Tarıhtyń belesterinen súrinbeı ótken qundylyqtarymyz ben ozyq dástúrlerimizdi tabysty jańǵyrýdyń alǵyshartyna aınaldyrǵan Prezıdent N.Nazarbaevtyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynda «Ulttyq jańǵyrý degen uǵymnyń ózi ulttyq sananyń kemeldenýin bildiredi. Onyń eki qyry bar. Birinshiden, ulttyq sana-sezimniń kókjıegin keńeıtý. Ekinshiden, ulttyq bolmystyń ózegin saqtaı otyryp, onyń birqatar sıpatyn ózgertý. Is júzinde árbir óńir men árbir memleket óziniń derbes damý úlgisin qalyptastyrýda. Ulttyq salt-dástúrlerimiz, tilimiz ben mýzykamyz, ádebıetimiz, joralǵylarymyz, bir sózben aıtqanda ulttyq rýhymyz boıymyzda máńgi qalýy tıis. Abaıdyń danalyǵy, Áýezovtiń ǵulamalyǵy, Jambyldyń jyrlary men Qurmanǵazynyń kúıleri, ǵasyrlar qoınaýynan jetken babalar úni – bular bizdiń rýhanı mádenıetimizdiń bir parasy ǵana» dep mádenı mura eskertkishterin eskerýsiz qaldyrmaı, rýhanı aınalymda ustaýdyń mańyzdylyǵyn oryndy meńzedi.
Jyr-dastan, jalpy aýyz ádebıeti murasy jetkinshekke baǵzy zamanda qandaı eleýli oqıǵalar bolǵanyn baıandaýmen qatar, jastardy erlikke, otansúıgishtikke úndeıdi, atamekenin ardaqtaýǵa, patrıotızmge baýlıdy. Munyń bir mysaly retinde fransýz halqynyń búgingi patrıottyǵyn onyń júzdiń ústinde batyrlyq epos jınaqtap, aýyz ádebıeti murasynyń baılyǵy boıynsha álemde birinshi oryn alýymen de baılanystyrsaq, artyqtyǵy bolmas.
Ulttyq ádebıet pen ónerdiń marǵasqa-maıtalmandary qanyp ishken marjan jyr bulaǵynyń tynysyn qaıta ashyp, mektep oqýshylarynyń jyr-dastandarǵa qyzyǵýshylyǵyn oıatyp, patrıotızmdi dáripteý maqsatynda Almaty qalasy boıynsha qolǵa alynyp, uıymdastyrylǵan «Tulpar minip, tý alǵan» ulttyq baıqaýy da eń aldymen dál osyndaı ıgi maqsatty kózdegen edi. Bıylǵy jyldyń sáýirinen bastap Almaty qalasy ákimdiginiń qoldaýymen 6-10 synyp oqýshylary arasynda batyrlar jyryn jatqa aıtýdan jarys ótkizildi. «Alpamys batyr» jyryn jatqa aıtyp, jeńimpaz atanýǵa 1300-den asa úmitker tilek bildirdi.
