Ańshy atanyń áńgimeleri

Kókparshynyń kóńili

Bir jyldarda… kókpardy kóp dodanyń biri emes, óner dep bilgen osy óńirde Qulıdan ótken kókparshy bolyp pa! Darıǵa-aı, o da bir dáýren dúnıe eken-aý! Qaı ýaqytta da ýysyna ilingen toqty-torym, teke-terim Qulıdyń qolynan qaıtyp bosap pa áýeli… Ony arǵy-bergi aýyl­daǵy barlyq kókparshy biletin ári moıyndaıtyn. Kókparǵa Qulı aralasty degenshe aldaryndaǵy nesibesinen sol sátte-aq birjola aırylǵandaı bolyp, bári de sabylysyp, qarbalasqa túsetin.

Kókparshynyń kóńili

Bir jyldarda… kókpardy kóp dodanyń biri emes, óner dep bilgen osy óńirde Qulıdan ótken kókparshy bolyp pa! Darıǵa-aı, o da bir dáýren dúnıe eken-aý! Qaı ýaqytta da ýysyna ilingen toqty-torym, teke-terim Qulıdyń qolynan qaıtyp bosap pa áýeli… Ony arǵy-bergi aýyl­daǵy barlyq kókparshy biletin ári moıyndaıtyn. Kókparǵa Qulı aralasty degenshe aldaryndaǵy nesibesinen sol sátte-aq birjola aırylǵandaı bolyp, bári de sabylysyp, qarbalasqa túsetin.

O, shirkin, o da bir dáýren dúnıe eken…

***

Qulı qartaıdy. Boıdan qýat ketti. Qyran qus­tyń tyrnaǵyndaı temir saýsaqtar da álsiz­de­nip, ustaǵan zaty ýysynan syrǵyp kete beretin boldy. Bul kárilik! Moıyndasań da, moıyn­da­ma­sań da moınyńa minip alar ıt kárilik! Baıaǵyda… oılaıtyn. Men qaıratymnan qaıtpaıtyn shyǵar­myn. Meni eshkim de jeńe almas. Men kókparǵa aralas­qan­da, maǵan teń keler kisi bolmas. Sóıtip at ústi­nen túspeı júrip, dúrbeleńdi doda-dú­nıe­den typ-ty­nysh o dúnıege de attanyp ketermin dep… Sóıtse…

Kárilik degen kári dos ol da ózinshe kókparshy eken. Ol da óz degenin isteıdi eken. Moıyndasań da, moıyndamasań da seni jelkelep alady eken. Moınyńa bir mingen soń, ol endi qaıtyp ońaı­lyq­pen túse qoımaıdy eken. Bul kárilik solaı eken.

Qarııa ásirese úıden shyǵa almaı, úıelep otyryp qalǵaly beri osy oı degen túpsiz tereń tuńǵıyq sezimdi ǵana serik etti. Áıtpese baıaǵyda oı degen páleden múldem ada edi. Qııal degen qyrtyńyz bul aýylǵa qydyrmaıtyn qonaq edi. Endi mynaý… úı kúshik.

Kúni keshe “qartaıdym, endi kókparǵa shabatyn shama joq, biraq baryp kóremin, aıqaıshy bolyp otyramyn”, dep úlken ulyna qolqa salǵanda balasy ol sózin qup alyp, qaıda toı-tomalaq bolsa, sonda alyp barýǵa ýáde etti. Jáne ol sózinde turdy da. Bul kókpar bastaldy degenshe, sol dúr­mek ishine kirip ketetin. “Áı, anaý da bir bolbyr neme eken ǵoı, qolyna ustap turyp jibere sal­ǵany nesi” dep alys­tan aıqaı sap, ishteı kijinip turatyn. Keıbir buny jyǵa tanı bermeıtinder “oı, myna bir qaqpas shalǵa ne joq” degendeı ony omyraýlaı ótip, qaǵa-maǵa shet­ke yǵystyratyn. Qulı ondaıdy elep jatqan joq. Onyń bar zeıini – kókparda.

– Áı, olaı emes, bulaı tart. Silkile, silkip tart! – dep aıqaıǵa basady.

