Keýdesinde qandaı jan, tamyrynda qandaı qan…

77 jastaǵy qazaqtyń veloshabandozy  Oljabaı Smaǵulov týraly

О́tken jyly «Egemenge» 76 jastan asqan bir aqsaqal keldi. Aty-jóni Oljabaı Sma­ǵulov eken. Jetpis dege­nińiz jer ortadan asqan jas, al oǵan jáne altaýdy qos­sań… adamnyń azdap, azdap emes-aý, keıbireý­lerdiń ábden sharshańqyrap, aıaǵy qoıýlana­tyn kez emes pe? Biraq bizge kelgen aqsaqaldyń tilersegi dirildep, eki tizesi qaltyldap turǵan joq… Kerisinshe… «Men Mekkege velosıpedpen baraıyn dep edim, soǵan kómek bere alatyn birde-bir musylman taba almaı, «Egemenge» kelip otyrmyn», dedi ol.

77 jastaǵy qazaqtyń veloshabandozy  Oljabaı Smaǵulov týraly

О́tken jyly «Egemenge» 76 jastan asqan bir aqsaqal keldi. Aty-jóni Oljabaı Sma­ǵulov eken. Jetpis dege­nińiz jer ortadan asqan jas, al oǵan jáne altaýdy qos­sań… adamnyń azdap, azdap emes-aý, keıbireý­lerdiń ábden sharshańqyrap, aıaǵy qoıýlana­tyn kez emes pe? Biraq bizge kelgen aqsaqaldyń tilersegi dirildep, eki tizesi qaltyldap turǵan joq… Kerisinshe… «Men Mekkege velosıpedpen baraıyn dep edim, soǵan kómek bere alatyn birde-bir musylman taba almaı, «Egemenge» kelip otyrmyn», dedi ol.

Sener-senbesimizdi bilmedik. Senbeıin deseń, aqsaqaldyń sózi nyǵyz, júzi jasań, aq saqaly jelbirep tursa da, eki betinen qan tamady. Onyń ústine júrisi shıraq eken, tula boıyndaǵy qýat-kúshi bir arnaǵa toǵysqandaı eńkish qalpy atylǵaly turǵan taǵyny kózińe elestetedi.

Biz aqsaqalmen tereńirek tanysý úshin onyń áńgimesine qulaq túrdik. 2003 jyly ol ózge elder­diń eńkeıgen jasynda jaıaý júristen, gir kóte­rýden, velosıpedpen alys saparǵa shyǵýdan túrli rekordtar jasap júrgen qarttaryn kórip, men de velosıpedpen saıahat jasap kóreıinshi dep jolǵa shyǵady.

Col jyldan bastap men búkil Qazaqstandy, Reseıdiń biraz jerin velosıpedpen sharlap shyq­tym, deıdi aqsaqaldyń ózi. Senbeseńizder, mine, bolǵan jerlerimniń bárinen alǵan anyqtamalar, sýretter… Sóıtip, ol bizdiń aldymyzǵa úsh-tórt papka toly qujattaryn jaıyp saldy. Árıne, júıelengen, baǵdarlamalanǵan eshnárse joq, biraq aqsaqal velosıpedimen barǵan jeriniń bárinen bir derek alyp otyrǵan.

Aldymen ol sapardy 2003 jyldyń qyrkúıek aıynda qasıetti Túrkistanǵa barýdan bastaǵan eken. Shý degende onyń janyna eki adam ergen, biraq olar jolda aınyp, joq nársege ózara kelise almaı, keri qaıtyp ketedi. Aqsaqal Túrkistanǵa jalǵyz jetip, Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine, ondaǵy qasıetti oryndardyń bárine zııarat etedi. Aıta ketetini, Oljekeń bes ýaqyt namazyn qaza qylmaıtyn taqýa jan. Túrkistandaǵy meshittiń ımamy aqsaqaldyń nıetin qoldap, qoldan kelgen kómegin jasap, qaıtar jolyna aqsha bergizip, poıyzǵa shyǵaryp salady.

Ekinshi saparǵa Oljabaı Smaǵulov 2004 jyldyń naýryz aıynda shyǵady. Bul joly qart Oral qalasyna deıin poıyzben barady, onda turmys qurǵan qyzy bar. Maqsaty sol qaladan shyǵyp, elimizdiń Batys óńirin velosıpedpen aralap qaıtý bolǵan. Ári Qaraǵandyda naýryz aıynda áli yzǵyryq, aıaz bar, sondyqtan bul jaqta velosıpedpen júrý qıyn-tyn.

