О́ziniń sózin «Azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryna kepildikti qamtamasyz etý jáne zańnyń ústemdigin saqtaý boıynsha júıeli sharalardy iske asyrý – Prezıdent Nursultan Nazarbaev aıqyndaǵan álemniń damyǵan otyz eliniń qataryna ený jónindegi Qazaqstannyń uzaq merzimdi strategııalyq maqsatynyń mańyzdy baǵyty», dep bastaǵan spıker odan ári quqyq qorǵaý organdarynyń sapaly qyzmeti azamattardyń quqyq qorǵaý júıesine degen senimin arttyratyn salmaqty faktor ekenin atady. «Qylmystyq prosestiń negizderin jańǵyrtý jónindegi Parlament qabyldaǵan túzetýler sot-quqyqtyq reformasynyń jańa kezeńge aıaq basýyna tyń serpin berdi dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Quqyq qorǵaý organdary júıesine engizilip jatqan tehnıkalyq ınnovasııalardyń nátıjesinde sot tóreligindegi jarııalylyqty júzege asyrýǵa aıtarlyqtaı múmkindikter ashylýda», dedi ol.
Odan ári Q.Toqaev qylmystyq isterdi elektrondy túrde júrgizý sot tóreligin qashyqtan júrgizýge múmkindik bergenin aıtty. Nátıjesinde isterdi qaraý merzimi jartylaı qysqarǵany, sonymen birge qylmystyq zańnamany izgilendirýdiń nátıjesinde túzeý mekemelerinde jazasyn ótep jatqandar sany úsh ese azaıyp, 1990 jyldary sottalǵandar sany 100 myń adamdaı bolsa, 2018 jyly 35 myńǵa deıin, ıaǵnı úsh esege jýyq azaıǵany aıtyldy.
Tóraǵa synı turǵydan quqyq qorǵaý organdarynyń azamattyq qoǵam ınstıtýttarymen ózara is-qımyl jasaý sapasy áli de zaman talaptaryna tolyq jaýap bere almaı otyrǵanyn aıtty. «Tutastaı alǵanda, bul halyqtyń quqyq qorǵaý júıesine degen seniminiń azaıýyna alyp keledi. Osynyń áserinen qoǵam men quqyq qorǵaý organdarynyń arasyndaǵy ózara baılanys pen senimdi qamtamasyz etý jónindegi shuǵyl mindet týyndaıdy», dedi ol.
Q.Toqaev negizsiz qylmystyq qýdalaýdan qorǵaý jáne qylmystyq sot isin júrgizýdiń jazalaýshylyq sıpatyn azaıtý, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qamtamasyz etý kún tártibindegi ótkir máseleler qataryna jatatynyn atady. Sot sheshimderiniń oryndalmaýy nemese ýaqtyly oryndalmaýy da ádildiktiń ústemdik etýine kedergi keltirýde. Munyń ózi «sot bıligimen qatar memlekettiń de bedelin tómendetip, olarǵa degen senimdi álsiretedi», dedi Tóraǵa.
Q.Toqaev óziniń sózin: «Qylmystyq prosess – bul adamnyń quqyqtary men bostandyǵyna bılik kóbirek yqpal etetin táýekeli joǵary sala. Sondyqtan damyǵan elderde jazyqsyzdyq prezýmpsııasyna negizdelgen izgilik, adamnyń jeke basyna jáne menshikke qol suqpaýshylyq, adamnyń ar-namysy men qadir-qasıetin qurmetteý qaǵıdatty túrde ornyqqan. Azamattardyń quqyq qorǵaý organdarynyń jumysyna jáne sottyń ádildigine senimsizdikpen qaraýyna jol berýge bolmaıdy. Mundaı jaǵdaı qazaqstandyqtardyń ál-aýqaty men ómir súrý sapasyna keri áserin tıgizeri daýsyz», dep qorytty.