Sózi analarǵa jetip jatyr ma, joq pa – onda sharýasy shamaly. Áredik álgi kókparshy táýir qı­myl jasap qalsa, “oı, páli, baǵanadan beri ósti­meı­misiń”, dep rıza kóńilmen shek-silesi qata kúletin.

Al, endi sońǵy aılarda ondaı baqyttan da aıryldy. Alańsyz júrýden qaldy. Aıaǵyn basýǵa dármen joq. Endi kórshi jatqan aýyl-aýyldy aralap, kókpar kórýge de bara almaıdy. Uly “endi bolmaıdy, aıaq asty bolasyz, úıde otyryńyz” dep tastap ketedi. Áke osyǵan ájeptáýir-aq nalıdy. “О́ı, ıttiń kúshigi… Meni aıaq astynda qalasyń dep… Sen… meni bilmeı­di ekensiń. Meni tabanymen taptap keter pende bul aımaqta áli týǵan joq” dep ulyna kúrkirep qoıatyn.

Keshe uly kelip:

– Áke, erteń aýylda, ana qyr ústinde kókpar bolady. Soǵan alyp baramyn, – degeni.

Bul balasha qýandy.

– Qashan, erteń ertemen be? – dep elpektedi.

– Joq, tań atpaı emes, tús aýa…

– E, jaraıdy.

Tús aýa balasy ákesin atqa mingestirip alyp, aýyl syrtyna alyp keldi. О́zi attan tústi de, ákesin anadaı jerdegi tóbe basyna otyrǵyzdy.

– Osy jerde otyryp kóresiz…

Ákesi aıtty:

– Balam-aý, myna tóbeden ne kórem men. Tym alasa eken. Sen onan da anaý-ý bıikke shyǵar meni. Sol jerden qarap otyraıyn.

Uly áke ótinishin amalsyz oryndady. Bıik tóbege kóterip shyǵardy. Ol jer rasynda da eń­seli. Endi saıdaǵy alańqaı alaqanǵa salǵandaı bola qaldy. Tek… tómengi jaǵy oıpań, tereń shuńqyr. Ákesine:

– Ornyńyzdan qozǵalmańyz, tómenge qulap ketip júrmeńiz, – dep eskertti.

– E, nemene, men jas bala ma ekem, – dep ákesi ájeptáýir-aq renjip qaldy.

Sálden soń delebe qozdyrar kókpar da bastalyp ketti. Qulıdyń uly da sol dúrmekte. Qart kókparshy alystan kóz salyp, kári qyrandaı ba­qy­lap otyr.

– Áı, sen olaı etpe, bylaı… Bylaı qaraı silki­le. Oı, jetesiz…, – dep tóbe basynan aıqaılap qoıady.

Bir ýaqytta ulynyń qolyna kókpar tıgenin kórip, aıqaıǵa basty.

– Endi zaýla, bas qamshyny! Anany… anany taqymǵa basyp al. Bosańsyma. Oı, mynany-aı, á!.. Qap-p!..

Shal kádimgideı elirip alǵan. О́zi sol doda ishinde júrgendeı ekpindeıdi kep.

– Áı-ı… kúshik-aý, bolsańshy. Atty… atty qamshyla. Olaı emes, myna jaǵynan. Týh-h!.. Osyn­daı da bolbyr bala bolady eken-aý… Kók­pardy qor qylyp…

Qulı kókpar qyzyǵymen ıtinip, ıtinip ketip, alǵa jyljyp-jyljyp baryp, jar jaǵasyna da kelip qalǵanyn da ańǵarmaǵan. Bir páste… Kári kókparshy balasynyń kókpardan aırylyp qalǵanyn kórip, ashýǵa býlyǵa aıqaılap jiberdi.

– Áı, seni de ul taptym dep… Áı, seni de urpaǵym dep… Borkemik… Jasyq týǵan neme…

Osylaı dep býlyǵa sóılep, ornynan turyp keter­deı bop, umtylyp qaldy da, sol sátte shuń­qyr saıǵa qalaı qulap bara jatqanyn da baıqa­mady. Quldılap kele jatsa da álgi áserden aıyǵa almaı: “seni de ulym dep, úmit artyp…” dep kú­bir­legen kúıi tereń saıǵa gúrs etti. Osy sátte myna jaryq álem qart kókparshynyń kóziniń aldynda jarq etti de, shyr aınalyp bara jatty.