Aqsaqaldyń Oral qalasynda bolyp, Batys Qa­zaq­stan oblystyq meshitine soqqany týraly QMDB ókil ımamy Erǵalı qajy Kenebaıulynyń jazyp bergen anyqtamasy bar. Odan osy oblys­tyń Týrızm jáne sport basqarmasynda bolyp, onyń bas­tyǵy M.Ońdaǵanovtyń qabyldaýyn­da da bolǵan. Aqsa­qaldyń velosıpedpen sapar shekkeli kelgenin qup­taǵan ol áńgime ótkizip, hal-qade­rinshe kómek kór­setedi. Sonymen birge, aqsaqal osy qaladaǵy M.Mámetovanyń mýzeıinde, Jáńgir han atyndaǵy ýnıversıtette de bolyp, odan ári jolǵa shyǵady. Mu­nyń bárin Oljekeń óziniń jeke sharýasymen júrgen qydyrma emes, dúıim elge adamnyń kúsh-qaıraty­nyń múmkindik­terin, salamatty ómir saltyn jarnamalap júrgen jan eke­­­nin bildirý úshin jasap otyr­ǵanyn aıtty. Aqsa­­qaldyń bolǵan jerlerinen alǵan tarıhı derek­­te­­riniń qyzyqty tustary da kóp. Máse­len, M.Má­­metovanyń murajaıynan alynǵan býkletke qa­­rap, Oralda batyr apamyzdy eske alatyn talaı dúnıe­lerdiń jatqanyn bildik. Sonyń ishinde anasynyń qyzyna latyn álipbıimen jazǵan haty­nyń, Mánshúk­tiń óz qolymen toltyrǵan anketasy­nyń kóshirmeleri sııaqty qundy qujattar da bar eken.

О́kinishke qaraı, joǵarydaı aıtqanymyzdaı, Oljekeńniń jıǵan dúnıeleriniń biri de júıe­len­begen, tek Plıýshkınshe bárin jumarlap, papkaǵa jınaı bergen. Túsirgen fotolary, júrgen jerle­rinen alynǵan anyqtamalar, zııarat etken jerden, mýzeılerden alǵan qolmen, kompıýtermen jazyl­ǵan derekter men býkletter, keıbir baspasóz ónimderi, t.t. kóp-aq. Fotolarǵa qaıda, kimmen, qa­shan túskeni belgisiz, áıteýir tolyp jatqan qazaq­tarmen otyryp-turyp túse bergen. Dereksiz dúnıe­ler bolǵandyqtan, olardyń qundylyǵy shamaly. Al olardy tolyq saralap shyǵýǵa qazir shalyńnyń óziniń de shamasy jetpeıdi, óıtkeni kóptegen qaǵazdyń qaıda, qalaı, kimnen alynǵanyn ózi de umytyp qalypty. Áıteýir, bári osynyń ishinde, deıdi ol papkalaryn nusqap, óziń aıyryp alsaıshy degendi emeýrinmen ańǵartyp.

Sonymen, sapar barysyna oralaıyq. Oraldan shyqqan qart Chapaı, Inderbor jáne t.b. ondaǵan usaq eldi mekenderdi basa otyryp, Atyraýǵa jetedi. Jol boıy qınalǵanyn aıtý bólek áńgime. Aqsaqaldy atyraýlyqtar jaqsy qarsy alady. Onyń durys nıetin jalpaq jurtqa jaqsy jarnamalap, kezdesýler uıymdastyryp, qarjylaı kó­mek te beredi. Osy qalada tuńǵysh ret Oljabaı aqsa­qal nemistiń durys velosıpedine de qol jetkizedi. Atyraýlyqtardyń sol syıyna kúni búginge deıin rızashylyǵyn bildirip otyrady. Atyraýdan shyqqan aqsaqal Maqat, Qulsary, Beıneý, Shetpe jáne t.b. eldi mekenderdi basa otyryp, Aqtaýǵa jetedi.

Aqsaqaldyń qujattarynyń arasynda keıbir jandardyń baspasóz betine shyqqan, keıde tipti qolmen jazyp bergen pikirleri de bar. Máselen, Mańǵystaý oblysy Beıneý aýdanyndaǵy Boranqul aýyldyq okrýginen alǵan anyqtamasyna Ǵaınıden Borashev degen azamat: «2004 jyldyń 6 maýsymy kúni Oljabaı Smaǵulov aqsaqal bizge keldi. Júrisi shıraq, osy jerge velosıpedpen jetipti. Qazaq jas­taryna denniń saý bolýy úshin qımyl qajetti­giniń úlgisin kórsetip júrgen adam dep eseptedik. Velosıpedpen dúnıeni aralap shyǵýyńyzǵa tilek­tespin. Qasıetti Mańǵystaý jeri janyńyzǵa qýat bersin!» dep pikir jazypty. Oljekeń osy ólkedegi talaı áýlıelerdiń basyna zııarat etkenin maqta­nyshpen aıtady.

