Tarıhymyz ben túp-tuqııanymyzdy túgendep, ony odan ári tereńdete túsýde Memleket basshysynyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasyna eshqandaı baǵa jetpeıdi. Munda eldigimizge ejelden tán bolyp kelgen bıik ólshemder naqty túrde tujyrymdalǵan. Uly dalanyń qyrlary men dalalyq órkenıet tarıhı shyndyqpen aıshyqtalǵan. О́ńirde «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń jalǵasy ispettes eńbekti tolyq zerdeleý úshin arnaıy jumys toby quryldy. Biz maqalanyń máni, onyń eldikti eńselendire túsý jónindegi atqaratyn róli júrekterge jetýin qalaımyz. Respýblıkalyq deńgeıde uıymdastyrylyp otyrǵan búgingi basqosý da osy maqsatty kózdeıdi deı kele, jıyndy júrgizýshi alǵashqy sózdi «Egemen Qazaqstan» RG» AQ basqarma tóraǵasy, Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Darhan Qydyrálige berdi.
Ǵalym birinshi kezekte Elbasynyń jańa eńbegi shetelderde de qyzyǵýshylyq pen múddelilik týǵyzǵanyn atap ótti. «Munda túrki áleminiń besigi men genezısi jáne túrkilerdiń adamzat damýynyń tarıhyna qosqan úlesi naqty ári tujyrymdy aıtylǵan. Osy arqyly biz Uly daladan bastaý alǵan túrkitildes halyqtardyń ejelgi muralary – ortaq ıgilikke aınalady dep sanaımyz», dedi budan ári D.Qydyráli.
Dóńgelek ústelde «Uly dalanyń jeti qyry» álem halyqtarynyń on eki tiline aýdarylǵany da aıtyldy. Jıynǵa qatysýshylardyń aıtýynsha, Elbasy eńbegi bul «Mádenı mura» jáne «Rýhanı jańǵyrý» sekildi irgeli memlekettik baǵdarlamalardyń jalǵasy. Budan biraz jyl buryn Elbasymyzdyń Ulytaýda bergen suhbaty da el jadynda. N.Á.Nazarbaevtyń Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap ótý kezindegi tarıhı shyndyqpen sýarylǵan tereń mazmundy paıymdaýlary she? Mine, dala týraly tolǵaýdyń bastaýynda osyndaı sara sózder turǵany talassyz.
Osy Uly dala búginde «myń ólip, myń tirilgen» halqymyzdyń ulttyq kodyna, ejelgi órkenıet eline aınalyp úlgergeni anyq. Ejelgi álipbı, orta ǵasyrlardaǵy qalalar, halqymyzdyń tól tańbasy – eldiktiń basty nyshandary ekeni belgili. Qazirgi kezde Elbasy maqalasynan týyndaıtyn basty mindetterdiń biri – arhıvti taný men ıgerýdi júıeli jolǵa qoıyp, arhıvpen jumys isteý mádenıetin kótere túsý bolmaq. Dóńgelek ústelde kóterilgen basty bir áńgimeniń túıini osyndaı.
«Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory, belgili saıasattanýshy Berik Ábdiǵalı Elbasy maqalasy tarıhı sana-sezimdi jańǵyrtý, ejelgi salt-dástúrlerimizdi dáripteý jáne qazaqy qalpymyzdy qasterleý úshin úlken serpilis týǵyzǵanyn aıtyp berdi. Onyń oıynsha «Uly dalanyń jeti qyryna» jeli bolyp tartylǵan máseleniń biri – Uly dalanyń uly esimderin jáne barlyq halyqqa ortaq uly tulǵalardyń aty-jónderin asqaqtatýda alda turǵan biraz jumys bar.
Onyń qatarynan Qasym men Arynǵazy handardyń esimderi oryn alyp jatsa artyq etpeıdi. Biz ejelgi ǵun, saq taıpalarynan taraǵan urpaqtyń ókilimiz. Budan beride Altyn Ordanyń murageri retindegi ornymyz da bar. Muny nege aıtpasqa? Halqymyzdyń ótken tarıhy – maqtan tutýǵa ábden turatyn tarıh. Elbasy maqalasy osyndaı ejelgi tarıhymyzdy taıǵa tańba basqandaı qylyp, qolǵa ustatyp berýimen qundy, dep túıindedi ol óz oıyn.
