Tarıh taǵylymy – qasıetti qundylyq

Ár halyqtyń tarıhy qasıet­ti qundylyqtarynyń ómir­sheń­digimen baǵalanady. Ol qundy­lyqtar «myńjyldyqtar tasasynda» qalǵanymen, tulǵaǵa aınalǵan urpaqtary barda jarqyrap jaryqqa shyǵady. Elbasymyzdyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy tarıhymyzdy dáripteýdiń naqty de­rek­kózderin anyqtap berdi. «...zor mádenı jetistikter shoǵyry da­la­myzǵa syrttan kelgen joq, keri­sinshe, kópshiligi osy keń-baı­taq ólkede paıda bolyp, sodan keıin Batys pen Shyǵysqa, Kún­geı men Teristikke taraldy», deı­di de, tarıhı jádigerler bizdiń baba­la­ry­­myzdyń óz zamanyndaǵy eń ozyq, eń úzdik tehnologııalyq ja­­ńa­­lyq­tarǵa tikeleı qatysy bar eke­nin aıǵaqtaıtynyna toq­ta­lyp, Uly dalanyń jeti qasıet­ti qun­­dy­lyq­taryna nazar aýdartady. 

Árqaısysynyń jahandyq órkenıettiń damýyndaǵy yqpaly men erekshelikterin aıshyq­tap, olardy zertteý men nası­hat­taý joldaryn baǵdarly usynys­tarmen tolyqtyryp otyrady. Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynyń jalǵasy bolyp sanalatyn bul eńbegi tarıhymyzdy baǵalaý men zerttep-zerdeleýdiń jańa úlgisine – sıfrly formattaýǵa negiz­deledi. «Tarıhı» dese, «ta­rıh­shylarǵa júkteletin mindet» degen kózqarastan aryltyp, ǵy­lym­nyń barlyq salasyna qa­tys­ty ortaq maqsattaǵy ǵy­ly­mı taqyryptardy mindet­teı­di. Buryn tarıhqa qatys­ty eńbekterde sholý jasalyp, maǵ­lumat berilgen qundylyq­tarymyz Atqa miný mádenıeti, Uly dalanyń ejelgi metallýrgııasy, ań stıli, Altyn adam, Túrki áleminiń besigi, Uly Jibek joly, Qazaqstan – alma men qyzǵaldaqtyń otany ataýlarymen tulǵalanyp, jeke-jeke zertteý nysanyna aınaldy. Mine, ǵylymı taqyryptar. Ulan-ǵaıyr dala­daǵy otyryqshylyq órke­nıetiniń, ǵylym men ónerdiń qalyp­tasý joldary, álemdik saýda ortalyǵyna aınalǵan qala­lar­dyń gúldený negizderi ǵy­lym­ǵa tereńirek úńilýdi qajet etedi. Ásirese osy kúnge deıin kósh­pendiler órkenıeti turǵy­synda zerttelip kelgen mádenıetimiz ben ónerimiz otyryqshy halyq jasaǵan óner týyndylary re­tinde qaralyp, zertteletin bol­dy. Memleket basshysynyń «Kóp­qyrly ári aýqymdy tarıhymyz­dy durys túsinip, qabyldaı bilýi­miz kerek» dep túıindeýi de sondyqtan bolar.

Elbasynyń Uly dalanyń jeti qyryn aıshyqtaýynyń ózi – bolashaǵymyzdyń rýhanı baǵdary. Baǵdardy júzege asyrý jolyndaǵy jastardyń bilimi men iskerligine senim artyp, búginnen ótkenge qaraı emes, ótkennen búginge qaraı zertteýdi mindetteıdi. 

Mysaly, qazaq folklorynda «Bes ǵasyr jyrlaıdy», «Jeti ǵasyr jyrlaıdy» sekildi jınaqtar jaryq kórgeni belgili. Biraq folklordyń qaı ýaqyttan bastalatyny mejelengen joq. Tunyp turǵan tarıh osy folklorda. Tarıhı oqıǵalarmen qatar, sol qubylystardy sýret­teıtin, san túrli boıaýlarmen baıandaıtyn aýyz ádebıeti qatar qalyptasady. Tipti kóne jazba eskertkishterimizdiń ózi tarıhı kezeńderdi ádebı úlgide usynady. 