Odan ári aqsaqal Aqtaýdan poıyzben Qandy­aǵashqa, osy jerden qaıtadan temir tulparyna minip, Qyzylorda oblysynyń jerlerine tartady. Embi, Shalqar, Aral, Áıteke bı, Josaly, Baıqo­ńyrdy basyp, Qyzylordaǵa jetedi. Jol boıǵy eldi mekenderden ár túrli mátinmen jazylǵan kóptegen anyqtamalary bar. Olardyń bárinde de qarttyń velosıpedpen jalǵyz ózi saıahattap kelgeni jazylǵan. Aqsaqal Qyzylordaǵa jetken soń osynda birneshe kún tynyǵyp jatady. Tarıhı oryndarǵa baryp, zııarat etedi. Sonyń ishinde Qorqyt atanyń kesene­sinde jáne t.b. jerlerde túsken sýretteri bar. Osy qalada oblystyq Týrızm jáne sport basqarmasy bastyǵynyń mindetin atqarýshy A.Ońǵarbaevtyń bergen anyqtamasynda: «…on deıstvıtelno prıbyl v Kyzylordınskýıý oblast 23 ııýlıa 2004 goda, ýchastvýıa v veloprobege po gorodam Kazahstana. Obl. Ýpravlenıem týrızma ı sporta byla organızovana vstrecha v g.Kyzylorde ı vo vseh semı raıonah oblastı, byl otremontırovan velosıped, proıavleny fotoplenkı na sýmmý 800 tenge, pokýpka fotoplenok 400 tenge, materıalnaıa pomosh v razmere 2000 tenge ı podarena fýtbolka «Kyzylordınskaıa oblast – gorod Karaganda» dep jazylǵan. Bir qyzyǵy – is-qaǵazdaryn júrgizýdi memlekettik tilge 2001 jyly kóshirgen oblysta resmı anyqtama áli de oryssha jazylady eken…

Qyzylordadan ári qaıtar jolyn eki ret baspas úshin, Oljekeń Aqtóbege poıyzben jetedi. Mun­daǵy estigen halyq ta qartty jaqsy qarsy alady. Osy jerden temir tulparyna qaıta otyrǵan aqsaqal Qostanaı oblysynyń aýmaǵyna tartady. Munda talaı eldi mekenderdi basyp, Qostanaıǵa shyǵady.

Taǵy da qaıtalap aıtýǵa týra keledi, ómiri qaǵaz, jazý-syzý jumystarymen aınalyspaǵan, olardy qalaı retteýdi oılap bas qatyryp ta kórmegen, júrgizýshi bolyp, tek qana qara jumys­pen aınalysqan qart óziniń júrgen jerlerin de kartaǵa júıeli túrde túsirmegen. Ár saparyndaǵy jıǵan derekteriniń bári úıme-júıme, biri bar, biri joq. Alǵan anyqtamalarynda da birizdi mátin joq, kim ne jazsa shalyń sony qanaǵat tutyp júre bergen. Máselen, Qostanaı oblysynyń Meńdiqara aýdany Aqsýat aýylyndaǵy S.Kóbeev atyndaǵy mektep jergilikti «Kommýnıs­tıcheskıı pýt» degen gazettegi 1988 jyly ózderi týraly shyqqan shaǵyn materıaldyń kserokó­shir­mesine «Aqsýat ne­gizgi mektebinen eskertkish» degen anyqtama bergen eken…

Qostanaıdan ári Oljabaı Smaǵulov Lenınsk, Troebratnoe arqyly Soltústik Qazaqstan oblysy­nyń Jambyl aýdanyna shyǵady. Onyń Mamlıýt aýdanyn, oblys ortalyǵyn aralap, odan Aqqaıyń aýdany arqyly Kókshetaý, Aqmola óńirleriniń aýyl-selolaryna shyǵyp, olardy basyp ótkeni týraly túrli anyqtamalary bar. Bul joly aqsaqal 7-8 aı júrip, Qaraǵandydaǵy úıine jetken.