Dóńgelek ústelde kelesi kezekte sóz alǵan «Kazınform» halyqaralyq aqparattyq agenttiginiń bas dırektory, Halyqaralyq Túrki akademııasynyń vıse-prezıdenti Asqar Omarov derbes memleket qurý isi qaı kezde de ońaı bolyp kórmegenin, bul rette Memlekettiń basshysy N.Á.Nazarbaev pen halqymyz buryn-sońdy bolyp kórmegen táýekelder men kedergilerge kezdeskenin jetkizdi. Budan soń halyqaralyq deńgeıdegi irgeli aqparat salasynyń jetekshisi kórshiles memleketter aýqymyndaǵy áriptesterimen udaıy habar-oshar almasyp otyratynyn aıta kelip, olardyń: «sizder – qazaqtar baqytty halyqsyzdar ǵoı» dep aıtqan oı-tujyrymyn alǵa tartty. Mine, ulttyq ıdeologııanyń negizi dál osy tustan tamyr tartady. Osy turǵydan kelgende «Uly dalanyń jeti qyry» úlken júk arqalaı alady, dedi ol budan ári.
Belgili saıasattanýshy, Qoǵamdyq damý mınıstriniń keńesshisi Aıdos Sarym Memleket basshysynyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasy tarıhı-dıalektıkalyq damý jolyn kórsetip bergen tutas bir ulttyq konsepsııa deńgeıindegi dúnıe ekenine ekpin túsirdi. «Halqymyzdyń arǵy-bergi tarıhynda bir-birinen bólektenýden góri, birimen-biri tabysý, birigý tarıhy molyraq bolǵanyna óz basym eshqandaı kúmán keltire almaımyn. Tól tarıhymyzdyń bir paraǵy osyndaı. Elbasynyń óziniń sózimen aıtqanda, tól tarıhyn biletin, baǵalaıtyn jáne maqtan etetin halyqtyń bolashaǵy zor. Osy tarıhty barsha qazaqstandyqtardyń, respýblıkany mekendeıtin barlyq etnos ókiliniń zerdesine jetkizgen maqalanyń orny aıryqsha», dedi ol.
Dóńgelek ústelde «Qazaqstan blogerleri Alıansy» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy Ǵalym Baıtoq Elbasy maqalasynyń aýyzsha jáne mýzykalyq dástúrlerdi jańǵyrtýdaǵy róline baılanysty oı qozǵady. Basqosýda aqtóbelik ólketanýshy Bekarystan Myrzabaı men Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik memlekettik ýnıversıtetiniń rektory Baýyrjan Erdenbekov «Uly dalanyń jeti qyryna» baılanysty óz oı-tujyrymdaryn ortaǵa saldy. Búgingi kúni tól tarıhymyz ben mádenıetimizdiń tinin tarqatyp, ony ózgelerge tanyta bilýdiń eki birdeı paıdasy bar. Birinshiden, osy arqyly eshkimge upaıymyzdy jibermeımiz. Ekinshiden, eshkimge basybaılyq ta kórsetpeımiz. Elbasy maqalasynyń basty bir qundylyǵy osynda, dedi olar.
Basqosýǵa qatysýshylar ejelgi qazaq dalasynyń bir pushpaǵy – Aqtóbe topyraǵynda da ejelgi salt-dástúrimiz ben mádenıetimizdiń qatpar-qatpar tarıhy syryn ishine búgip jatqany jóninde oı qorytty. Munda bizdiń zamanymyzǵa deıingi I-IH ǵasyrlarda ómir súrgen jaýynger, ıakı taıpa kósemi jerlengen kóne qabir tabylǵany, onyń ǵun dáýirine jatatyny aıqyndalǵany buǵan deıin baspasózde habarlanǵan edi.
Alqaly jıynǵa qatysýshylar osy kúni, sondaı-aq óńir jastarymen kezdesti. Shara barysynda B.Saparbaev Prezıdenttiń «Uly dalanyń jeti qyry» baǵdarlamalyq maqalasy eń aldymen jastarǵa baǵyttalǵanyn atap ótti.
– Sizder Elbasynyń jas urpaqqa qalaı kóp kóńil bóletinin ózderińiz de kórip júrsizder. Bes áleýmettik bastama eń birinshi, jastardy qoldaýǵa, ıaǵnı bilim granttaryn arttyrýǵa jáne bıznesti shaǵyn nesıeleýge, stýdentter jataqhanasyn salýǵa baǵyttalǵan. «Uly dalanyń jeti qyry» da eń aldymen sizderge arnalǵan. Sizder ózderińizdiń maqtanýǵa turarlyq jáne uıalýǵa esh negizi joq naǵyz tarıhyńyzdy bilýlerińiz kerek, – dedi oblys ákimi stýdentterge.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
AQTО́BE