Shyr aınalǵan dúnıe arasynda esi kiresili-shyǵasyly bolyp jatyp, shal óziniń baıqaýsyzda bıikten qulaǵanyna emes, ulynyń kókpardy op-ońaı qoldan bergenine nalydy. Sony qatty qınala esinen shyǵara almaı jatyr. Uly emes, kókpardan jeńilgen tap myna ózi sekildendi. Sol jeńilis… tula boıyn muzdatyp, búkil jan-júıe­sin syrqyrata, janyna bata aýyrtty. Qulap qalǵanynan emes biraq. Bári de uıattan…

At ústinde qyryq jyl kókpar tartyp júrip ómiri jeńilip, ne attan qulap kórmegen kókparshy uıattan órtene jazdap, tula boıy qalshyldap jatty da… kózin aqyryn juma berdi.

Al, ana jaqta kókpar-dúnıe qyzyp jatty.

Boztorǵaılar joǵalǵan jyl

Ataıdyń ala sıyry ushty-kúıli joq bolyp ketti de, sony izdeýge shyqtyq.

Ekeýmiz de at ústindemiz. Ataı – alda, men – artta.

– Áı, bala! – dedi ataı. – Sen nege menen qa­lyp qoıa beresiń? Qatar júrip otyrsań bolmaı ma?

– Bolady ǵoı.

– Endeshe, astyńdaǵy atyńdy qamshylap qoı.

Men solaı ettim. Endi ekeýmizdiń de atymyz qatarlasa berdi.

Osy kezde zeńgir aspan kóginde bir boztorǵaı syzylta án saldy. Ataı atty toqtatyp, álgi ánshi qusqa kózin kúnnen kólegeılep, uzaq-q qarady.

– Nege toqtap qaldyq? – deımin men eshteńege túsine almaı.

– Ana shynashaqtaı torǵaıdy aıtam da, – dedi Qalekeń. – Qarashy, alańsyz shyrqap, án salyp jatyr. Al, bir jyldary…

Sóziniń aıaǵyn jutty.

Ishimnen taǵy bir áńgime bastalaryn seze qoıdym. Sosyn da ataıdy suraq berip mazalamaı, únsiz kúttim.

***

– Baıaǵyda-a… – dedi ataı sózin bastaı berip, – Osy boztorǵaılar da innen-inge tyǵylyp, joq bolyp ketken kezder bolǵan.

– Ol qaı kez?

– Ol ma? Ol-baıaǵy asharshylyq jyldary… Kitaptardan oqyp júrgen shyǵarsyńdar?

– Iá, oqydyq. 1932 jyl…

– Durys aıtasyń. Sol bir jyldary bizdiń elde sumdyq asharshylyq bolypty. Men jas bala edim, eptep esimdi bilem.

Bir joly úıde talshyq eter túk qalmaǵan. О́zim­nen kishi qaryndasym «qarnym ashty» dep zar eńiredi. Men de jetisip jatqan joq edim. Alaı­da únsiz shydap baqtym. Jylaýdy namys kórdim.

Ákeı ún-túnsiz úıden shyǵyp ketken.

Arada birshama ýaqyt ótkende, ákeı qaıta oraldy da, shesheme:

– Mynany tez pisir, – dep bir qaltany aldyna laqtyryp tastady.

Onyń ne zat ekeninde sharýamyz joq, «tez pisir» degenine qýanyp, degbirsizdene kútip jatyr­­myz. Sheshem álgini tez-tez otqa qaqtady da, aldymyzǵa tosty.

Et eken. О́te kishkentaı qustyń eti. Jep kórsek, dámi jaman emes. Ashqursaq bolǵan soń, oılanyp jatar ne bar, qaryndasym ekeýmiz súısine jep aldyq.

Osy jaǵdaı bir emes, birneshe ret qaıtalandy.

Biz kishkentaı qustyń etimen jan saqtadyq.

