Mine, spektakl de aıaqtaldy. Sart-surt soǵylǵan alaqandar kórermenderdiń ystyq yqylasyn pash etedi. Bireýler sahnaǵa shyǵyp, akterlerge gúl shoqtaryn syılap jatyr. Sahnany gúl kómkerip tastady. Gúl shoqtary bas keıipkerdi oınaǵan orta boıly, qońyr óńdi, oıly, muńly janarymen kórermenderge kóz tikken tanymal akterge, ásirese kóbirek usynyldy. Bul oryndy da edi. О́ıtkeni búgingi spektakldiń eń aýyr júgin arqalaǵan da, shaǵala shabyttyń aq qanatyn aq almastaı sermep, sheberlik tanytqan da, áriptesteriniń ajaryn ashyp, abyroıyn asyrǵan da – sol. Iá, júrektiń otyn sóndirmeı, ónerimen jan-jaǵyna jaryq sáýle shashqan da – sol.
Bul M.Áýezov teatrynyń sahnasynda rejısser A.О́tegenov qoıǵan «Belgisiz batyr» spektakli edi. Al bas keıipkerdiń jan dúnıesin jarqyratyp jaıyp salǵan alymdy akter, sahnanyń belgili sýretkeri, Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Múlik Súrtibaev bolatyn.
Onyń ónerdegi jemisti joly sonaý otyzynshy jyldardan bastalady. Mektepte oqyp júrgen kezinde-aq sahnaǵa shyǵyp, ónerge qabileti barlyǵyn tanytqan Múlik arnaýly bilim alyp, týǵan halqyna talmaı qyzmet etýdi qalady. Sol oıy 1933 jyly Qaraǵandydaǵy jańadan ashylǵan teatr stýdııasyna alyp keldi. Ony 1936 jyly támamdaǵan ol sol sátte ashylǵan Qaraǵandy oblystyq drama teatryna jumysqa ornalasty.
Teatrdyń tuńǵysh rejısseri Raqym Ilmatov jas akterge Qozy, Tólegen tárizdi júregi dert, jany órt, ǵazız ǵashyqtardyń rólin júktedi. Osynaý ardaqtardyń aq almastaı ótkir, tańǵy shyqtaı taza sezimderin beıneleý úshin Múlik óziniń barlyq jastyq jalynyn jumsady. Sodan da bul beıneler akterdiń jastyǵyna, tájirıbesiniń azdyǵyna qaramastan, sátti shyqty. Qaraǵandy teatry 1943 jyly K.Goldonıdiń «Eki myrzaǵa bir qyzmetshi» pesasy boıynsha spektakl qoıyp, Trýfaldıno róli Múlikke tapsyrylǵan-dy. Bul Uly Otan soǵysynyń aýyr kezeńine oraı, Kıevtiń Lesıa Ýkraınka atyndaǵy drama teatrynyń Qaraǵandyǵa kelip, jumys istep jatqan kezi edi. Kıev teatrynda Trýfaldınony oınaýmen aty shyqqan Ýkraın halyq ártisi Lavror Múlikke qol ushyn sozdy. Ekeýi talaı márte teatrda ońasha qalyp, obraz kiltin tabý úshin aıanbaı ter tókti. Spektakl sahnaǵa shyqqanda, tabandy akterdiń talantty oıynynan izdenistiń jemisti izderi aıqyn tanyldy.
1951 jyly Múlik Súrtibaevtyń shyǵarmashylyq ómirindegi eleýli bir kezeń boldy. Sol jyly Múlik eńbek etetin Qaraǵandy teatry uly jazýshy M.Áýezovtiń «Abaıyn» sahnaǵa shyǵardy. Abaı rólinde – Múlik. Bul ósý ústindegi, izdenis jolyndaǵy akter úshin asa qıyn asý edi. Taǵy da talant pen tabandylyq kómekke keldi. Uıqysyz túnder, kúlkisiz kúnderden keıin ómirge kelgen uly aqyn Abaıdyń sahnalyq beınesi halyqtyń qamyn oılaǵan, ádildikti, mahabbatty qorǵaǵan kúresker aqyn bolyp kórermen kókeıine uıalady. Súrtibaev oıshyl aqyn Abaıdyń «myńmen jalǵyz alysqan» qarańǵy túnektegi jalqy jaryq tulǵasyn da kórermen kóńilin sendire beıneledi.
