Qazaq halqynyń mádenı murasyna qatysty jańa derekter men zertteýlerdi ózektiligine qaraı ár taraptan jınaqtap, tolyqtyryp, saraptap, jarııalap, ǵylymı aınalymǵa engizý men nasıhattaý maqsatynda Ulttyq mýzeıiniń «Halyq qazynasy» ǵylymı-zertteý ınstıtýty 2016 jyldan bastap «Qazyna» serııalyq basylymyn shyǵarýdy qolǵa alǵan eken.
Atalǵan serııanyń 4-shi shyǵarylymynda Mońǵolııadaǵy qazaqtardyń shertpeniń altaılyq úlgisindegi 321 dombyra jáne 50 sybyzǵy kúıi alǵash ret jınaqy túrde tolyqqandy eńbek retinde jarııalanyp otyr. Kitap avtorlary Qobda betindegi qazaqtardyń kúı ónerin alpys jyl buryn alǵash ǵylymı zertteýdi bastaǵan, el ishinen sol qalpynda, esh ózgerissiz jınaqtaǵan, notaǵa túsirgen kúıshi Musaıyp Husaıynuly men kúıshi Qabykeı Ahmeruly. Kitaptyń taǵy bir qundylyǵy osynda jatsa kerek.
Sharaǵa kitap avtorlarynyń biri Musaıyp Husaıynuly, Ulttyq mýzeıi dırektorynyń mindetin atqarýshy Leonıd Kochetov, túrkitanýshy, ǵalym Qarjaýbaı Sartqoja, kúıshi, QR eńbek sińirgen qaıratkeri Janǵalı Júzbaı, mýzykatanýshy, ónertaný ǵylymdarynyń kandıdaty Raýshan Maldybaeva, kúıshi, «Halyq qazynasy» ǴZI-nyń ǵylymı qyzmetkeri, atalǵan kitaptyń jaýapty redaktory Rústem Núrken, qoǵam qaıratkeri Úzben Qurmanbaıuly, sybyzǵyshy Januzaq Isabaev jáne ónerge talasy bar bir top talapker jastar qatysty.
Jıyndy bastaǵan Leonıd Kochetov myrza: «Ulttyq mýzeıdiń ishinen qurylǵan «Halyq qazynasy» ǵylymı-zertteý ınstıtýty osy ýaqytqa deıin «Qazyna» serııasymen kóptegen ǵylymı eńbekterdi baspadan shyǵaryp úlgerdi. Sizderdiń aldaryńyzdaǵy búgingi tusaýy kesileıin dep otyrǵan kitap ta osy «Qazyna» serııasy boıynsha 1000 danamen jaryq kórdi. Bizdiń ǵylymı-zertteý ınstıtýtymyzdyń zertteý baǵyty qazaq rýhanııatynyń ár salasyn qamtyp, ıaǵnı arheologııalyq, etnografııalyq, mýzykalyq t.b. baǵyttarda júıeli jumys atqaryp keledi. Jaqynda jaryq kórgen Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasyndaǵy aıtylǵan naqty tapsyrmalardyń deni ulttyq qundylyqtardy saqtaı otyryp rýhanı muralarymyzdy jańǵyrtý bolatyn. Osy turǵydan kelgende búgingi tusaýy kesileıin dep otyrǵan eńbektiń qundylyǵy óte joǵary dep aıtýymyzǵa bolady. Bul eńbek keleshekte Altaı, Qobda jerindegi kúıshilik ónerdi odan ary ǵylymı júıeli zertteýge úlken septigin tıgizeri sózsiz», - dedi.
Osydan keıin lenta qıylyp, shashý shashyldy. Kitap avtory kúıshi Musaıyp Husaıynulyna sóz berildi: «Kitap bir kúnde jazylǵan joq. Atadan balaǵa jalǵasyp kele jatqan bul kúıshilik mektep Altaı taýynyń kúngeıinde - qazirgi Qytaıdyń Shyńjań óńiri, onyń batysyndaǵy elimizdiń shyǵys óńiri jáne soltústiginde Reseıdiń Taýly Altaıynyń Qosaǵash jerimen shektesip jatqan ulan baıtaq aýmaqta taralǵan kúılerdi qamtydyq. Bul eńbekti qolǵa alynǵanyna óte kóp ýaqyt boldy. Mońǵolııa jerindegi qazaq kúıleri týraly zerttep, olardyń ereksheligi, shyǵý tarıhy men ańyz-ápsanalary týraly derekterdi qaǵazǵa túsirý úshin biraz ýaqyt qajet boldy. Kitap úsh bólimnen turady. Kúılerdiń tarıhy, shertý erekshelikteri jáne sybyzǵy kúıleri týraly aıtylǵan. Munda Qazaqstan kúıshilerine belgisiz biraz kúıler enip otyr. Bul eńbektiń osyndaı tolymdy kitap bolyp shyqqanyn kórip qýanyp otyrmyn. Qabykeı jaryqtyq kóre almaı ketti», - dedi.