Bir joly men ákem men sheshemniń ońasha sóı­lesip otyrǵan sátindegi áńgimesin estidim. Ákem aıtty:

– Balalarǵa tam-tumdap talshyq etip júr edim, qazir sol boztorǵaılar da ushty-kúıli joǵaldy.

– Olar qaıda ketip qalypty?

– Bile almadym. Beısharalar osy kúni adam kórse, záre-quty qalmaı qashatyn bolar.

– Oı, zaman-aı!– dep kúrsindi anam. – Ash­tyqqa uryndyryp, pendeni quıtaqandaı torǵaı etine de zar etken zaman-aı!…

– Kisi ashyqsa, ne jemeıdi,– dedi ákem. Baıaǵy babalarymyz aıtypty ǵoı: «toqtyq ne degizbeıdi, ashtyq ne jegizbeıdi».

Men olardyń áńgimelerinen kóp nárseni túsine alǵam joq. Tek bilgenim – torǵaı etin de jeýge bolatyndyǵy…

Arada talaı jyldar ótti. Ákeı qartaıyp, úziler shaǵynda maǵan:

– Balam, myna jaqsy zamannyń qadirin bil. Toq­­shylyqty da kótere bilý lázim, – dep syr aıtty.

Sóz yńǵaıyna qaraı men de keýdemdegi saýaldy berdim.

– Áke, baıaǵy asharshylyqta siz bizdi kishkentaı qustyń etimen aman alyp qalyp edińiz, sol qandaı qus? – dep suradym.

Ákeı kúldi.

– Áli esińde eken ǵoı, – dedi sosyn. – Ol bir qıyn kez boldy ǵoı. Basqa amalymyz qalmady emes pe!

– Sonda-a ol qus…

– Iá, boztorǵaılardyń eti bolatyn. Kádimgi quıtaqandaı dala torǵaıy…

Men ne aıtarymdy bilmeı, únsiz otyryp qaldym.

– Áne, balam, – dedi ákeı. – Sondaı da kezder bas­tan ótti. Myna toq zamandy nantepki ete kór­meń­der. Bul – bastaryńa qonǵan baq..

Osyny aıtty da, úzile berdi…

Ákem ómirden ótken soń, dalada júrgen kez­derimde osy bir kishkentaı qusty kórsem, ishimnen qan jylap, olardan keshirim suraıtynym bar.

«Bizdiń jazyǵymyz ne!» deımin ishimnen… «Ash bolǵan soń kiside amal qala ma! Bári de sol asharshylyqtyń kesiri. Kisi toq bolsa, sender sekildi quıtaqandaı qusty óltirýge qııar ma…»

***

Ataı atty tebinip qaldy. Ekeýmiz shaba jóneldik. Ol osy joly menen ozyp ketýge beıildi edi. Kóńili bosap ketkenin de ańǵardym. Úlken kisi bolsa da, jany názik jan ǵoı…

At ústinde kele jatyp, kókte shyrqaǵan boztorǵaıǵa qarap, oıǵa battym.

Jylqynyń jylaýy

Qalabek ataı keshe keshkisin maǵan taǵy bir óte qyzyq áńgime aıtyp berdi. Men sol áńgimeniń áserinen túni boıy uıyqtaı almaı shyqtym.

Bul oqıǵa bylaı bolǵan eken.

Bir jyldary osy Qalekeńniń kórshisi – Pázilbek degen kisi ómir súripti. Jaryqtyq jas­taý kúninde ataqty kókparshy bolǵan deıdi. О́zi qartaıa kele, boıdan áli kete bastaǵan soń, Aq­qas­qa atyn júk tasýǵa jegipti.

Aıtpaqshy, sol Aqqasqa aty bir zamandarda báıgeniń aldyn bermegen júırik tulpar bolypty. Eń áýeli báıgege qosyp, odan aıaǵy mertikken soń, kókparǵa salyp, eń aqyr sońynda, mine, aýyl-úıdiń júgin tasýǵa jekken jaǵdaıy bar.