2005 jyly aqsaqal óziniń saparyn Uly Otan soǵysyndaǵy jeńistiń 60 jyldyǵyna arnapty. Bul joly ol Qaraǵandydan Jezqazǵan baǵytyna shyǵyp, ondaǵy tarıhı jerlerdiń birazyna zııarat etip, odan Almatyǵa deıin barǵan. Ońtústik astanadan elimizdiń Shyǵys óńirlerine shyǵyp, temir tulparymen Taldyqorǵan, Semeı, О́skemen, Pavlodar óńirlerin aralap shyqqan. Naqty marshrýt, bekitilgen joba bolmaǵan soń, onyń qansha myń shaqyrymdy velosıpedpen ótkeni de bel­gisiz. Negizinen ol jetken jerinen ári qalaı júrýdi jergilikti turǵyndardan surap alyp, kete bergen. Kóbinese anyqtama bergen aýyldyq okrýg ákimdiginiń qyzmetkerleri óz bilgeninshe aqsaqal­ǵa ári qaraıǵy marshrýttaryn syzyp berip otyrǵan. Máselen, Aqsý-Aıýlydan ári qaraı Dúısenbaı bı, Qarasaz, Baýbek batyr, Aǵadyr jáne t.b. marshrýtyn bireý syzyp berse, Jańa­arqa aýdanynyń aýmaǵynda da belgisiz bireý saıahatshynyń Aqtas­ty, Alǵabas, Atasý, odan Aqtaı­laq, Qaramola, Bıdaıyqqa deıin barýy kerektigin ádemilep jazyp bergen.

Úsh jyldaǵy saparlarynda Qazaqstannyń barlyq oblystaryn aralap shyqqan aqsaqal 2006 jyldyń mamyr aıynan bastap Reseı Federasııasyna shyqqan. Qazaqstan Respýblıkasynyń Omby qalasyndaǵy konsýly Ashat Nusqabaıdyń jazyp bergen anyqtamasynan úzindi keltire ketelik: «Nas­toıashım Konsýlstvo RK v g.Omske podtverjdaet, chto grajdanın RK Smagýlov Oljabaı Týsýpovıch, 01.01.1935 g.r., ýroj. Karagandınskoı oblastı RK sovershaet veloprobeg po terrıtorıı Rossııskoı Federasıı, marshrýt g.Petropavlovsk (Respýblıkı Kazahstan) – g.Moskva (RF) posvıashennyı Godý Abaıa v Rossıı ı Godý Pýshkına v Kazahstane». Oljekeńniń qolyndaǵy qujat­tardyń arasyndaǵy eń saýatty jazylǵan durys anyqtama da osy eken. Munda Oljekeńniń júris marshrýty, maqsaty, óziniń kim ekendigi bár-bári taıǵa tańba basqandaı anyq kórsetilipti. Sonymen birge, anyqtamanyń sońynda onyń qaıda turatyndyǵy da kórsetilip, konsýl qolyn qoıyp, mórin basqan. Reseı aýmaǵymen jalǵyz sapar shegip bara jatqan velosıpedshi qarttyń kim ekeni, ne úshin júrgeni týraly qysqa da nusqa paıdaly aqparat berilgen.

Sonymen, qartymyz Qyzyljardan Ombyǵa jetip, odan Reseıdiń Túmen oblysyna qaraı sapar shegedi. Reseıdiń Sibir men Qıyr Shyǵysynyń ortalyǵy atanǵan, qazaq ejelden qonystanǵan Omby óńiri men Omby qalasy týraly da azdy-kóp derekter jınaı ketipti. Sonyń ishinde Omby qalasynda Sibir men Qıyr Shyǵystaǵy musylman­dardyń dinı basqarmasy ornalasqandyǵy jáne oblysta 18 meshit barlyǵy O.Smaǵulov derekterinen belgili bolyp otyr.

Túmennen Chelıabi baǵytyna shyǵyp, Oljekeń tatar, bashqurt, chývash jerlerin basyp, Máskeýdiń túbindegi Volokolamsk qalasyna deıin jetedi. Biraq Máskeýdiń ózine velosıpedpen kirmeı (jol qaýipti, sebebi kólik kóp ekenin estigen soń), oǵan avtokólikpen jetedi. Osy saparynda barlyǵy 83 kún júrip, Máskeýden poıyzben elge qaıtqan. Qarttyń osynsha joldy jalǵyz ózi velosıpedpen júrgendigin rastaıtyn qujattarynyń arasynda Túmen qalasy men oblysynda 2006 jyldyń 11-14 sáýiri aralyǵynda bolǵany týraly qazaq qaýym­dastyǵynyń «Tıýmenskaıa oblastnaıa obshestvennaıa organızasııa – «Dostyqtyń» tóraǵasy Q.Serǵa­zınovtyń, Chelıabi oblysynyń «Sentr tatarskoı ı bashkırskoı kýltýry» tóraǵasy M.Shara­fýt­dı­novtyń, osy oblystaǵy Iýrýzanı, Satkı, Ashı qalalarynyń ımamdary F.Ahmedzıanov­tyń, I.Zıgangırovtyń, G.Faızrahmanovtyń, Bash­qurt­stan­nyń Dıýrtıýlı qalasyndaǵy «Mıras» soborlyq meshitiniń ımamy R.Isanberlınniń, Verhneıarkeevo selosy meshitiniń ımam-mýhtasıbi R.Shaıhýd­dınniń, Tatarstannyń Kýzenbetevo de­rev­nıasynyń ımam-hatıbi G.Mýsın­niń, Chývash Respýblıkasynyń Cheboksary qala­syndaǵy ákimshiliginiń dene tárbıesi, sport jáne týrızm basqarmasynyń bas­tyǵy I.Kamadanovtyń jáne t.b. qoldaryn qo­ıyp, mórin basyp bergen anyqtamalary bar. Olardyń bári qaraǵandylyq Oljabaı Smaǵulovtyń óz aýmaqtarynan velosıpedpen ótkenin kórsetken.