Kúıshi, sazger, Mońǵolııanyń eńbek sińirgen ártisi, 30 kúımen 20 ánniń avtory Qabykeı Ahmeruly ótken ǵasyrdyń 70-80 jyldary Mońǵolııa qazaqtarynyń án jáne kúılerin alǵash jınaqtap, qurastyrǵan zertteýshi, qaıratker adam eken. Ult óneri úshin telegeı eńbek etken erek óner ıesi 2012 jyly Almaty oblysy, Sarqan aýdany, Qabanbaı aýylynda 85 jasynda qaıtys bolypty.
Al, Musaıyp Husaıynuly da kúıshi, sazger, dırıjer, Qazaqstan jáne Mońǵolııa kompozıtorlar odaǵynyń múshesi. Mońǵolııadaǵy qazaqtar tarıhynda alǵash ret opera, balet, sımfonııalyq shyǵarmalar jazyp mýzyka ónerin kásibı deńgeıde damytý isine eleýli eńbek sińirgen qaıratker. 100-den astam avtorlyq jáne halyq án-kúıleri men klassıkalyq shyǵarmalardy orkestrge óńdep túsirgen eken.
Memleket basshysy «Uly Dalanyń jeti qyry» atty maqalasynyń «dala folklory men mýzykasynyń myń jyly» bóliminde: Bul joba aıasynda bizge «Dala folklorynyń antologııasyn» jasaý kerek. Munda Uly dala muragerleriniń ótken myńjyldyqtaǵy halyq aýyz ádebıetiniń tańdaýly úlgileri – ertegileri, ańyz-áfsanalary, qıssalary men epostary jınaqtalady.
Sonymen qatar qazaqtyń qobyz, dombyra, sybyzǵy, sazsyrnaı jáne basqa da dástúrli mýzykalyq aspaptarymen oryndaýǵa arnalǵan mańyzdy týyndylar toptamasyn – «Uly dalanyń kóne saryndary» jınaǵyn basyp shyǵarý qajet» dep atap kórsetken bolatyn. Demek, bul eńbekti Elbasy maqalasynda mindettelgen jumystardyń óz oraıymen joǵary sapada oryndala bastaǵandyǵynyń naqty bir kórinisi deýge de bolatyndaı.
Jıyndy Ulttyq mýzeıdiń «Halyq qazynasy» ǴZI basshysy Aqan Ońǵaruly júrgizip, maıtalman mamandarǵa sóz berdi. Budan bes myń jyl buryn qoldanylǵan delingen «ata dombyrany» tapqan, onda jazylǵan «Jupar kúı áýeni bizdi súıissintedi» degen jazýdy oqyǵan bitik tastyń bilgiri, kórnekti túrkitanýshy, ǵalym Qarjaýbaı Sartqoja bul kitaptyń jaryq kórýine atsalysqan barlyq azamattarǵa alǵys aıtyp, batasyn berdi. Keshe ǵana qolyna tıgen kitaptaǵy kúılerdi notasyna qarap otyryp túgelimen tartyp kelgenin aıtqan Janǵalı Júzbaı «túni boıy uıqtamadym, munsha muranyń murty buzylmaı notaǵa túsip, túgendelýi, jalpy jurttan súıinshi surardaı úlken oqıǵa», dedi. Mýzykatanýshy Raýshan Maldybaeva da kitapqa óte joǵary baǵa berdi. Jıyn barysynda budan alpys jyl ilgeri taspaǵa jazylyp alynǵan kúıler qoıylyp, sybyzǵyshy Januzaq Isabaevtyń dál qasynda otyryp, arǵy jaǵynan Altaıdyń ańyzaq jelindeı bir zarly ún ýildep turatyn birneshe sybyzǵy kúıin tyńdap qaıttyq.
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»