N.Gogoldiń «Revızoryndaǵy» Hlestakov obrazyn sheber beınelep, erekshe kózge túsken Múlik Súrtibaev talanty kıno rejısserlerdiń de nazaryn aýdardy. 1955 jyly «Qazaqfılm» kınostýdııasyn odaqtyq ekranǵa shyǵarǵan P.P.Bogolıýbovtyń «О́jet qyz» fılminde Ańǵarbaı rólinde Múlik oınady. О́ńi de, ózi de oınaqy mashına rúlindegi Ańǵarbaı – Múlik kórermenniń kóz aldynda qalyp qoıdy.
1958 jyldyń qýanyshy erekshe. Bul jyly Múlik M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatrǵa shaqyryldy. Onyń astana teatrynyń sahnasynda alǵash kezdeskeni Á.Tájibaevtyń «Maırasyndaǵy» tentek deýge qımaıtyn, tekti deýge syımaıtyn Baqtııar edi. Sodan beri ol osy teatr sahnasynda talaı tartymdy rólderdi oınady. Solardyń ishinen, ásirese sátti shyqqandary «Qaragózdegi» Narsha, «Eńlik-Kebektegi» Kebek, «Aıman-Sholpandaǵy» Álibek, «Úılenýdegi» Podkolesın, «Asaýǵa tusaýdaǵy» Slaı, «Aqan seri – Aqtoqtydaǵy» Jalmuqan, «Toı bolardaǵy» Baıbol, «Aqyn júregindegi» Nábı, «Bóltirik bórik astyndaǵy» Sapar, «Qudaǵı keliptidegi» Suńǵat, «Qyzǵanyshtan mahabbattaǵy» Trıstan, «Jat eldegi» Juman, «Qara qypshaq Qobylandydaǵy» Qaraman, «Kúnnen týǵandardaǵy» Protasov, «Sónbeıtin ottaǵy» Taıman. Bular, bir sózben aıtqanda, bir-birine uqsamaıtyn kóp qyrly, alýan syrly beıneler.
Múlik Súrtibaevtyń ónerdegi ómiri jaıly oılaǵanda aǵylshyn akteri Djon Gılgýd oıǵa oralady. Osy úlken eki akterdiń bir-birine uqsamaıtyn ózgeshe taǵdyry, ózindik talanttarymen birge, zer salyp qarasańyz, keıbir uqsas jaılar da bar. Ol eki talanttyń da jetpis deıtin jeti belge ónerdiń aýyr júgin, qymbat qazynasyn ákelgendigine, biraz jasqa kelgenine qaramastan, óz daryndarynyń jańa bir qyrlaryn tanytyp, jetpisten asqanda da sahnada jaı oǵyndaı jarqyldaýynda ǵana emes, ár ról saıyn órshelene alǵa umtylyp, únemi ósip otyratyn akterlik sheberlikterinde, oıyndaryndaǵy akterlik alǵyrlyq pen aýqymdylyqtyń tutastyǵy men týystyǵynda.
