Ortalyq Azııany meken etken ejelgi túrki elderi, qyrǵyzdar, qazaqtar, ózbekter, túrikmender kúrdeli de qıyn zamandardy basynan keshirip, búgingi kúnde derbes memleket boldy. Memleket ár ulttan quralýy múmkin. Biraq biz ulttyq mártebesi bar memleket boldyq. Onyń sebebi nede? Álbette, biz óz tilimizdi, mádenıetimizdi jáne salt-dástúrimizdi, qazirgi tilmen aıtqanda, birtektiligimizdi saqtap qaldyq. Ulttyq mádenıet joǵalsa, ult joıylady. Ekonomıka quldyrasa, ony ońdap alýǵa bolady, mádenıet qurdymǵa ketse, ol ornyna kelmeıdi. Osy ata-babalarymyz ǵasyrlar boıy qasterlep kelgen ulttyq mádenıetimizge, rýhanııatymyzǵa taǵy da qaýip tónip otyr, bul joly naızanyń ushy, bilektiń kúshimen emes, maqtamen qan shyǵarmaı baýyzdaıtyn, ǵalamdasqan álemniń qıturqy aqparattyq aǵyny arqyly. Der kezinde áreket etpesek, jutylyp joq bolamyz. Aqyrǵy shırek ǵasyrda dúnıege kelgen balalarymyz «kompıýterbasty» bolsa, úsh-tórt jyl beride paıda bolǵan nemerelerimiz besikten beli shyqpaı jatyp qoldaryna uıaly telefon ustaıdy. Qazirgi balaýsa ul-qyzdarymyz ulttyq ádet-ǵurypty bilmeı barady. Eliniń salt-dástúrin, mádenıetin, tarıhyn bilmegen adam eliniń rýhanııatynyń saqtaýshysy da, qorǵaýshysy da bola almaıdy.
Osy turǵydan alyp qaraǵanda, Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń qazirgi býynǵa tárbıe berýde ulttyq qundylyqtarǵa úndegeni – aýa men sýdaı qajettilik, búginginiń kezek kúttirmes mindeti. Erteń kesh bolady. О́ıtkeni «balany – basynan...» demekshi, egemendik jyldarynan beri shırek ǵasyrdan astam ýaqyt ótip ketipti. Qazaqstan lıderiniń kótergen máseleleri qyrǵyz eline de tıesili. Qandas, jandas, taǵdyrlas qazaq pen qyrǵyzdyń mentalıteti uqsas. Tósekte basy, tóskeıde maly qosylǵan bir elmiz. Elbasy maqalasynda jańa tarıhı tele-kıno týyndylardy túsirý, oǵan Uly dalanyń baı mıfologııalyq jáne folklorlyq materıaldaryn paıdalaný, balalarǵa arnap fılmderdi jáne mýltıplıkasııalyq serıaldardy shyǵarý máselelerin qozǵap, onyń basty keıipkerleri ult qaharmandary, dańqty batyrlar, oıshyldar jáne el bıleýshileri bola alatynyn kórsetipti. Ábden týra aıtylǵan.
Qazaq pen qyrǵyzǵa teń jomoq (ertegi) – «Er Tóstik» jáne oıshyl Asan qaıǵy, búkil túrki halyqtaryna ortaq Dáde Qorqyt, qyrǵyzdyń «Manas», qazaqtyń «Alpamys» bas bolǵan batyrlyq jyrlary, qazaqtyń «Qozy Kórpesh – Baıan sulýy» men qyrǵyzdyń «Oljabaı men Kishimjan» mahabbat dastandary dap-daıar materıaldar. Osylardyń ulttyq naqyshyn joǵaltpaı, qazirgi kórermen tez qabyl alatyndaı, sińimdi etip jasaý kerek. Memleket basshysy ózi bastap jol kórsetip otyrǵan soń, shyǵarmashyl adamdarǵa belsenip isteý ǵana qaldy.
Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy belgilengende, Qyrǵyzstannyń delegasııasynyń quramynda merekege barǵanmyn. Sonda bizge «Qazaq handyǵy» kóp serıaly fılminiń taspalary syıǵa tartyldy. Elge kelgen soń qaıta-qaıta kórdim. Jobanyń avtory biz qurmettegen Nursultan Ábishuly ekenin tıtrdan kórip, ulttyq múddeni kótergen úlken isterdiń basynda onyń ózi turǵandyǵyna tánti boldym. Mine, endi N.Nazarbaev qazaq tarıhynyń tereń qoınaýyna kóz júgirtip, eldiń otansúıgishtik rýhyn oıatyp otyr.
Bizge Batysqa – Eýropaǵa, Amerıkaǵa, Shyǵysqa – kúnasty ólkelerine elikteýdiń qajeti joq. Ata-babalarymyz jaqsy nárselerdi jınaqtap, terip bizge mırasqa qaldyrypty. Sony qazirgi dáýirge sáıkestirip uqsata alsaq boldy. Egiz elimizdiń asyl qazynasy – maqal-mátelderin alyp qaraıyqshy, ǵasyrlar boıy – Konfýsııdiń fılosofııasynan, Muhammed paıǵambardyń hadısterinen buryn qalyptasqan bul jádigerler aqyl-oıdyń móldir tunbasy ispetti.
Chykem (Shyńǵys Aıtmatov) aıtýshy edi: «Ortalyq Azııa tarıhy – bul osy óńirde álmustaqtan (álimsaqtan) beri birge ómir súrip kele jatqan barlyq elderge tán tarıh. Bizdiń saltymyz da, narqymyz da, turmystaǵy maıda-shúıde tirligimiz de birdeı» dep. Shúkirshilik, áli de aramyz ajyrap ketken joq. Keıingi kezderde tarıh zertteýshilerde tarıhty óz eline ıemdený úrdisi baıqalýda. Bul týra emes. Kóńildi keńge salyp, «meniki» demeı, «bizdiki, bárimizdiki» dep aıtý kerek. Sonda ǵana túrki elderi birtutas, berik el bolamyz.
Qysqasy, Nursultan Ábishulynyń bastamalaryna bul jaqtaǵy biz súısindik. Qazaqstandyq shyǵarmashyl adamdardyń kókten izdegeni jerden tabylyp otyr, iske sát!
Tabyldy AQTANULY,
Qyrǵyz Respýblıkasynyń halyq ártisi, Halyqaralyq
«Aq ilbiris» kınosyılyǵynyń bas júldegeri
BIShKEK