«Tulpar minip, tý alǵan» ádebı jáne tarıhı-tanymdyq baıqaý jobasyn júzege asyrýda taǵy neni kózdedi? Jyrdy jaı ǵana jattaı salyp, eki kúnnen soń esten de shyǵyp ketetin, keldi-ketti kezekti naýqan jasaǵannan eshkimniń eshnárse utpasy anyq. Ras, batyrlar jyrynyń keı shýmaqtaryn zamana jeli shaıqap, ózgeriske túsirdi, biraq tutas mazmunyna túbegeıli kóleńkesin túsire almaǵan ómirsheń dastandar endigi ozyq tehnologııa kezeńinde ońaılyqpen joǵala qoımas dep kóńil toǵaıtsaq ta, ótken ýaqyttyń ýysyna túspeı ketken sol jádigerlerdiń basyna jahandaný taǵy da bult úıirdi. Folklorlyq muranyń basyndaǵy altyn tájge aıbat shegip, jutqaly turǵanyn kóziqaraqty jurt tegis bilip otyr. Ázireıildi kóre turyp qutylýǵa qam jasamaý, ózińdi-óziń ólimge baılaǵanmen birdeı. Al jeti basty tajalǵa jutylǵyń kelmeıdi eken, qarsy silter qarýyń qandaı, tipti ondaı qorǵanys quraly bar ma ózi? Bar. Ol – halqymyzdyń ózimen birge jasap kele jatqan jasampaz jyry. Jyr jansyz kompıýterdiń ishinde emes, jetkinshek jas urpaqtyń tilinde saqtalsa, tilinde ǵana emes, elin qorǵaǵan batyrlardyń ór rýhy Otandy súıýge úıretip, júrekti bolýǵa tárbıelep otyrsa ǵana óz qyzmetin shyn atqarǵan bolar edi. Jyr kitaptary oqylmaı, jyldar boıy sórede shań basyp tura bergenimen, ol ádebı shıkizat úıindisi bolyp qala beredi, ókinishtisi de osy.
Qudaıshylyǵyn aıtqanda, epostyq jyr-dastandar óner, ádebıettiń tóńireginde júrgen mamandar men mektep baǵdarlamasy aıasyndaǵy az ǵana saǵattyq sabaq kestesinde bolǵanymen, tolyqtaı ǵylymı aınalymǵa túsirý, rýhanı ıgilikke aınaldyrý isin keń jolǵa qoıýdyń tásilderi týraly ádebıet, til janashyrlarynyń ózi de jaq asha almaı keldi. Nıet bar, tásil bolmady. Qańyrap turmaǵanymen, ilim-bilim álemindegi bul keńistiktiń orny qýys kúıinde turdy, sondyqtan «Tulpar minip, tý alǵan» baıqaýy oqýshylar arasynda kitap oqýdy, onyń ishinde qazaq halqynyń batyrlyq epostaryn nasıhattaý men óskeleń urpaqtyń shyǵarmashylyq jáne zııatkerlik qabiletin damytýǵa jaǵdaı jasaýdy, oqýshylardy halyq poezııasyna, asyl muraǵa degen súıispenshilikke tárbıeleýdi, namysshyldyq, qaısarlyq qasıetterge baýlýdy, qazaq tili men ádebıeti páni muǵalimderiniń bedelin kóterýdi de basty maqsatynyń qatarynda qarastyrdy. Izgilikti maqsat qoǵamnan birden qoldaý tapty, óz ýaqytyn tosyp, janashyrlyqpen arshyp alatyn adamyn kútip jatqandaı jyltyldaǵan jińishke ózenniń arnasy salǵan jerden keńigendeı boldy.
Alǵash Almatynyń 8 aýdanyndaǵy irikteý saıysynan bastalǵan ulttyq jobaǵa aýdandyq bilim basqarmalary, mektep muǵalimderi zor qyzyǵýshylyǵyn bildirse, qazir óner, ádebıet, mádenıet tóńiregindegi belgili adamdar, Parlament depýtattary, mınıstrler men qala, oblys ákimderi, Prezıdent Ákimshiligindegi laýazymdy tulǵalar jobaǵa jalpyhalyqtyq sıpat berip, bir-birine estafeta usynyp, jyr úzindilerin jatqa oqýdan belsendilik tanytyp otyr. Ýaqytqa boı aldyrmaǵan osy jyrdyń jazylǵanyna ne zaman ótse de, dál búgin ıakı keshe ǵana jazylǵandaı