«Jol anasy – iz» deıdi halyq danalyǵy. Búginde ap-aıqyn bolyp saırap jatqan Súrtibaevtyń ónerge kelý joly sonaý otyzynshy jyldary Qaraǵandy teatrynyń stýdııasynda oqyp júrgen shaǵyndaǵy I.Jansúgirovtiń «Kek» pesasynda qoıshy Tastaban rólin oınaǵan alǵashqy, áli aıqyn bolmasa da, sony izinen bastalyp edi. Keıin Múlik sol izben Tólegen, Soıdo, Qozy, Temirlerdi adastyrmaı alyp júrdi de, kele-kele halyqqa aıqyn tanylǵan óziniń ónerdegi dańǵaıyr jolyna F.Shıllerdiń «Zulymdyq pen mahabbatyndaǵy» shyn súıispenshilik qurbany Ferdınandty, N.V.Gogoldiń «Revızoryndaǵy» dańǵoı Hlestakovty, Sh.Qusaıynovtyń «Aldar kósesindegi» aılaker, tapqyr Aldardy, M.Aqynjanovtyń «Ybyraı Altynsarınindegi» ǵulama aǵartýshy Ybyraıdy, M.Áýezovtiń «Qara qypshaq Qobylandysyndaǵy» batyr Qobyldandyny, osylar syndy taǵy da basqa alýan túrli, san qyrly sańlaq beınelerdi alyp shyqty.
Múlik Súrtibaevtyń óner ólkesin ózgeler ósirmegen ózgeshe gúlmen kómkergen jarty ǵasyrdan astam qıyn da qasterli eńbeginiń alǵashqy jıyrma jyly Qaraǵandy drama teatrymen, sońǵy qyryq jyly M.Áýezov teatrymen tyǵyz baılanysty. Osy eki sahnada ol jasaǵan uzyn sany eki júzden astam kórkem obrazdardyń bárin birdeı tizip shyǵý múmkin de, qajet te emes. Solardyń taǵy biri dep, biz bııazy Álibek, qasarma Qudaıbergen, oıly, muńly Jansúgir, aılaker Ábilqaıyr, mansapqor Sattar, syrty bútin, ishi tútin Kerimbaı sııaqty bir-birine syrt tulǵasymen de, ishki jan dúnıesimen de múldem uqsamaıtyn, sonysymen qıyn da qyzyqty kóptegen kórkem beıneni aıtar edik. Aýdarma dep atalatyn asyl qazynaǵa M.Súrtibaev qosqan úlestiń qomaqtylyǵyna «Otellodaǵy» jalǵyz Rodrıgonyń ózi-aq aıqyn aıǵaq bola alady.
M.Súrtibaev jasaǵan «О́jet qyzdaǵy» Ańǵarbaı, «Bizdiń súıikti dárigerdegi» Murat, «Botagózdegi» Madııar tárizdi ekrandyq beıneler V.G.Belınskııdiń: «О́ner degenimiz – kórkem obraz arqyly oılaý» degen anyqtamasyna laıyq eńbek.
Biz Súrtibaev jasaǵan rólderdiń otyzdan birin ǵana eske aldyq. Sonyń ózinen-aq akter ereksheligin ańǵarý qıyn emes. Eń aldymen, Súrtibaevtyń akterlik aýqymynyń keńdigi, alǵyrlyǵy, alymdy talanty kórermen kópti ózine tánti etpeı qoımaıdy. Plastıkalyq qozǵalys, keıipkerdiń jan dúnıesine úńile alatyn, sahnanyń sańlaq sýretkerine tán suńǵylalyq, qazaq sóziniń qaımaǵyn buzbaı jetkizetin qulaqqa jaǵymdy qońyr ún, aıtar oıyn erkin jetkize alatyn utymdy traktovka. Mine, sahnanyń maıtalman sheberiniń ózindik ereksheligi de, san minezdi minsiz músindeıtin aıryqsha ajarly zergerligi de osyndaı san tásil, alýan túrli ásem boıaýlardan nár alǵan.