Jylqynyń qadirin biletin kisiler Pázilbektiń bul isin asa qup kórmepti. О́zimen tustas kisiler:

– Áı, bunyń ne!– dep oǵan eskertý de jasapty. – Bul qasıetti tulpar emes pe edi.

– Bolsa qaıtedi eken! – dep Pázilbek tars-turs jaýap qatypty. – Basqa atym joq, endeshe osymen júk tasymaǵanda qaıtpekpin!

Sodan ne kerek, Aqqasqa baıǵus amalsyz aýyr júk tıelgen arbany súırep, tań atqannan qara keshke deıin damyl kórmeıdi. Kórshiler Pázil­bek­tiń báribir aıtqanǵa kónbesin sezip, endi sóz aıtýdy da qoıady. Sorly Aqqasqa azapty kúnderdi bas­tan ótkerip jatady.

– Bir kúni, – deıdi osy jerge kelgende Qalabek ataı qyzyna sóılep. – Kóshe boılap kele jatyr edim. Aldymnan arba súıretken Aqqasqa shyqty. So­ńynda – Pázilbek. Aqqasqa at ábden arypty. Ús­ti-basy qara terge malshynǵan. О́zi aıaǵyn ázer basyp, aýyr arbany qınala súıreıtini kórinip-aq tur.

Sorly Aqqasqa at meni kóre sala eń bolmasa bir aýyz jyly sóz kútti me eken, toqtap qaldy. Men de kidirdim. Pázilbek basyn kóterip:

– Áı, sen nege toqtadyń! – dep Aqqasqany jon arqadan salyp-salyp qaldy. Meniń janym shyǵyp kete jazdap:

– О́ı, Pázeke, munyń ne! – dedim. – Obal emes pe!

– Seniń sharýań qansha! – dedi ol maǵan kózin alarta qarap. – Jónińmen kete bermeısiń be! At meniki, seniń qandaı aqyń bar, a?

– Endi-i… aıaýshylyq degen bolmaı ma!

– Ket jónińe! – Ol bar daýysymen aıqaılap ji­berdi de, endi bas salyp Aqqasqany dúreniń as­tyna aldy. Sorly at sol sátte artqy quı­ryǵymen shókeleı ketti de, aldyńǵy aıaǵyn aspanǵa kóterip alyp, bar daýysymen kisinep jiberdi. Kózinen sorǵalap jas aqqanyn baıqap, qorqyp kettim.

Meniń shyn zárem ushty. О́mirimde jylqynyń jylaǵanyn tuńǵysh ret kórdim. Betimdi bastym da, tura qashtym.

* * *

Úıge kelgen soń osy oqıǵa jaıly kórshi shalǵa aıtyp berdim. Shal aıtty:

– Oı, áttegen-aı! – dedi. – Jylqy jylasa, bir jamanshylyq bolady deýshi edi. Dereý zytyp otyrǵanyń durys bolǵan…

Men túkke túsinbedim. Shal ne aıtqysy keldi eken?

Arada kóp ýaqyt ótken joq, bir kúni aýyldy sýyt habar aralap júre berdi. Pázilbek aıaq astynan o dúnıelik bolyp ketipti. Esh aýyrmaǵan. Keshke tósegine jatqan da, tańerteń oıanbaǵan.

Sol kezde kórshi shal aıtty:

– Áne, jylqynyń nalasy degen osy, – dedi. – Ol jylasa, qaı kisige de óte aýyr soǵady.

* * *

Qalabek ataı osy áńgimeni aıtyp boldy da:

– Jylqyny jylatý ońaı emes, – dedi. – Al, endi jylaıtyn bolsa, onda jamanshylyq bolatyny ras-aq eken. Oǵan talaı ret kózim jetti, – dep taqııasyn sheship, basyn qaıta-qaıta sıpalady.

Meniń kóz aldymda aldyńǵy eki aıaǵyn aspanǵa kóterip, janushyra kisinegen jylqy beınesi turyp aldy.

Kekiliktiń qýlyǵy

Taýdyń etegine keldik. Ekeýmiz de attyly edik, endi attan tústik.

– Ári qaraı jaıaý júrý kerek, – dedi Qalabek ataı. – Atqa obal bolady.