áser beretin halyqtyq jyrlardyń qýaty álem-jálem kıim jamylyp, qolyna aıfon men aıpad ustaǵandardyń ózin ıirimine birtindep tarta bastaǵany baıqalady. Mundaıda oqyǵan adamnyń da, tyńdaǵan adamnyń da tamyrynan qan emes, jyr aqqandaı seziletini bar. Eriksiz «jyrdyń qýaty nede sonda?» dep oılaısyń. Eń aldymen, bul jyrlar – bolashaqqa aıtylyp ketken ǵıbrat sóz. Ár shýmaǵynan obrazdy oılaýdyń neshe úlgisin kóresiń. «Alpamys batyr» jyryndaǵy «Aýzy úlken oshaqtaı, azý tisi pyshaqtaı», «toqsan myń eken qarasy, seksen myń eken maıasy», «aıdarlymdy qul qyldy, tulymdymdy tul qyldy», «oıyndy eti bultyldap, quıyndaı shańy burqyldap», «ıtelgideı jutynyp, aq tuıǵyndaı quntıyp», «aqsuńqar týar jem úshin, týady erler el úshin» dep keletin neshe alýan teńeýler jyrdyń ár jolynda kezdesse de, epıtet, gıperbola, metonımııa, metaforalardyń mıllıon úlgisi tabylyp, bul taqyrypta myńdaǵan dıssertasııa qorǵalsa da, dál osy batyrlyq dastandary arqyly súzilip jetken sózdiń injý-marjanynyń jarqyly báribir bólek bolyp turady. Osy teńeýlerdi qoldanýǵa qajetsiz, kúni ótken kómeski sóz dep aıtýǵa qaısymyzdyń dátimiz barar edi? Kerisinshe, saǵymǵa sińip ketken kári tarıhty jyrlarymyz jańartyp qana qoımaı, balalarymyz osy qazynaly, qunarly tildiń qasıetin sezine túspeı me? Bir teńeý bolsa da qulaǵynda qalyp, bir sóz bolsa da jadynda jattalyp, kúndelikti tildik qoldanysynda paıdalanyp jatsa, ol biz úshin az olja emes qoı.
«Tulpar minip, tý alǵan» ulttyq baıqaýynyń sońǵy máresi ótken kún áli esimizde. Ár aýdannan oza shaýyp kelip, jyr oqyǵan 24 oqýshynyń júzine qaradyq. Jyrdan saýyt toqyp alyp, taısalmaı kelip turǵan balalardyń betindegi shýaq qobaljýyn búrkep turdy. Al zaldaǵy adamdar asqaq rýhtyń aýasymen tynystap otyrdy. Jazylǵanyna neshe ǵasyr ótse de bir árpi de qısaımaǵan Quran sózindeı bolyp, este joq eski zamandardan beri ólmeı aman jetken jyrlardyń jaǵasynan alyp jatatyndardyń pıǵylyn o bastan túsinińkiremeıtin edik. Bir jyrdy tutas jatqa oqıtyn adam neken-saıaq, biraq sonda da ishteı bir qasıetti kúshin sezingendeı, bas ıetin qurmetimiz turady. Kenet álgi balalardyń oqyǵan jyrynan izdegen shyndyq jarq etti – bizge jyrdyń aıtylýy emes, onyń rýhy qajet eken!
Shendi demeı, sherli demeı, ártúrli áleýmettik toptar arasynda keń qoldaý taýyp, úlken-kishiniń qyzyǵýshylyǵyn oıatqan «Tulpar minip, tý alǵan» ulttyq jobasy osy jetken bıigimen tuıyqtalyp qalmaýy tıis. Joba kelesheginiń bar ekenin kórsetti, tek Almaty qalasynyń aýmaǵymen ǵana shektelmeı, adymyn uzartyp, aýqymyn keńeıte túsýge suranyp turǵandaı. Sol sebepti jergilikti atqarýshy bılik te, ortalyq memlekettik organdar da irgeli bastamany tereńdetip, epos boıynsha atqarylatyn jumysty Reseıdegi Pýshkın oqýlary, Ulybrıtanııadaǵy Shekspır oqýlary sekildi keń aýqymda uıymdastyrýǵa múddelilik tanytýy ǵana qalyp tur. Rýh alaýyna tamyzyq tastaldy, endeshe ony óshirmeı, órshelendirý – óz qolymyzda.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