Parlamenttik tyńdaýda alǵashqy baıandamany Ishki ister mınıstri Qalmuhanbet Qasymov jasady. Aldymen eldegi operatıvtik jaǵdaı týraly málimet bergen ol sońǵy eki jylda elimizde qylmystyq isterdiń azaıýy baıqalyp kele jatqanyn, bul tendensııa bıyl da jalǵasyn tapqanyn atady. Bıylǵy jyldyń 11 aıynda tirkelgen qylmystar sany byltyrǵy jyldyń sáıkes merzimimen salystyrǵanda 8,1 paıyzǵa azaıǵan, deı kelip ol qandaı qylmystyń qanshaǵa azaıǵandyǵy týraly naqty aıtyp berdi. 2015 jyly qabyldanǵan zańnyń tıimdiligi de aıtylyp, sonyń arqasynda kúdiktini ustaý saǵaty 72-den 48-ge deıin azaıǵany, tutqyndaýǵa sanksııa alý prosesi jeńildetilgeni jáne t.b. ataldy. Sonymen qatar mınıstrdiń baıandamasynda qylmystyq zańnamanyń osal tustary da jetkizildi.
«Máselen, sońǵy jyldary ǵana qylmystyq zańnamany izgilendirýdiń tórt kezeńi júrgizildi. Jalpy, izgilendirý
saıasatyna esh qarsylyǵymyz joq, biraq kóptegen qylmyskerler ony teris paıdalanady», dedi ol. Mysal retinde ústimizdegi jyldyń 11 aıynda tirkelgen 88 myń qylmysty istiń 27 myńyn buryn qylmys jasap, qolǵa túskender jasaǵan. Al olardyń 63 paıyzy, ıaǵnı 17 myńy izgilendirý qaǵıdatyna sáıkes taraptardyń kelisimine oraı buryn jazadan qutylǵandar. Solardyń arasynan 570 adam 2017 jyldan beri 5-ten 40-qa deıin qylmys jasaǵandar kórinedi. «Sondyqtan zańnamaǵa buryn taraptardyń kelisimimen jazadan bir ret qutylǵandarǵa ekinshi ret qylmys jasasa, izgilendirý sharasy qoldanylmaıtyndyǵy týraly ózgeris engizýdi qalaımyz», dedi mınıstr. Sonymen birge zańnamanyń «qastandyq» degen babyna da mınıstr syn aıtty. Eger bizdiń patrýldik qyzmetimiz bir qylmyskerdi 10 mıllıon teńge urlap qashqan jerinen izin sýytpaı ustasa, ol adamǵa eshqandaı jaza qoldanylmaıdy. О́ıtkeni urlanǵan aqshany áli qoldanbaǵandyqtan ol urlyq emes, qastandyq dep qana baǵalanady. Al «qastandyq» baby qylmysqa jatpaıdy, sondyqtan ony bosatýǵa májbúrmiz, dedi Q.Qasymov. Sonymen birge mınıstr basqarý apparatyndaǵylar qysqartylyp, olardyń 450 jetekshisi bosatylatynyn aıtty. Únemdelgen qarjy eńbekaqyny kóterýge jumsalady. Sondaı-aq kúzet qyzmetinen de polısııany bosatýdy kózdep otyrmyz. Qazir kúzetiletin 748 nysannan bas tartsaq, 4,5 myń polıseı qysqartylatyn bolady. Sóıtip biz polısııanyń sany boıynsha reıtıngimizdi kóterip, 100 myń adamǵa shaqqanda 373 adam ǵana qaldyryp, eýropalyq memleketter qataryna teńeletin bolamyz, dedi ol.
Onyń sózine oraı Q.Toqaev quqyq qorǵaý organdarynyń shtat sanyn qysqartý máselesine baıyppen qaraýǵa shaqyrdy.
Parlamenttik tyńdaýda Joǵarǵy sottyń qylmystyq ister jónindegi sot alqasynyń tóraǵasy A.Rahmetýlın, Bas prokýrordyń orynbasary M.Ahmetjanov, Memlekettik qyzmet isteri jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi tóraǵasynyń orynbasary O.Bektenov, Respýblıkalyq advokattar alqasynyń ókili Á.Qulybekova, quqyqtanýshy ǵalymdar A.Ahpanov pen M.Qoǵamov sóz sóıledi.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