– Olaı bolsa sóıteıik, – dep men de attan tústim.

Endi ekeýmiz Qarataýdyń bergi silemderine tyrmysa órledik. Iyǵymyzda – myltyq.

Búgingi jolǵa shyǵýymyzdyń óz syry bar. Keshe keshkisin ataı sóz arasynda:

– Kópten beri taýǵa barmappyz-aý, – degen. – О́zin saǵyna bastappyn.

– Onda erteń qol bos, qos at daıyndaıyn, – dedim men.

Ataı jas balasha qýanyp qaldy.

Mine, endi taý bókterine kóterilip bara jatqan betimiz. Ataıdyń aıaǵy taıyp ketip, qulap qalar ma eken dep alańdap qoıam. Joq, ondaı osal shal kórinbeıdi. Qaıta maǵan jetkize qoıar túri joq. Oq­ta-tekte ózimniń aıaǵym taıǵanap-taıǵanap ketedi.

– Taý bókterinde ne bar? – dep surap qoıamyn.

– Munda kekilik kóp.

– Ol qandaı qus?

– Sál kishileý demeseń, quddy taýyq. Olar da jumyrtqalaıdy, olar da balapanyn sońynan ertedi.

Kenet ataı otyra qaldy. Men de solaı ettim.

– Kekilik pe? – deımin sybyrlaı sóılep.

– Iá, kekilikter jaıylyp júr.

– Endi ne isteımiz?

– Men kishkene jaqyndap kóreıin. Sosyn atamyn.

– Jaraıdy.

Ataı buqpantaılap, áýdem jerge deıin bardy. Sosyn ornynan atyp turyp, myltyqtyń shúrip­pe­sin basty. Taý ishi jańǵyryp qoıa berdi.

– Tıdi me? Ornynda qalǵany bar ma? – dep men de jetip keldim.

Shal ana jaqtan kóz almaı tur. Kekilikter ushyp-ushyp bara jatyr. Tek bireýi ǵana sekek-sekek etip, tastan tasqa yrǵıdy.

– Áne, – dedi ataı. – Anaǵan oq tıgen…

– Ony qalaı ustaımyz?

– Sońynan qýý kerek.

Ekeýmiz entelep, kekilikti qýa jóneldik. Ol bolsa aqsańdaǵan kúıi bir tastan ekinshi tasqa sekirip túsedi. Tipti jaqyndatar emes.

Osylaısha ony qýa-qýa, biraz jerge ketip qalyppyz. Mine, osy kezde álgi kekilik kenet qanatyn qaǵyp-qaǵyp jiberip, usha jónelsin. Ataı ekeýmiz ań-tańbyz.

– Bul, sirá jaralanbaǵan boldy ǵoı, – deımin men ózimshe bilgishsinip.

Ataı oılanyp tur eken.

– Ne oılap kettińiz?

– Bizdi aldap soqqanyn kórmeımisiń, – dep ataı ynta-shyntysymen kúle sóıledi. – Jańaǵy jerde bul kekiliktiń uıasy bolýy ǵajap emes. Sol jerden bizdi alys áketý úshin jasaǵan aılasy bul.

Sodan soń biz álgi jerge qaıta oraldyq. Ataı tas-tastyń arasyn tintip júrip, kekiliktiń uıasyn taýyp aldy. Ishinde tórt-bes jumyrtqa bar eken.

– Mine, onyń uıasy, – dedi Qalekeń.

Men jumyrtqalarǵa qol soza berip em, ataı:

– Oǵan tıme! – dedi. – О́z ómirin táýekelge tikti ǵoı álginde. Balasy úshin tiri jándik ne istemeıdi deısiń!

Sony aıtty da, ataı myltyǵyn arqasyna ilip, tómen qaraı túsip bara jatty. Men de sońynan ilestim.

Ormannyń oıanýy

– Sen aǵashtardyń arasyndaǵy tatýlyqty bilesiń be?

– Túsinbedim…

– Orman aǵashtary bir-birine baýyrmal bolyp keledi.

– Ony qalaı baıqaýǵa bolady?

– Men ony óz kózimmen kórgem.