2006 jyldyń 20 mamyrynda velosaıahatshy Qazan qalasynda bolǵan eken. Osy qaladaǵy «Tatarstan Respýblıkasy Mıllı-mádánı berláshmálereneń assosıasııasyn­daǵy» qazaq qaýymdastyǵynyń tóraǵasy S.Jaq­sybaevpen kezdesip, ol shabandozǵa 2 myń Reseı rýbli kóleminde qarjylaı kómek berip, shyǵaryp salǵandyǵy týraly mórmen rastalǵan anyqtama bar. Sóıtip, Máskeý túbine deıin velosıpedpen barǵan qart odan ári joǵaryda aıtqa­nymyzdaı 83 kún júrip úıine poıyzben jetipti.

Kelesi jyldary da Oljabaı Smaǵulov ataqty adamdardyń basyna baryp, zııarat etken. Sonyń ishinde Pavlodar oblysyndaǵy Musa Shormanov, Máshhúr-Júsip Kópeev, Sultanmahmut Toraıǵy­rov jáne t.b. kesenesinde bolyp qaıtqan.

Sóıtip, qara shal qazaqtyń boıyndaǵy kúsh-qaırattyń ózgelerden kem emes ekenine qalyń eldiń de kózin jetkizedi. Biraq basqa órkenıetti elder sekildi onyń ójettigin, táýekelshil qaıratyn baǵalaıtyn, jastarǵa úlgi etip, laıyqty deńgeıde jarnamalaıtyn, qoldaǵynyń bárin jasap, qoldaıtyn jan joq ekenine óziniń kózi jetpegen edi. О́rkenıetti halyqtar ózderiniń rekord jasaýǵa umtylǵan qarttaryn sol eldiń barlyq izgi nıetti jandary aspanǵa kóterip ardaqtaıdy, óz halqy­nyń qaıratty erleri bar ekenin kórsetkeni úshin onyń ústinen qus ushyrmaı qasterleıdi. Al bizde…

Bizde me, bizde… Júsipbek Aımaýytovtyń «Aqbilek» romanynda Iskendir dýana esimdi erekshe keıipker bar. Eshkimge zııany joq, eshkimniń kóńilin qaldyrmaıtyn bir aq nıetti, adal da abzal, taqýa adam. Sonymen birge, pendaýı tirlikti man­suq qylyp, úı-kúı kúıttemegen, eshkimniń kóńilin qaldyrmaıtyn, qalyń eldi qysy-jazy jaıaý aralaıtyn bir jumbaq jan. «Bul О́ske­menińiz, Býrabaıyńyz, bul Semeıińiz, bul Qar­qaralyńyz – bárin de Iskendir jalańaıaq sharla­ǵan. Ol otarbany da, parohodty da kórgen. …Is­ken­dirde úı joq. Kez kelgen úı – oǵan úı. Taý-tas, saı-sala, eski mola – bári de oǵan úı. Onda el de joq. Onyń úıi – dúıim qazaq. Onda mal da joq. Ol dúnıe jımaıdy. Aqsha berseń, kez kelgen aýyldyń balalaryn jarystyrady da, báıge úles­tiredi. Iskendir dorba salmaıdy, irimshik-qur­tyńdy almaıdy, oǵan qolma-qol ishetin tamaq berseń bolǵany. Tórdiń aldyna shart júginip otyrady da: «Alla haq!» dep bir aqyryp, qylq etkizip, qaǵyp salyp, asasyn bir tirep, turyp ketedi.

