Mansurhan Mahambetov: Tarıhymyzdy baǵalaý – tabysymyzdyń kepili

Qandaı ult bolmasyn, onyń ózine tán tarıhy bolady. Al tarıhynan aıyrylǵan halyqtyń keleshegi bulyńǵyr. Ondaı halyq tarıh sahnasynan joıylyp ketedi. Álem tarıhynda ýaqyt ótip, ǵasyr­dan-ǵasyrǵa qoǵam aýysqan saıyn álem halyqtarynyń sany da azaıyp, onyń tili de joǵalyp ketip ja­ta­dy. Bir ókinishtisi, bul – qazirgi zaman­nyń shyndyǵy jáne zańdy qubylys. 

Osy oraıda Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy qazaq halqynyń tól tarıhyn tyń kózqaraspen zertteýge jol salyp otyr. Sonymen birge ótkenimizdiń kóptegen aqtańdaqtaryn bólek qaramaı, jamanyn da, jaqsysyn da tutas zerdelep, kóp qyrly, aýqymdy tarıhymyzdy durys túsiný kerektigin basa aıtyp otyr. Elbasy «tarıhymyzdy zertteı bilý, basqa halyqtardyń rólin tómen túsirip, ózimizdiń ulylyǵymyzdy kórsetý emes. Eń bastysy, biz naqty derekterge súıene otyryp, jahandyq tarıhtaǵy óz rólimizdi baıyppen ári durys paıymdaýǵa tıispiz» deıdi. Bizdińshe, bul jerde ata-babalarymyzdyń keshegi zamanda Eýrazııa aýmaǵynda Uly ımperııa qurǵan dáýirlerden alynatyn tyń derekterge súıene otyryp, tól tarıhymyzdy túgendeý mańyzdy bolsa kerek. Ultymyzdyń óz tarıhyn tereń bilýin ony basqa halyqtar men elderden alshaqtatý emes, kerisinshe olardy jaqyndastyrý men dostas­tyrý dep túsiný kerek. Tarıhymyzdy tereń bilip, odan utymdy sabaq alý – ultymyz­dyń bolashaǵy men elimizdiń irgesin bekitýge, qýǵyn-súrginder men qasiretti sátterdiń qaıtalanbaýyna qyzmet etedi. 

Máselen, bir ǵana Batý han irgesin qalaǵan Altyn Orda memleketi, onyń ataýy, ony mekendegen halqy, negizgi qarym-qatynas quraly bolǵan tili, taǵy basqa da máseleleri boıynsha ártúrli kózqaras bar. Jalpy Altyn Orda degen uǵym neni bildiredi deı­tin bolsaq, bizdińshe ol han oty­ratyn «stavkany» bildiredi. Iаǵnı, ol memlekettiń ataýyn, sol kez­degi tilmen aıtqanda handyqty bil­dir­meıdi. Al Altyn Orda degen sóz qaıdan paıda boldy degen suraqqa, ol sol kezdegi irgeles jat­qan nemese Ordaǵa táýeldi bolǵan el­der­diń qoıǵan ataýy dep ja­ýap berýdiń qısyny bar. Qazirgi, «Kreml» dese Reseı Federasııasyn uǵynamyz, «Aq úı» dese Amerıka Qurama Shtattary dep túsinemiz. Mine, sol sııaqty Altyn Orda da han oty­ratyn «stavka» degen uǵym­dy bil­dir­gen. Sonymen birge han or­da­­sy­nyń sol zamannyń ozyq úlgi­si­men, jetistikterimen salynyp, altynmen aptalǵanyn eskersek, kóp nárseni ańǵarýǵa bolady. Iаǵnı, alyp memlekettiń bodanynda bolǵan basqa elder Altyn Orda dep ataýyna tolyq negiz bar. Al onyń aldynda Joshy han ulysy, keıinen Batý han ulysy nemese handyǵy dep atalǵanyn tarıhtan bilemiz. Al negizgi halqy, onyń ishin­de bıleýshi topty qurǵan túrkitildes halyq­tar boldy jáne bárine ortaq túrik tilin­de sóıledi. Batý han qaıtys bolyp, Berke han bolǵan tusta, hannyń ózi ıslam dinin qabyldaǵan. Al keıinnen 1302 jyly Uly handyqqa О́zbek han kelgende, (ol 40 jyl­daı el bılegen) ıslam memleketi dep jarııalady.
Uly dala eliniń ulan-ǵaıyr jeri men eldik dástúriniń tarıhyna oń kózqaras qalyp­tastyrýdy eń áýeli ózimizden bastaǵany­myz abzal. Áıtpese, osynaý keń-baıtaq jeri­­mizge ata-babalarymyz syrttan nemese bas­­qa aýmaqtan aýyp kelgenge uqsatyp aıtyla­tyn syńarjaq oılar aıtylyp qalýda. Al Elbasy maqalasynda kóterilgen búkil máde­nı jetistikterdiń shoǵyry dalamyzǵa syrttan kelgen joq, kerisinshe kópshiligi osy keń-baıtaq ólkede paıda bolyp, sodan keıin álem­niń tórt buryshyna taraǵanyn aıtady. Iаǵnı, bul tujyrymda úlken mán jatyr. Bizdiń babalarymyz Uly dalada ómir súrip qana qoıǵan joq, ony óziniń mádenıetimen, ındýstrııasymen, dala zańymen qoǵamdyq ádiletti qarym-qatynastyń negizinde keń-baıtaq jerdi ımperııa, ıaǵnı Uly dala órke­nıetine jol salǵan. Elbasy maqalasynda osy eki dúnıeniń ara-jigin ashyp berip otyr. 

Ǵulamalar: «tarıhyn bilmegen ha­lyq tilinen aıyrylady, al tilinen aıyrylǵan halyq tobyrǵa aına­lady» dep beker aıtpaǵan. Sondyqtan tarıhymyzdy bilýge, ony tereń zertteýge baǵyttalǵan baǵdarlamalar shynaıy jáne sapaly bolýǵa tıis dep oılaımyz. Osydan jıyrma jyldaı buryn Elbasynyń «biz ótken zamandaǵy batyr babalarymyzdyń jasaǵan erligimen maqtanyp qana qoımaı, búgingi atqarylar tirlikpen maq­tanýy­myz kerek» degen sózi baǵ­darsham ispetti. Iаǵnı, tarıhty bilý tek maqtaný úshin emes, elimizdiń ke­mel bo­lashaǵy úshin jasampaz eń­bek etip, ony álemge moıyndatý degen sóz. 

Mansurhan MAHAMBETOV, 

Parlament Májilisiniń depýtaty