Ataı ekeýimizdiń aramyzdaǵy jaýaptasý osylaı bastalyp ketip edi.

* * *

– Baıaǵyda-a, – dedi ataı sóz bastap. – Meniń jas kúnimde bolǵan bir qyzyq jáıt áli esimnen ketpeıdi.

Bir joly esik aldyna jańadan qora salatyn boldyq. Ákeı úı janynda jatqan eski-qusqy aǵashtarmen bitire salmaqshy edi, men oǵan kónbedim. Ormanǵa baryp, jańa aǵash kesip ákelem dedim.

– Obal bolady ǵoı, qulynym, – dedi ákem. – Qora úshin osy úıdegiler de jarap jatyr.

– Joq, men baryp kelem.

Sóıttim de, baltany ótkirlep, bir dosymdy ertip, aýyldan alystaý ormanǵa kettik. Árıne, orman ishinde ne kóp, aǵash kóp. Jýany kerek pe, jińishkesi kerek pe – bári bar. Tek tańda da, kesip ala ber. Dosym aıtty:

– Osy shetinen alaıyq ta qaıtaıyq, – dedi.

– Joq, ortasynda túzýleri kóp bolady, solardy keseıik, – dedim men.

Qysqasy, ne kerek, orman ishine kirip ketip, ár aǵashqa balta uryp, aralap júrmiz. Bireýiniń uzyndyǵy unamaıdy, ekinshisiniń jýandyǵy kelińkiremeıdi. Ázer degende túp-túzý ósip turǵan qaıyń aǵashyn tańdap, sony qyrqýǵa kiristik. Ekeýimiz eki aǵashqa balta ura bastadyq.

Kenet orman ishinde jel kóterilgendeı boldy. Aınala sýyldap, ysqyryp, alaı-dúleı bola bas­tady.

– Men qorqaıyn dedim, qaıtsaq qaıtedi, a? – dep, dosym úreılene sóıledi. Men alǵan betimnen qaıtpadym. Aǵashty qulashtaı uryp, kesip jatyrmyn. Bir kezde… aınaladaǵy aǵashtardyń butaq­tary tómen salbyrap, betimnen sabalaı bastady.

«Bunysy nesi!» dep oılap qoıam ishimnen. «Aǵashtar da óstýshi me edi…»

Sálden soń aınalamyzdaǵy búkil aǵash qoz­ǵa­lyp, teńselip-teńselip ketti, bizdiń ústimizge qu­lap keterdeı bop terbele bastaǵanyn baıqadym.

Endi ózim de qorqa bastadym. Shynymen-aq myna doly jelden aınaladaǵy aǵashtar synyp ketip, basymyzǵa qulasa, osy jerde sespeı qatyp qalarmyz áli…

– Sen óziń bil, men kettim, – dep dosym qural-saımanyn jınastyra bastady.

Bul kezde orman ishi alaı-dúleı kúıge ulasyp ketip edi…

Aldy-artymyzǵa qaramaı, tezirek jazyqqa shyǵýǵa asyqtyq.

Eń qyzyǵy – biz jazyq jerge shyqqanda jel ýi­lin estimedik. Aınala typ-tynysh. Túk bol­maǵandaı.

* * *

Aýylǵa oralǵanda osy oqıǵany ákeıge aıtyp berip em, ol kisi:

– Orman oıanyp ketken ǵoı, – dedi.

– Ony qalaı túsinemiz?

– E, qaraǵym, orman da tiri tirshilik ıesi. Olar oıansa, óte qıyn jaǵdaı bolady. Qaıta aman-esen shyǵyp ketken ekensińder. Áıtpese, tiri oralý­laryń da qıyn bolyp qalýy ábden múmkin edi.

* * *

– Mine, – dedi ataı kúlimsirep. – Men osylaısha ormannyń ashýyna qala jazdaǵanmyn. Sodan beri qaraı ormanǵa baryp, aǵash qyrqyp kórgen emespin.

