Ǵylymı-konferensııamen, qolbasshy Qarakereı Qabanbaıdyń senimdi serigi, shep buzar batyry bolǵan Baımurat Báıimbetulynyń eńseli eskertkishiniń ashylýymen jalǵasqan is-shara oblystyq aqyndar aıtysymen túıindeldi. Zamanynda Naıman ishindegi Tórtýyl rýynyń uranyna aınalǵan Baımurat batyrdyń Zaısan qalasyna kire beristegi Narqyzyl tulparyna mingen, qoladan quıylǵan, bıiktigi tuǵyrymen qosa alǵanda 10 metr bolatyn, salmaǵy 7 jarym tonnaǵa jýyqtaıtyn eskertkishi qasqaıyp-aq tur.
Urpaqqa rýh beretin, búgingi býynǵa amanat júkteıtin týyndyny buǵan deıin oblysta Qunanbaı, uly Abaı eskertkishteri men Muhtar Áýezov, Tursynhan Ábdirahmanova bıýstterin keıiptegen semeılik talantty jas músinshi Nurbol Qalıev bir jyl kóleminde jasap shyǵypty. Aýdan ákimi Temirbek Qasymjanov 40 mıllıon teńgeden astam qarjy jumsalǵan eskertkishtiń boı kóterýine Zaısannyń syrtta, el ishinde júrgen barsha azamattary aıryqsha úles qosqanyn atap ótip, alǵysyn jetkizdi. «Bile bilsek, eskertkish degenińiz – úlken ıdeologııa. Mine, búgin táýelsizdiktiń arqasynda ár qalada batyrlarymyzǵa eskertkish ornatyp jatyrmyz. Budan keıin Zaısan basqa qala bolady. Eskertkishi bar, batyry bar qala bolady. Kim kóringen basynbaıtyn qala bolady. Baımurat batyr qaqpada jaıdan-jaı turǵan joq. Halyqtyń rýhyn, eldiń eńsesin kóteredi», dedi torqaly toıǵa Alataý baýraıynan arnaıy kelgen Qazaqstannyń halyq jazýshysy, batyrdyń urpaǵy Qabdesh Jumadilov. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy, aqyn Ulyqbek Esdáýlet te eskertkish basynda sóz alyp:
«Jesirlerge jer bergen,
Jetimderge dem bergen.
Asa jurtyn meńgergen,
Usynǵanda qol bergen,
Qysylǵanda dem bergen batyr Baımurat babamyz araǵa qanshama jyldar salyp urpaǵyna eskertkish bolyp qaıta oraldy. Budan úlken qýanysh bar ma?», dep quttyqtaýynyń sońyn jyr joldarymen túıindedi.
Eskertkishtiń ashylý saltanatynyń aldynda aýdandyq Mádenıet úıinde ótken ǵylymı konferensııada qazaqtyń batyrlary jaıyndaǵy qundy maǵlumattardy jurt tushyna tyńdady. Ásirese qazaq jylqysynyń tarıhyn indete zerttep júrgen ǵalym, Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń professory Ahmet Toqtabaıdyń shaǵyn baıandamasyn erekshe atap ótýge bolady. Etnograf óz sózinde qazaq batyrlarynyń róli Eýropadaǵy rysarlarmen, japon qoǵamyndaǵy samýraılarmen para-par bolǵanyna toqtalyp, 1750 jyldary Reseı armııasy bas shtabynyń jazǵan málimetin oqyp berdi. Onda «Qyrǵyz-qazaqtar – jalpy beıbit, momaqan halyq. Biraq solardyń ishinde batyrlar degen býntar, sodyr, sotqar adamdar bar. Solarǵa ilesken halyq Reseıdiń zańdaryn elemeı ketedi. Bizge qarsy shyǵady. Sondyqtan batyrlardy tuqyrtyp otyrý kerek» dep jazylǵan eken. «Reseı ımperııasy sol maqsatyna jetti. Nege deseńizder, batyrlarymyzdy atý, asý, túrmege qamaý, Sibirge aıdaý sol zamandardan bastaldy. Qyzyl ımperııa muny ári qaraı jalǵastyryp, batyrlardan bastap, qazaqtyń betke ustarlaryn túbirimen qurtty. Sorly, jaltaq, qorqaq kúıge túskenimiz osydan. «Aıyryldyq balpań basqan batyrlardan, aıyryldyq aýzynan ýyz tógilgen jomart baıdan» dep jazǵany bar Maǵjan aqynnyń. Baımurat batyrdy ne úshin ulyqtaýymyz kerek? Shekaradaǵy qazaqtyń rýhyn oıatý úshin kerek. Qazaqtyń rýhy oıansa, barlyǵy ornyna keledi», dedi A.Toqtabaı.
Ǵalym sonymen qatar bıyl jazda Mońǵolııaǵa ekspedısııamen barǵanda sondaǵy áriptesterinen Abylaı hannyń Jońǵar qońtaıshysy Qaldan Serenniń tutqynynda bolǵan jerin estip bilgenin súıinshileı jetkizdi. «Bul jer Baıan-О́lgeıden 300 shaqyrym qashyqtyqta. Biraq taba almaı qaıttyq. Sebebi muny biletin, kórsetetin mońǵoldyń aqsaqaly Ulan-Batyrǵa jol júrip ketipti. Degenmen, alǵashqy qadam jasaldy. Keleshekte 1741 jyly Abylaı han tutqynda bolǵan jurtty tabamyz ǵoı dep oılaımyn», degen etnograf osy saparynda qazaqtyń dańqty batyrlaryna qatysty derekterdi de jınap qaıtqanyn aıtty.
Eki kúnge sozylǵan sharalar legi oblystyq aqyndar aıtysymen qorytyndylandy. Belgili aıtysker aqyn Serik Qusanbaev júrgizgen, jazýshy Álibek Qańtarbaev tóraǵalyq etken aıtystyń ózgesheligi, aqyndar aldyn ala juptalmaı, qarsylastaryn sahnada, el aldynda tańdady. Aýdandyq Mádenıet úıindegi alty saǵatqa sozylǵan sóz saıysynda kimniń qalaı aıtysqanyn aıtsaq, uzaqqa ketermiz. Halyqtyń da, qazylar alqasynyń da kóńilinen shyqqan aıtystyń úlgisin zaısandyq aqyn Ardabek Aqbaba kórsete bildi. Sóıtip kesteli jyrdy tókpeletken aqyn bas júlde – 1 mıllıon teńgeni ıelendi. S.Amanjolov atyndaǵy ýnıversıtettiń 3-kýrs stýdenti Juldyzaı Maratbekova 1-oryndy oljalasa, eki ekinshi oryn kókpektilik Farhat Maratuly men Ereımentaýdan kelgen Erlan Dáýletulyna, eki úshinshi oryn úrjarlyq Serikbek Týǵanov pen taǵy bir zaısandyq aqyn, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń magıstranty Nárııa Aqbabaqyzyna buıyrdy.
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy, Zaısan aýdany
