О́z jobasynyń tıimdiligin ǵylymı-teorııalyq túrde dáleldep, grant retinde qomaqty qarjy utyp alǵan ol endi is júzinde nátıjesin sharýalarǵa kórsetpek. Iаǵnı, ǵalym agrarlyq ǵylymdy damytý, agroónerkásip kesheniniń ǵylymǵa negizdelýin arttyrý boıynsha Elbasy Joldaýynda aıtylǵan mindetterdi júzege asyrý úshin aýdan ákimdiginen 16 gektar jer surap otyr.
Jalpy, Túrkistan oblysynyń Keles aýdany agrarly aımaq. Keles ózeni boıynda ornalasqan sharýalardyń barlyǵy kókónispen aınalysady. Bıyl ishki ónim 57 mlrd teńge bolady dep josparlansa, onyń 60%-y aýyl sharýashylyǵynda óndiriledi. Alaıda aǵyn sý osy saladaǵy ózekti máseleniń biri bolyp otyr. Aǵyn sý keletin magıstraldy kanaldar kórshi О́zbekstannan bastalady, ıaǵnı sýdyń 85 paıyzyn kórshi elden alady. Úkimetaralyq kelisim boıynsha aýdan 125 mln tekshe metr sý alýy tıis.
Biraq bıyl tıesili sýdyń 40-44%-y ǵana berilgen. Sol sebepti dıqandar sý tapshylyǵyn sezindi. Bul árıne, joǵary deńgeıde sheshilýi tıis másele. Osy oraıdaǵy ekinshi másele – kanaldardy mehanıkalyq tazalaý. «Mysaly, 1000 gektar sýarmaly jerdi sýlandyratyn uzyndyǵy 13,6 shaqyrym Oshaqty kanalyn jyl saıyn tazalaý úshin shamamen 60-100 mln teńge qarjy kerek. Tazalanbasa batpaqtanyp qalady. Bul máseleni sheshý úshin kanaldy betondaý qajet. Aǵyn sýǵa qatysty máseleler boıynsha 2019 jyldyń bıýdjetine 75 mln teńge jobalyq-smetalyq qujattama ázirleý úshin oblysqa suranys berdik», deıdi aýdan ákimi Aqmentaı Esbaev. Osy arada aıta ketelik, aýdanda turǵyndardy sapaly aýyz sýmen qamtýda da sheshimin kútken máseleler barshylyq. Ilgeride, ıaǵnı 2008-2009 jyldary qazylǵan uńǵymalardyń sýy kermektenip ketken. Al keıbirinen múlde sý shyqpaǵan. О́ıtkeni bul baǵyttaǵy qujattamalar 1967 jylǵy jer asty barlaý qorytyndysyna sáıkes jasalǵan. Bul oraıda prokýratýra aýyz sý boıynsha jerasty barlaý júrgizý qajettigine baılanysty qarsylyq bildirip, barlyq jumysty toqtatqan. Sodan keıin burynǵy Saryaǵash aýdanynda 49 eldi mekende jer asty barlaý jumystary 2014 jylǵa deıin júrgizilip, 27 eldi mekenge oń qorytyndy berilipti. Onyń 14-i búgingi Keles aýdanynyń aýmaǵyndaǵy eldi mekender. Qazirgi tańda 6 aýylda aýyz sý boıynsha qurylys jumystary júrip jatsa, 7 eldi mekenge JSQ ázirlenýde, 12 aýylǵa jer asty barlaý jumystaryn júrgizýge tapsyrys berilgen.
Qoryta aıtsaq, búginde aýdan halqynyń 48,1%-y ortalyqtandyrylǵan sapaly sýmen qamtylǵan. Bul kórsetkishti 2020 jyly 72,3%-ǵa jetkizý kózdelip otyr. Aıta ketelik, jyl sońyna deıin turǵyndardy sapaly elektr qýatymen qamtý kórsetkishin aýdanda 79%-ǵa jetkizý josparlansa, búginde qamtylýy 45,7% bolyp otyrǵan «kógildir otyn» máselesin 2022 jylǵa deıin tolyq sheshý maqsatynda jumystar júrgizilýde.