Moldatorǵaı

Men tóbesinde shoshaǵy bar moldatorǵaıdy bala kezimnen dalada kóp kezdestirgen bolatynmyn. О́zi ózge qustarǵa uqsamaıdy. Eń aldymen – adamdarǵa jaqyn júredi. Usha jónelse de, tym alysqa uzamaıdy. Bala kezimde sol moldator­ǵaı­dy taspen atqylap jatqanymdy ákem kórip:

– Onyń ne! – dep maǵan dúrse qoıa beretin. – Ony nege taspen atqylaısyń. Ol – qasıetti qus ekenin bilmeýshi me eń?

– Onyń qasıeti ne?

– E, ol endi uzaq áńgime.

* * *

Qalabek ataıdan sol moldatorǵaı jaıly talaı ret suradym.

– Ol qasıetti qus. Ony óltirgen kisi ómirde baqytty bola almaıdy.

– Nege? – deımin men sene almaı. – Ol sonshalyq qandaı qasıetke ıe?

– Ańyz bar, – deıdi ataı. – Erteden kele jatqan ańyz bul.

Adam-Ata jumaqtan qýylǵan kezde osy shól daladan oryn ázirlep, jaǵdaı jasaǵan osy moldatorǵaı desedi. О́lim perishtesi – Ázireıil ózin de, kóleńkesin de kórsetpeı, jer betine kelip, jan almaqshy bolǵanda ony tez baıqaıtyn da moldatorǵaı eken. Adamǵa habarshy bolady deıdi.

Moldatorǵaıdyń kirshiksiz taza kóńiline rıza bolǵan Adam-Ata oǵan Allataǵalanyń myń bir esimin jeke-jeke túp-túgel úıretipti. Solaısha, moldatorǵaı Allanyń barlyq atyn jattap alyp, bilimpaz qusqa aınalypty. Budan soń ol zeńgir kókke kóterilip, shyrqaı án salyp, Allanyń esimderin álemge áıgileı bastapty. Eger de ol sol Allataǵalanyń myń bir esimin esh múdirmeı aıtyp shyqsa, jumaqqa barmaqshy eken.

О́kinishke oraı, sol aqnıet qus Allataǵalanyń myń esimin aıtyp, eń sońǵysyna kelgende qate­le­sipti. Onyń sebebi bylaı: ol saırap turyp, eń sońǵy esimdi aıtar sátte, jerge qaraıdy. Tómen­degi óz kóleńkesin kóredi; kóredi de qorqyp kete­di; jerge jaqsylyq jasaý ornyna, kóleń­kemizdi túsiredi ekenbiz-aý dep oılaıdy; sony oılap turǵanda Allanyń myń birinshi esimin umytyp qalady…

Sóıtip, qaıtadan qara jerge oralypty desedi…

– Bul ańyz ǵoı, – deımin men.

– Ańyz ekeni ras, – deıdi ataı. – Alaıda ańyz áńgime tekten-tek týmaıdy. Ol halyqtyń júreginen shyǵady. Sosyn da umytylmaıdy.

Osyny aıtady da az-kem oılanyp otyrady da:

– Biz de bala boldyq. Sol bala kúnimizde she­she­miz: «Eger moldatorǵaıdy óltirip qoısań­dar, ba­qyt­syz bolasyńdar», – dep jıi aıtýshy edi deıdi ol.

– Nege? – deımiz biz.

– О́ıtkeni, ol qasıeti bar qus. Onyń mynadaı óleńi de bar.

Moldatorǵaı atym bar,

Qanatymda hatym bar.

Meni óltirgen júgermek,

Jastaıyńnan jetim qal!.

Ataı osyny aıtty da, qatty-qatty jótkirindi.

– О́zi aqyn eken ǵoı, moldatorǵaı! – deımin men ázilge shaptyryp.

– Qustardyń ishindegi eń bilimdisi bolsa, boıynda qasıeti bar bolsa, oǵan óleń shyǵarý da qıyn sharýa bolyp pa!

Qalabek ataıdy tyńdap turyp, men de oısha bala kúnimdi eske aldym. Tóbesinde shoshaǵy bar moldatorǵaıdyń dál janymda sekek-sekek etip júretini keldi kóz aldyma…

Ol shynymen-aq adamdardy ózine jaqyn sanaı ma eken, a?

Joltaı ÁLMAShULY.