30 úıli aýyldan shyqqan 2 Eńbek Eri

Men, Jambyl babamyz aıtpaqshy, osy kúni «kópti kórgen kóneniń» birimin. Qolyma qalam alyp, aǵaıynǵa aıtqym kelgeni Eslám Báýkenov degen aǵamyzdyń ónegeli taǵdyry edi. Osyndaı azamat­tardyń arqasynda eldiń irgesi berik bolyp, shańy­raǵy shaıqalmaı turdy. Sondyqtan, qaı kez bolsa da, olardyń ómiri men isi jastarǵa orasan úlgi.

Eslám aǵany jastaıynan bilemin. Ol Soltús­tik Qazaqstan oblysyndaǵy qazirgi Esil aýdany Qaraaǵash aýyldyq okrýgynyń aýmaǵynda bolǵan Alybaı eldi mekeninde týyp-ósken. 1936 jyly osy mańda «1 Maı» kolhozy qurylǵanda 21 jas­ta­ǵy Eslámdi aýyldastary onyń tóraǵasy etip saılaıdy. Qyzyljardaǵy 10 jyldyq qazaq mek­te­biniń 7 klasyn ǵana bitirgen jas sóıtip 30 úıli aýyldyń aǵasy bolyp, eńbek etýge kirisedi.

Men, Jambyl babamyz aıtpaqshy, osy kúni «kópti kórgen kóneniń» birimin. Qolyma qalam alyp, aǵaıynǵa aıtqym kelgeni Eslám Báýkenov degen aǵamyzdyń ónegeli taǵdyry edi. Osyndaı azamat­tardyń arqasynda eldiń irgesi berik bolyp, shańy­raǵy shaıqalmaı turdy. Sondyqtan, qaı kez bolsa da, olardyń ómiri men isi jastarǵa orasan úlgi.

Eslám aǵany jastaıynan bilemin. Ol Soltús­tik Qazaqstan oblysyndaǵy qazirgi Esil aýdany Qaraaǵash aýyldyq okrýgynyń aýmaǵynda bolǵan Alybaı eldi mekeninde týyp-ósken. 1936 jyly osy mańda «1 Maı» kolhozy qurylǵanda 21 jas­ta­ǵy Eslámdi aýyldastary onyń tóraǵasy etip saılaıdy. Qyzyljardaǵy 10 jyldyq qazaq mek­te­biniń 7 klasyn ǵana bitirgen jas sóıtip 30 úıli aýyldyń aǵasy bolyp, eńbek etýge kirisedi.

Aýyldastary onyń jas ta bolsa bas bolýǵa laıyq baısaldy, kisilik pen kishilikti qatar ustaǵan us­tam­dy da tabandy minezin baǵalap, ózderine basshy etken edi. Kópti kórgen jerlesteri qatelespepti, Eslám kóp uzamaı kolhozdyń jumysyn urshyqsha úıirip, al aǵaıyndy tatýlyq pen birlikke jumyl­dyryp, jalyndap júre beredi.

Bul aýyldyń turǵan jeri kókoraı shalǵyndy, aq qaıyńdy ormany syńsyp turǵan tamasha tabı­ǵat aıasynda boldy. Jeri túgin tartsa maıy shyǵa­tyn qunarly, qara topyraqty bolatyn. Sýy móp-móldir Jartybaı kóli de aýyldyń irgesinde tolqyp jatatyn.

Aýyl adamdarynyń birligi, uıymshyldyǵy da keremet edi. Eńbekte talmaı, birin-biri qoldap, aıan­baı­tyn. Sonyń arqasynda shyǵar, osynaý shaǵyn aýyldan artynan eki birdeı Eńbek Eri shyqty. Onyń biri Eslám Báýkenov aǵamyzdyń ózi bolsa, ekinshisi onyń tárbıelep, eńbekke baýlyǵan inisi Moldaı Baıtósev. Olarmen tize qosyp, eńbektiń qandaıynan bolsa da bas tartpaı, kún­diz-túni ta­ban­­dylyqpen eńbek etkenderdiń qata­rynda Ǵ.Báý­kenov, M.Kópeev, A.Saýytbaev, Q.Mus­­tafın,  B.Sháı­­­menov, Q.Ysqaqov, B.Teltaev, M.Aıtýarov bolǵan edi. Aýylda el birligin tý etken osy al­dyńǵy tolqyn aǵalar talaı urpaqqa úlgi-ónege bolyp, jastardy eńbekke baýlyp, adam­ger­shiliktiń, qazaqy saltymyzdyń ónegeli jolyn qaldyrdy. Jastar dinnen habarsyz bolyp qalmasyn dep ony astyrtyn nasıhattaıtyn Aǵaı Áýbákirov, Júsip­bek Qýanyshbaev sekildi dindarlar da bar edi.