Azattyq jolyndaǵy kóteri­lis­tiń uly tulǵalary jaıly sı­­pat­talǵan folklorlyq shy­ǵar­­malar arhıvterde tunyp tur. Jeti jylǵa mejelengen «Arhıv – 2025» baǵdarlamasyn jasa­ý­dyń mańyzdylyǵynyń maqala­da erekshe atap ótilýi úlken jaýap­kershilik júkteıdi. Uly tulǵa­lar týraly óner týyndylary, kór­kem ádebıette beınelengen ob­razdar jetkilikti. Biraq olar­dyń nasıhattalýy, oqylýy, tara­lymy kóńil kónshitpeıdi. Ǵasyr­lar áýenderi sarynynda jaryq kórgen kúıtabaqtar, aýdıo­taspalar birshama ýaqyt qol­danysta boldy da, ýaqyt óte tasada qaldy. Iаǵnı, zaman talaby­nyń úrdisinen shyǵa almady. Sondyqtan Elbasymyz: «Uly dalanyń folklory men áýenderi zamanaýı sıfrly formatta, jańa tynys alýǵa tıis», deıdi. Bul salada ...klassıkalyq qalyptan tys, balamaly jastar óneriniń kreatıvti áleýetin de paıdalanýdyń máni zor ekenin atap ótedi. 
Ultyn súıý – ultshyldyqqa, jerin súıý – jershildikke telin­gen zamannan arylǵannan keıin, otanshyldyqqa baýlýdyń birden-bir joly – ótkenin baǵalaý, tarıhı qundylyǵyn qasterleý ekenin Elbasymyz óz eńbekterinde jıi qaıtalap keledi. Bul maqaladaǵy urpaq maqtan tutatyn aforızmdik tulǵa­daǵy «Jylqyny qolǵa úıre­tý arqyly bizdiń babalarymyz óz dáýirinde adam aıt­qysyz ústemdikke ıe boldy», «Qa­zirgi kıim úlgisiniń baza­lyq kom­ponentteri Dala órkenıeti­niń erte kezeńinen tamyr tartady», «Qazaqstan – kúlli túrki halyqtarynyń qasıetti qara shańyraǵy», «Bizdiń dańqty batyrlarymyz, oıshyldarymyz ben el bıleýshilerimiz» – tek Qa­zaq­stan ǵana emes, sondaı-aq bú­kil álem boıynsha elikteýge la­­ıyq­ty tulǵalar» sekildi utym­dy qol­danystar erekshe ekeni aqıqat.

Qaı saladan alsaq ta, Elbasy­myz­dyń bul maqalasy tarıhı sananyń jetilýi men qalyp­tasýyndaǵy ózekti másele­ler­diń túıtkilin sheshý joldaryn naqtylap berdi. «Uly dala­nyń jeti qyryndaǵy» min­det­terdiń deni, men úshin, elimiz­diń bolashaǵy – jastarǵa júktel­gendeı kórinedi. Aldaǵy Jastar jylynda olardyń osy maqala negizinde atqarýǵa tıisti usynys-jobalary bolýyn qalar edim. Atap aıtqanda: Uly tulǵalardyń esimderin el jadynda saqtaý joldary, Dala folklory anto­lo­gııasy men Uly dalanyń kóne saryndary jınaǵyn sıfr­ly formatqa negizdeý úlgi­leri. Ási­rese otyryqshylyq órke­nıeti­­mizdiń kórinisi – eski qor­ǵan­darymyz ben kóne qalalary­myzdyń ashyq aspan astyndaǵy murajaılaryn «qara arheologtardan» qorǵaıtyn talaby qatań zań úlgisin daıarlaýǵa yqpal jasa­sa, quba-qup bolar edi. Bu­ryn­nan ózimizde bar «Tarıhı-máde­nı mura obektilerin qor­ǵaý jáne paıdalaný týraly» zańymyzǵa ózgertýler engizýge óz usynystaryn dáleldi jetkizse de, jastarymyzdyń rýhanı jańǵyrý dáýirindegi otanshyldyǵyn tanytar edi. 

Qoryta aıtqanda, Elbasy­myzdyń bul maqalasyn jahan­daný dáýirindegi jastary­myz­dyń aldyna qoıylǵan zor min­detterdiń baǵdarshamy dep aıtýǵa bolady. 

Edil MAMYTBEKOV,

Parlament Senatynyń depýtaty