Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy – otandyq tarıh ǵylymy úshin mazmuny tereń maqala boldy. Osy ýaqytqa deıin táýelsiz Qazaqstan tarıhynda ult tarıhymen dál Elbasymyzdaı tereń aınalysqan tulǵa bola qoıǵan joq. Onyń da ózindik sebebi bar. Men muny Elbasymyzdyń tarıhqa degen qyzyǵýshylyǵynan góri, memlekettiń ıdeologııasyn qalyptastyrý jolyndaǵy qajettilikten týyndaǵan qadamyna balar edim. Kúni keshegi Túrkııany qurý arqyly túrik ultyn qalyptastyrǵan Mustafa Kemal Atatúriktiń is-áreketine uqsaıtyn bastama der edim.
Qazaqstannyń shırek ǵasyrlyq táýelsizdigi kezeńindegi tarıhı sana qalyptastyrý, mádenı muralarymyzdy jınaqtaý, «Máńgilik el» ıdeıasyn alǵa shyǵarý, rýhanı jańǵyrý baǵdarlamasynyń bastalýy syndy keshendi ıdeologııalyq sharalardyń qolǵa alynyp, júzege asyrylýy – ulttyq ıdeıanyń uly murattarynan týyndap jatqan qadamdar boldy.
Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń 2014 jyldyń tamyz aıynda Ulytaýdaǵy suhbatynda Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap ótý týraly sheshim aıtýy asa mańyzdy boldy. Elbasynyń qazaq handarynyń ordasy tigilgen qasıetti Ulytaý tórinde suhbat berýi – tek tarıhı sabaqtastyq qana emes, onyń qazaq handarynyń uly muratyn jalǵastyrýshy bolyp otyrǵanyn anyq kórsetken bolatyn. Munyń ózi qazaq halqynyń rýhyn kóterip, ult erteńine degen eren senimin uıalatty. Shyn mánine kelgende, Qazaq handyǵynyń dál qaı jyly qurylǵandyǵy týraly máseleniń ózektiliginen de Qazaq memlekettiliginiń qurylý tarıhy men onyń halyqtyń tarıhı sanasyn qalyptastyrýdaǵy ıdeologııalyq róli joǵary turady.
Barlyq ýaqytta, kúlli bir ulttyń nemese memleket tarıhynyń moıyndalýy oǵan qatysty tarıhı jazba derekteriniń naqtylyǵyna ǵana emes, sol ulttyń nemese memlekettiń saıası-ekonomıkalyq áleýetine de baılanysty bolyp keldi. Álemniń aldyńǵy qatarly 50 memleketiniń qataryna qosylyp, endi aldyńǵy otyzdyqqa kirýdi maqsut tutqan Qazaq eliniń «Qazaq» ataýymen tarıh sahnasyna shyqqan memlekettiligi tarıhynyń 550 jyldyǵynyń kúlli álemde moıyndalýy Qazaq memlekettiligi tarıhyn Joshy hannan, odan ári Túrik qaǵanaty kezeńinen, tipti odan ári Úısin, Qańly, Saq memleketterinen bastaýǵa jol ashyp beretin ıdeologııalyq máni tereń tarıhı qadam boldy.
Bul baǵdarlamalyq maqalanyń ekinshi bóliminde kórsetilgen tarıhı sanany jańǵyrtý baǵytynda jasalatyn sharalardyń tarıhı mańyzy óte joǵary. Eń aldymen, bul sharalardyń júzege asyrylýy barysynda qazaq halqynda memleketshildik dástúr qalyptastyrylýy tıis. Memleket degen tek qana bıliktiń ıdeologııasy emes, memleket degen halyqtyń ıdeıalyq birtutastyǵy ekenine qol jetkizý bolmaq.
Sonymen qatar Elbasymyz barlyq kózi qaraqty qaýymǵa osy maqalasynda Uly dalanyń tósinde bolǵan barlyq órkenıetter men tehnologııalyq-mádenı jetistikterdiń, taǵylymdy tarıhtyń ıesi – búgingi qazaq halqy ekenin pash etip otyr. Tól tarıhymyzdy tolyqtaı túsine otyryp, tarıhı sananyń jańǵyrýyna, ótkenimiz arqyly ózimizdi tanýǵa, ult áleýetiniń artýyna jol ashpaq nıetten týǵan osy maqalany, ásirese tarıhshylar qaýymy durys paıdalana bilýimiz qajet degim keledi. «Arhıv-2025» jeti jyldyq baǵdarlamasy aıasynda tól tarıhymyzdy túgendeýge tamasha múmkindikter týǵaly tur. 2020 jyly osy baǵdarlama aıasynda Qazaq Respýblıkasynyń 100 jyldyǵyn atap ótý de mańyzdy is-sharalardyń biri bolmaq degen oıdamyn.
Bizdiń júrer jolymyz aıqyn. Ony da Elbasymyz N.Á.Nazarbaev óte durys tańdap alyp, bizderge usynǵan bolatyn. Ol – «Máńgilik el» jalpyulttyq ıdeıasy. Máńgilik el qalyptastyrý ıdeıasy – memleketshildik dástúrdiń kórinisi, halyqtyń birtutastyǵy men erkindigine negiz bergen qaǵandarymyzdyń, Shyńǵys hannan keıingi handarymyzdyń dástúri. Bizdiń aldymyzda uly mindet tur. Ol mindet memlekettiń atadan balaǵa qalǵan amanat ekenin jadymyzda saqtaý jáne memleketshil urpaq tárbıeleý bolmaq.
Sábıt ShILDEBAI,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