Iskendirdiń qabaq shytqanyn bir jan kórgen emes, qashan kórseń de jaırańdap, jymıyp otyrǵany. Iskendirdiń ne ǵyp mundaı bolyp jaralǵanyn, onyń keýdesinde ne qylǵan júrek, tamyrynda qandaı qan, boıynda netken qaırat barlyǵyn oılaıtyn bir adam joq. El tek ony: «dýana, dýana» deıdi, bir alýan adam deıdi»…

Nege ekenin bilmeımin, Oljabaı Smaǵulovpen tanysqanda sol Iskendir esime tústi. 80-ge taıaǵan jasynda velosıpedpen saparǵa shyǵamyn, dúıim álemge qazaqtyń qara shalynyń qaıratyn kórsetemin degen aqsaqalǵa tańqalyp, bul ne qylǵan jan,«onyń keýdesinde ne qylǵan júrek, tamyrynda qandaı qan, boıynda netken qaırat barlyǵyn oılaıtyn bir jan» qazirgi, «órke­nıetti» qazaqtyń arasynan da tabylmapty.

Tańqalmaq túgili, «e, úı alǵysy kelip júrgen bireý ǵoı. E, bilemiz ǵoı ony», degen sekildi qazaq­qa tán qybyr-jybyr sózdermen túıregisi kelgen adamdar da tabylǵan. Oljekeń týraly keıbir qaraǵandylyq áriptesterimizden suraǵanda osyndaı pikirler estidik. Ras, Oljabaı qartta da úı joq eken. Jıǵan-tergeniniń bárin sanap berip, Qaraǵandydan satyp alǵan úıin qazaqshylyqqa salyp, durys resimdemegen. Al ol úıdi bularǵa satyp, aqsha­syn alǵan jigit jol apatynan qaıtys bolǵan. Artynan marqumnyń apasy ma, qaryn­dasy ma – áıteýir zańǵa júırik bir týysy tabylyp, qu­jaty qolynda bolǵan soń, Oljabaı Smaǵulovtyń otbasynan úıdi sot arqyly tartyp alǵan. Sodan beri Oljekeń kempiri, qyzy, eki jıeni bar – bári bir úıshikti jaldap turyp jatyr… Jańaǵy «e-ee, i-ii, bilemiz ǵoı», degender onyń úı alýǵa kómektesýdi surap, esik-esikten ótkenin biledi. Al 80-ge shyqqan jasynda rekord jasaımyn dep biraz jerdi shar­laǵanyn, sóıtip adamnyń qýaty jasyna qaramaı kóp nársege jetetinin dáleldegenin, kórkemsóz tilimen aıtqanda, salamatty ómir saltyn jarna­malaǵanyn, saıyp kelgende, dúnıege qazaqtyń atyn jaqsy jaǵynan shyǵarýǵa óz qolynan kelgen úlesin qosyp júrgenin bilgisi de kelmeıdi.

Qaraǵandylyq sheneýnikterdiń de qartqa degen kóńili salqyn, ony óz múddesin ǵana kúıttep júrgen kóp pendeniń biri dep qana biletin sııaqty. Áıtpese, Qaraǵandynyń atyn shyǵaryp júrgen janǵa materıaldyq, moraldyq turǵydan laıyq­ty qoldaý jasamaı ma? Arqasyna «ASTANA» dep jazyp alǵan sheteldik velosıpedshilerge biz barlyq jaqsylyqty jasaımyz. Ol durys, óıtkeni, olar bizdiń eldiń atyn shyǵaryp júr. Al arqasyna «Qaraǵandy» dep jazyp alyp, jýyq shamamen 15-20 myń shaqyrym jerdi velosıpedpen ótken qartty nege qadirlemeske? Ánebir jyldary pavlodarlyq jeti jigit Qazaqstandy velosıpedpen sharlap ótip, Gınnestiń rekordtar kitabyna engen edi. Oljekeńniń jalǵyz ózi olardan da uzaq júrgeni haq. Endeshe… Osy kúni jurttyń bári qol jetkizip jatqan áleýmettik páterlerdiń birin nege bermeske? Jasy 80-ge jýyqtasa da ekiniń biriniń (jastyń da) qolynan kelmeıtin is jasap júrgen qarttyń ózge jerden emes, óz aralarynan shyq­qanyn barlyq qaraǵan­dylyqtar maqtan tutsa kerek edi ǵoı.

…Bir aýyz sózben qarttyń ómir tarıhyna da toqtala ketelik. Oljabaı Túsipuly Qaraǵandy­nyń janyndaǵy Mıhaılovka degen jerde 1935 jyly 1 qańtarda dúnıege kelgen. Ákeden jastaı qalǵan ol naǵashysynyń qolynda erjetken. Keıin Shet aýdanyndaǵy Nurataldy degen jerde basqa adamǵa turmysqa shyqqan anasy ózine shaqyryp, sol jerde ómir súrgen. Mal baqqan, shopyr bolǵan. Uzaq jyldar keńshardyń «Zıl» mashınasyn aıdap, ná­paqasyn aıyrǵan. Bes qyzy men eki uly bar, olardan 22 nemere-jıen súıip otyr. Solardyń bireýi ǵana Oralda turady, qalǵan­­darynyń bári Qaraǵandynyń mańaıynda.