Talantty ónerpaz Múlik Súrtibaevtyń akterlik talantyn ádebıet pen ónerdiń asa kórnekti ókilderi de óte joǵary baǵalady. Zamanymyzdyń uly jazýshysy Muhtar Áýezov: «Súrtibaev –kóziniń bir ǵana qyrymen kópti ańǵartatyn úlken sheber akter», dep baǵalaıdy. Teatr óneriniń qyry men syryna jetik, qyran janary qııadaǵyny shalatyn Ǵabıt Músirepov sonaý 1951 jyldyń ózinde-aq bylaı dep jazypty: «Súrtibaev jasaǵan Abaı obrazyna qaltqysyz senip otyrasyń... Bizdińshe, Abaı rólinde oınaǵan qazaq ártisteriniń ishinde eń unamdy obraz jasaǵany, osy Súrtibaev joldas».
Ádebıetimizdiń alyptary aıtqan osy úzik pikir kóp syrdy ańǵartsa kerek.
Súrtibaev komedııalyq rólderden tragedııalyq rólderge deıin oınaı alatyn aýqymdy akter desek te, bizdińshe, onyń san qyrly talantynyń barynsha jarqyrap ashylatyn kezi kúrdeli psıhologııalyq plandaǵy keıipkerler men tragedııalyq klassıkalardy oınaǵan sát. M.Súrtibaevtyń akterlik erekshelikteri men shyǵarmashylyq tabystary jaıly ortalyq «Pravda» gazetinen bastap, odaqtyq, respýblıkalyq, oblystyq keıde tipti aýdandyq gazetterde de kóp jazyldy. Teatrdyń belgili synshylary N.I.Lvov, O.N.Qaıdalova Máskeýde jaryq kórgen kitaptarynda, N.Abalkın, E.D.Sýrkov odaqtyq BAQ-ta Súrtibaev talantyn joǵary baǵalady.
Esimi elge áıgili bolǵan Múlik Súrtibaevty osynaý bıikke jetkizgen bir ǵana tabıǵı talant desek, aǵat aıtqan bolar edik. Ras, ónerde tabıǵı talanttyń eń basty, sheshýshi mańyzy bar. Áıtse de, jan qınap, azapqa salatyn aýyr eńbeksiz qandaı qudiretti talanttyń ózi de tul. Endeshe, M.Súrtibaevtyń jastar úlgi alar erekshe qasıetiniń biri – ózgeshe eńbekqorlyǵynda, izdenimpazdyǵynda der edik. Akter M.Súrtibaev óziniń ónerdegi, ómirdegi serigi, Qazaqstannyń halyq ártisi Áıken Musabekova ekeýi tórt birdeı perzent tárbıelep ósirgen ardager áke de. «Qurmet Belgisi» ordeniniń kavaleri Áıken Musabekova 1956 jyldan beri M.Áýezov teatrynda óner kórsetti. Áıken jasaǵan san alýan sahnalyq obrazdar sapynda óz baqyty men mahabbaty úshin kúresken Eńlik pen Baıan («Eńlik-Kebek» pen «Qozy Kórpesh-Baıan sulý»), oınaqy Aıman men oıly Záýre («Aıman-Sholpan men «Maıdan»), aıaýly Áıgerim, ajarly Aıbarsha («Abaı» men «Maıra»), kútýshi áıel («Farhat-Shyryn») jáne basqa da biraz beıneler bar.
Á.Musabekovanyń «Partorg» spektaklinde partorg Jamal beınesin sátti shyǵarýy – talantty aktrısanyń iri tvorchestvolyq tabysy boldy.
Aktrısa «Eger bizdiń árqaısymyz», «Botagóz» kınofılmderine túsip, este qalar beıneler jasady.