Halqynyń sany 135819 adamǵa jetken aýdanda shaǵyn jáne orta bıznes jaqsy damyǵan. Jyl basynan bergi toǵyz aıdyń kórsetkishterine nazar aýdarar bolsaq, búginde shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń sany 7337-ge jetken. Atalǵan salada 15735 adam jumyspen qamtylyp otyr. Shaǵyn jáne orta bıznes salasynyń shyǵarǵan ónimderi 20,4 mıllıard teńgege jetken. Jergilikti kásipkerler turǵyndardyń turaqty jumyspen qamtylýyna da septigin tıgizýde. Mysaly, onǵa jýyq adam kásipker A.Rysjanovtyń óz esebinen salǵan eki birdeı shaǵyn elektr stansasynda jumys isteıdi. Jaqyn arada kásipker taǵy 2 ShES qurylysyn bastamaq. Al Jýantóbe eldi mekenindegi «TM-stroı-21» JShS-i 250 mln teńge qarjy jumsap, press jip ıirý sehyn iske qosatyn bolady. О́ndiris orny jylyna 1000 tonna press jibin daıyndaıdy. Sondaı-aq seriktestik qysh zaýyty qurylysyn bastaǵan. Jobalyq quny 160 mln teńgeni quraıtyn qysh zaýytynyń jyldyq qýattylyǵy – 32,4 mln dana.
Bıyl qurylysy bastalǵan óndiris orny 2020 jyly tolyq iske qosylady. Iаǵnı, aldaǵy ýaqytta eki kásiporynda 60-70 jańa jumys orny ashylady. «Kóshim» sharýa qojalyǵy balyq sharýashylyǵyn qolǵa alyp, 20 adamdy jumyspen qamtýdy kózdese, «Yntymaq» JShS 100 gektarǵa qarqyndy baý egýdi bastamaq. Aqtóbe aýyl okrýgi aýmaǵynan agro-ındýstrıaldy aımaq ashý da aýdan ákimdiginiń josparyndaǵy jumys. Bul aımaqta qaıta óńdeý sehtaryn ashý, 10-15 myń tonnalyq qoıma salý josparlanýda. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, aýdanda negizinen kókónis egilýde. Jylyjaı 56 gektar bolsa, onyń kólemi taǵy 12 gektarǵa ulǵaıtylmaq. 2018 jyldyń toǵyz aıynda 9,4 gektar jerge jylyjaı salynyp, 287 gektar jerge tamshylatyp sýarý ádisi engizilgen. Bul, árıne, óńirdi azyq-túlik, kókónispen qamtamasyz etýge mol septigin tıgizdi. 23 myń gektar sýarmaly jerdiń 250 gektaryna ǵana maqta egilipti. Kókónis, baý-baqsha ónimderi tıimdi bolǵan soń dıqandar maqta alqaby aýmaǵyn azaıtqan.
Tabıǵı ósim joǵary aýdanda bıyl 4 mektep qurylysy júrgizilip, onyń ekeýi jańa oqý jylynda paıdalanýǵa berildi. Úsh aýysymdy jáne apatty mektep máselesi oń sheshimin tapqan. «Desek te, aldaǵy ýaqytta osy másele qaıtadan kóterile me degen qaýpimiz bar. Sebebi, aýdanda týý kórsetkishi jyl sanap artyp keledi. Ol kezde mektepterge qosymsha qurylys salý qajet bolady. Osyndaı qurylysty qajet etetin mektepterdiń sany qazirdiń ózinde 17 bolyp otyr», deıdi aýdan ákimi A.Esbaev. Aıta ketelik, aýdandaǵy bilim oshaqtarynyń 70-80%-y jańa mektepter. Balabaqshamen qamtý úlesi búginde 85,4%-dy qurap otyr. Osy oraıda Ushqyn aýyl okrýginde «Nurly jer» baǵdarlamasy sheńberinde ınfraqurylym júrgizile otyryp, 356 jer telimi turǵyndarǵa berilýde. Sondaı-aq Dostyq eldi mekeninde atalǵan baǵdarlama boıynsha turǵyn úı qurylysy úshin 69 gektar jer bólinip, ınfraqurylym júıesi qarastyrylýda.
О́z tarıhynda tórt ret ońtaılandyrýdy bastan ótkergen aýdanda baý-baqsha sharýashylyǵyna, onyń ishinde qaıta óńdeý salasyna basa mán berilipti.
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»
Túrkistan oblysy