Otbasynda, peshtiń túbinde jatyp, kempiriniń qolynan ystyq sháıin iship, ómirin ótkizse, eke­ýiniń zeınetaqylary jetedi. Biraq boıynda qaı­rat, júrekte namysy bar aqsaqalǵa birde, Germanııadan Qaraǵandyǵa deıin velosıpedpen jetken egde jastaǵy nemistiń erli-zaıypty saıahat­shyla­rynyń habary maza bermeıdi. Olardy qoldaý­shylar, jol qarajatyn beretin demeýshiler, sapar boıǵy qadamdaryn baqylaıtyn arnaıy top baryn da estıdi.

Búıiri qyzǵan aqsaqal: apyr-aý, basqa halyqta osyndaılar bolǵanda qazaqtan nege shyqpaıdy. Osy men shyǵyp kórsem qaıtedi degen oıǵa ketedi. Bul kezde jasy 67-ge kelgen aqsaqaldyń múm­kinshiligine eshkim sene qoımaıdy. Bári de «aqyl» aıtyp, jandy kútý kerektigin eske salyp baǵady. Biraq qaısar qart olardyń aqylyna toqtamaı, aqyry, 2003 jyldyń kúzinde, joǵaryda aıtqan, alǵashqy saparyn bastaǵan eken. Biraq eshbir adam, esh uıym, mekeme onyń júrisin qadaǵalap, marshrýtyn syzyp, jol boıǵy shyǵynyn óteýdiń járdemin uıymdastyrýǵa bel sheship kirispegen. Aqsaqal japan­nyń jalǵyz jortqan kók bórisi sııaqty bolǵan. Árıne, oǵan barǵan jerlerindegi meshitter, jeke adamdar 5-10 myń teńgeden kómek jasap otyrǵan. Bir rettik kómekterdi «Nur Otan» HDP, «Asar» partııalary men túrli deńgeıdegi ákimdik­ter, sonyń ishinde Qaraǵandy oblystyq ákimdigi de jasaǵan. Eń úlken kómekti Atyraý ákimdigi jasap, 2004 jyly qaltasyna 50 myń teńge salyp bergeni de bar. Biraq munyń bári bir joldyq kómek qoı, aldymen sapar marshrýty jasalyp, sosyn onyń boıyndaǵy shyǵyndardy óteý, t.t. órkenıetti túrde jasalyp, velojoryq qada­ǵalanyp otyrsa, artynan Gınnes­tiń rekordtar kitabyna da usynýǵa bolar edi ǵoı…

Aqsaqaldyń sapar shegý barysynda jolda kórgen qıyndyqtaryn aıtyp taýysý múmkin emes. Biraq ol óziniń kórgen qıynshylyqtaryn aıtýǵa kelgende sarań. Degenmen… sýyrtpaqtap otyryp bilgenimiz, jalǵyz adamǵa sonsha joldy júrip ótý ońaı bolmaǵan sııaqty. Aýa raıynyń qolaısyz­dyqtary taǵy bar. Osy tabandylyǵynyń ózi-aq kópke úlgi bolarlyqtaı.

2002 jyly áriptes aǵamyz Mamadııar Jaqyp­tyń «Egemen» arqyly kótergen «Ulylyqqa taǵzym» atty bastamasymen bolǵan jaıaý júristiń birine qatystyq. Mezgil maýsym aıynyń basy edi. Qyzyljardan Ǵabıt Músirepov aýylyna deıin 7 adam 240 shaqyrym joldy jaıaý júrip óttik. Bizdiń ishine sýsyn, azyq-túlik salynǵan jáne medısına­lyq qyzmetker mingen «GAZel» avto­kóligimiz boldy. Ol bizdi aldymyzdaǵy árbir 2 shaqyrym qashyqtyqtan tosyp turatyn edi. Mine, sondaı jaǵdaıda da qıynshylyq bolmaı qal­maıtyn. Keıde jańbyr quıyp ketedi, keıde salqyn jel turyp, aýa sýyp ketedi. Masa býyp, qınaıtyn keshter de bolady. Kóp júrgennen aıaǵyń isip nemese aıaq kıimiń qajap jaralanyp ta qalasyń. Biraq bizdiń kómekshilerimiz qasymyzda. Tipti júrýge jaramaı qalsań, minetin kóligiń de daıar. Al Oljekeń aı dalada jalǵyz ózi. Talaı ret velosıpedi de qırap qalǵan, aıaq-qoldaryn da jaraqattap alǵan kezder bolǵan. Talaı ret aıdalada túnegen kezderi de kezdesken. Sonda da sharshamaı, beti qaıtpaı áli kúnge júrip keledi.