Múliktiń teatrǵa jyl saıyn kelip qosylyp jatqan jańa tolqyn jastarǵa degen qamqorlyǵy ózinshe bir áńgime. Beınelep aıtsaq, ol shildeniń aptaby men ańyzaǵynda saıasynda san adamdy panalatqan óner deıtin ǵalamat álemdegi ǵajap bir báıterek. Teatr tabaldyryǵyn júreksine attaǵan talaı jasqa sol báıterek óziniń ystyq, qamqor qushaǵyn jaıyp júrdi. Ol ónerdiń burylysy kóp qıyn jolyna túsken barlyq jastyń, barsha talanttyń qamqory. Áıtse de, sol mahabbat ony ónerdegi prınsıpti áńgimelerdi, ashy shyndyqtardy ashyp aıtýyna eshqandaı kedergi keltirip kórgen emes. Múlik Súrtibaevtyń janyna, ásirese, jaqyn eki dosy bar. Onyń alǵashqysy – talant, ekinshisi – shyndyq. Adamnyń áý bastaǵy, jaratylysyndaǵy, bitim-bolmysyndaǵy qasıetter, tipti keıingi tárbıe jemisi de onyń ónerine áser etpeı qoımaıdy, qashan qandaı talant bolmasyn, óz týyndysynda az da bolsa óz oı sezimin kórsetpeı qala almaıdy. Bul onyń stıhııasy. Olaı bolsa, ómirdegi tazalyqtyń ónerge de ábden qatysy bar. Bul turǵydan alǵanda da M.Súrtibaev óziniń jaltańy joq, paıymy kóp parasatty óz talantyna daryta alǵan suńǵyla sýretker. Halqymyz qadirlep, eńbegin laıyqtap baǵalaǵan tarlan talanttar, baqytymyzǵa oraı ulttyq teatr ónerimizde de barshylyq. Tastyń ózine til bitirip, uıań jymıǵan ýyljyǵan kelinshektiń sál ǵana ezý tartqan jumsaq ta jumbaq kúlkisine onyń jan dúnıesindegi jasyryn syrlardy óre bilgen álemge áıgili «Djakondanyń» avtory Leonardo da Vınchı 1519 jyly ekinshi maı kúni: «Sharshaǵannan ólgen jaqsy», depti de, alpys jeti jasynda kóz jumypty. Bul uly ma, kishi me – báribir, barlyq talant ataýlynyń stıhııasy, shyǵarmashylyq toqyraýdy júrektiń toqtaýymen birdeı kóretin talanttardyń biri – úlken is tyndyrǵan qazaq sahna óneriniń saıypqyrany, halqymyzdyń maqtanyshy – Múlik Súrtibaev, mundaı qaıratty, parasatty azamat, úlken talant ıesi qaı qurmetke de laıyq.
Ár akterdiń ózgege uqsamaıtyn ózgeshelikteri bolady. Bireýleri komedııalyq, ekinshileri psıhologııalyq, taǵy bireýleri tragedııalyq rólderge beıim keledi. Múliktiń artyqshylyǵy – akterlik ampýlasy keń, san qyrly talant edi.
Sulýlyqtyń, ónerdiń sulýlyǵyn eshbir daýyl, eshqandaı jaýyn sóndire almaıdy. О́nerimen, talantymen keń dúnıege tanylǵan uly adamdardy ýaqyt ta óltire almaıdy. Súrtibaevtyń ózi ólgenmen, aty ólgen joq. Múlik esimi – el esinde, júrekte. Onyń talantyn keler urpaq, kemel tarıh áli talaı tanyp alady. Iá, sulýlyq sónbeıdi, ulylyq ólmeıdi...
II
Qazaqtyń taýlary qandaı asý bermes asqar bolsa, onyń talantty perzentteri de sondaı asqaq. Qazaqtyń dalasy qandaı keń bolsa, sol dalany dúbirge bólep kósile shapqan júırikteri de sondaı keń tynysty, kemel oıly. Sol ulan-ǵaıyr uly dalany uıqysynan oıatyp kósile shapqan tulparlar tuıaǵynyń dúrsili qulaq quryshyn qandyrady. Múlik Súrtibaev bizden alystap bara jatsa da, keń dalany kósile shapqan dúbiri qulaq túbinen ketpeıtin sondaı qanatty tulparlarymyzdyń biri.
Halqynyń qasıetin janymen uqqan ónerpazǵa ólim joq. Has tulparlar qashanda halyqtyń kókireginde!..
Sábıt DOSANOV,
jazýshy, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty
ALMATY