Eslám Báýkenov kolhozǵa tóraǵa bolyp júr­gende áskerge alynyp, mindetti boryshyn da atqa­ryp keldi. Biraq Uly Otan soǵysy bastalǵanda ony 1941 jyldyń 15 shildesinde alǵashqylardyń biri etip soǵysqa áketti. «Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi» degen bar emes pe, Eslám aǵamyz batystaǵy soǵysqa bastan-aıaq qatysqa­nymen qoımaı, shyǵystaǵy japon mılıta­rıs­terin de talqandap, 1946 jyly elge aman-esen kel­gende qýanbaǵan adam bolmaǵan shyǵar.

Esekeń elde kóp jatpaı, kolhoz jumysyna qaı­tadan bilek sybanyp kirisip ketti. 1950 jyly ony Beskól aýdanynyń «Lých Lenına» kolhozyna tóraǵa etip saılady. Bul «1 Maıdan» góri iri kolhoz bolatyn. 1953-1954 jyldary tyń ıgerý jumysy bas­talǵanda ol óńdeıtin jer kólemin 700-den 3795 gektarǵa deıin jetkizdi. Eseli eńbek jyl ótken saıyn arta túsip, 1957 jyly kolhoz­dyń banktegi esep­shotyndaǵy qarajaty 4 mln. somǵa deıin jet­ti. Sóıtip, «Lých Lenına» bizdiń oblystaǵy alǵash­qy mıllıoner kolhozdardyń biri boldy. Osy jyly onyń quramyna kórshiles «1 Maı», «Krasnyı maıak», «Arhangelka» kolhozdaryn qosyp, ol tipti iri kolhozǵa aınaldy. Ese­keńniń bedeli aýdan, oblys kóleminen asyp, respýblıkaǵa belgili bolyp jatty. 1957 jyly oǵan Eńbek Eri ataǵy berildi. Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń III, IV, V shaqyry­lymdarynyń depýtaty boldy.

Esekeń adamgershiliktiń aq týyn jyqpaı, ataq-abyroıǵa eshqashan mastanyp kórgen emes. Keri­sinshe ol ózimen birge eńbek etken jandardyń ele­nýine de úlken kóńil bóletin. Moldaı Baıtósevtiń Eńbek Eri, Tilembaı Baıbosynovtyń Lenın, Oktıabr revolıýsııasy, Eńbek Qyzyl tý ordenderin jáne t.b. osyndaı úlken marapattarǵa bólenip jatqandyǵy Esekeńniń keńpeıildiginiń, ózimen birge ózgelerdiń ósýine de úlken kóńil bólgen­digi­niń arqasynda bolǵan edi. Ol úlken-kishige birdeı qamqorshy, aqylshy bolyp júretin. Barlyq qa­ýym onyń aldynan kese kóldeneń ótip kórgen emes. Aýyldastary ony kúni búginge deıin pir tut­qan­daı qadirlep, jaqsy qylyqtary men qaıy­rymdy isterin aýyzdarynan tastamaı aıtyp otyrady. «Jaqsynyń aty ólmeıdi», degen sol áne. Byltyr artynda qalǵan urpaqtary eske alyp, as bergende qatysqan jurt Esekeńniń ózine jasaǵan jaqsylyqtaryn kúni keshegideı eske alyp, jeldeı esip aıtyp jatty. Halyqqa jasaǵan qaıy­rym­dylyq osylaı, ózińe qaıtpasa da urpaǵyńnyń aldynan shyǵady eken.

Eslám Báýkenov báıbishesi Bátes Nurǵalı­qyzymen ekeýi 5 ul, 2 qyz tárbıelep ósirdi. Urpa­ǵy jaqsy atanyń atyna kir keltirmeı, táýelsiz elimizdiń erteńine aıanbaı eńbek etýde.

Esekeńniń ózi 1981 jyly 67 jasynda ómirden ótti. Ol – bizdiń aýdanymyzdyń ekonomıkasyn, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýda jan aıamaı eńbek etip, Eńbek Eri ataǵyna qol jetkizgen sanaýly jandardyń biri. Sondyqtan onyń esimin jastarǵa úlgi qylyp, ózi uzaq jyldar keńsharynyń tór­aǵasy bolǵan Arhangelka selosynyń mektebine berse, nur ústine nur bolar edi.

Maǵjan RAHIMOV, zeınetker.

Soltústik Qazaqstan oblysy.