Ol kúnine 40-50 shaqyrym júrip otyrdym deıdi. Osynsha qashyqtyqta eldi meken kezdesse jaqsy. Al kezdespese, tún jamylyp, áli talaı jerge deıin júrgen. Jetken jerinde de salýly tósek, salqyn úı kútip turmaǵany belgili. Shetki úıdiń esigin qaǵyp, jyly sý, ystyq tamaq surap ishý de ońaı sharýa emes. Elde júrgende áıteýir, ár aýylda bir meshit bar, kúndiz jetse aqsaqal aldymen meshitke bas suǵady eken. Ondaǵy musylmandar qartty qarsy alyp, úıine alyp barady, jergilikti ákimge tanystyrady, kezdesý uıymdastyryp, 1-2 kún demalys jasatady. Al Reseı jerinde mundaı jaǵdaıdyń bolmaǵany belgili. Jat jerde, jalǵyz ózi velosıpedpen ketip bara jatqan qartty kózińizge elestetip kórińiz. Kez kelgen erikken buzaqylar ony qater­ge ushyratýy múmkin.

Musylman halyqtary otyratyn tatar, bash­qurt, chývash jerlerinde ol esh qıyndyq kór­megenin aıtty. Biraq ishinara ondaılardyń bolyp qalǵanyn da sezýge bolady. Máselen, «Sen qazaq emessiń, qazaq bulaı júre almaıdy, sen týtar shyǵarsyń», dep jáne taǵy da basqa kúdikter keltirip, tatar aýylynyń bir turǵyndary qatty shúıligipti…

Qartqa senbegen jandar ózimizde de tabylǵan. Qaısy ekenin atamaı-aq qoıaıyq, Qazaqstandaǵy oblys ortalyǵynyń birinen shyqqanda artynan bir máshıne qýyp jetedi. Biraz ýaqyt sońynda júrip, aldyna ótip ketedi. 20-30 shaqyrymnan keıin taǵy da aldynan shyǵyp, «tekseredi». Bul meniń shyn júrgen-júrmegenimdi ańdý úshin jibe­rilgen kólik ekenin uqtym, deıdi qart. Sony istep otyrǵan jańa ǵana qurmettep, attandyryp salǵan oblystyń adamdary…

Sonymen, qarttyń osy maqalanyń basynda jazǵan, bizge kelip, Mekke saparyna barýdy qoldaý máselesine oralaıyq.

Aqsaqaldyń Mekkege sapar jasaýǵa kúsh-qýaty jetetinine kózimiz jetken soń, Astana­daǵy Týrızm jáne sport mınıstrligine, «Nur Otan» HDP, Qara­ǵandy oblystyq ákimdigine hattar jazyp berip, óz tarapymyzdan «Egemende» qoldaý bildiretinimizdi aıtyp, olardyń qoldaýlaryn, jol baǵdaryn jasap, qarjylyq kómek uıymdas­tyrýyn ótindik. Aqsaqal da sol kezderde bizge jıi kelip, barlyq jáıdi habardar etip otyrdy. Shý degende qoldaý bola qoımasa da artynan másele oń sheshilip kele jatty. Aqsaqaldy jalǵyz jiberýge táýekel etpegender onyń janyna serikter taýyp alýyn ótindi. Bul talap ta oryndalyp, Qara­ǵandydan 6 serik tabyldy. Qatań marshrýt jasalyp, vıza má­seleleri de sheshilýge taıap qaldy. Biraq… biraq artynan túrli sebeptermen sý aıaǵy qurdymǵa ketti. Jeti adamǵa qarajat tabý qıyn delindi jáne t.b. syltaýlar tabylyp, aqyry qarttyń Mekkege velosapar jasamaq bolǵan nıeti aıaqsyz qaldy…

Osydan keıin Oljabaı Smaǵulov aqsaqal bizge kelýdi de qoıdy. Ol endi eshkimge sen­beıtin sekildi. Biraq onyń aman-saý ekenin qara­ǵandylyq áriptesterimizden estip otyrdyq. Ámanda, aman bolsyn, batyr aǵamyz. Batyrlyq bilekte emes, júrekte ǵoı. Qazaqtyń bir batyry osyndaı-aq bolar.

Jaqsybaı SAMRAT.