Memlekettik údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy aıasynda zaýytta júrgizilgen modernızasııalaý jumysynyń basty maqsaty – ónim kólemin, sapasyn arttyrý. Jobanyń bas merdigeri – CPECC (China Petroleum Engineering & Construction Corporation) kompanııasy. Tórt jyl buryn bastalǵan qaıta jańǵyrtý jobasy eki kezeń boıynsha atqaryldy. Birinshi kezeńde paıdalanýǵa berilgen ızomerleý qondyrǵysy eýropalyq sapaǵa jaýap beretin ekologııalyq sanattaǵy K4, K5 joǵary oktandy janarmaı óndirýde. Amerıkanyń jetekshi kompanııasy qurastyrǵan ızomerleý qondyrǵysynyń quny – 1,8 mıllıard teńge. Elimizdegi biregeı jobalardyń biri sanalatyn ızomerleý avtomatty tehnıkasy iske qosylǵannan keıin joǵary oktandy janarmaıdy óndirý jylyna 38%-ǵa jetti. Buryn bul kórsetkish 21-22% bolatyn. Al óndirilgen suıyq gazdyń kólemi 3%-dan 6%-ǵa, dızel otyny 1,5 esege artsa, munaı qaldyǵy – mazýtty óńdeý kerisinshe 20%-dan 10%-ǵa kemip otyr. Sondaı-aq buǵan deıin zaýyttyń shıkizat óndirý qýaty jylyna 5,25 mıllıon bolsa, modernızasııadan soń 6 mıllıon tonnaǵa deıin jetti.
Mınıstrlik bekitken ilespe gazdy paıdaǵa jaratý baǵdarlamasy birqatar mańyzdy ekologııalyq máselelerdiń sheshimin tabýyna yqpal etti. Shymkenttik kompanııa elimizde alǵashqylardyń biri bolyp baǵdarlama aıasynda ilespe gazdy tıimdi paıdalanýǵa baǵyttalǵan jobalardy iske asyryp keledi. Solardyń biri – jańǵyrtý jumystary nátıjesinde iske qosylǵan kúkirt óńdeý qondyrǵysy. Onda kúkirtti gaz jaǵylyp, nátıjesinde paıdaǵa jaramdy kúkirt paıda bolady. Mamandardyń aıtýynsha, kómirsýtekti býlardy rekýperasııalaıtyn blogy bar jańa qondyrǵy ekologııalyq talaptardy eskere jobalanyp, salynǵan. Qondyrǵy tehnologııasy joldyń eki bólek núkteleri boıynsha munaı ónimderin vagon-sısternalarǵa árqaısysy teleskopııalyq jabdyqtar arqyly saǵatyna 730 tekshe metr ónimdilikpen sańylaýsyz quıýdy qamtamasyz etedi. Munda eki shoıyn jol bar. Joba boıynsha ár temirjolǵa 28 vagonnan syıady. Sonda qondyrǵy bir mezette 56 vagondy qabyldaı alady. Bul tehnologııa kómirsýtek býlarynyń atmosferaǵa taralýyn boldyrmaıdy. Sondaı-aq jumysshylardyń ýaqytyn únemdep, densaýlyqtaryna zııan keltirmeıdi. О́nimderdi sısternaǵa quıý prosesi buǵan deıin tek jumysshylardyń qolymen jasalatyn. Ári alpys tonnalyq bir vagondy toltyrýǵa munaıshylar bir saǵattaı ýaqyt joǵaltatyn. Al qazir barlyǵy avtomattandyrylǵan jáne barlyq prosess kompıýter arqyly baqylanady. Qondyrǵynyń bir mezgilde eki túrli ónimdi quıa alatyn múmkindigi bar. Bir sısterna shamamen 10 mınýtta tolady. Jańa qondyrǵy kompanııaǵa shyǵynsyz ári qarqyndy jumys isteýge jol ashty. Sondaı-aq bul quıýdy berilgen massaǵa sáıkes oryndaýǵa, munaı óniminiń sısternanyń erneýinen asyp ketýine jol bermeıdi. Respýblıkada alǵash ret jemisti iske qosylǵan germanııalyq qondyrǵynyń benzın quıý boıynsha qýaty jylyna 2,5 mıllıon tonnany quraıdy jáne onyń qýaty keleshekte avıakerosın boıynsha jylyna 0,5 mıllıon tonnaǵa, dızel otyny boıynsha jylyna 2 mıllıon tonnaǵa artpaq.
Aǵymdaǵy jyldyń shildesinde zaýytta joǵary qýaty jylyna eki mıllıon tonna mazýtty tereń óńdeıtin katalıtıkalyq krekıng qondyrǵysy kesheni salynǵan bolatyn. Katalıtıkalyq krekıng shıkizatty óńdeý kólemin jylyna 6 mıllıon tonnaǵa deıin jetkizýge jáne shıkizatty óńdeý tereńdigin 85%-ǵa deıin jetkizýge baǵyttalǵan. Mamandardyń aıtýynsha, qýaty jylyna 2 mıllıon tonna shıkizat óńdeıtin RFCC katalıtıkalyq krekıng qondyrǵysy UOP kompanııasynyń (AQSh) tehnologııasy boıynsha qurastyrylǵan. Munda Merox, Prime G+, Claus, PSA-2 qondyrǵylarynyń kómegimen joǵary oktandy benzın, dızel otyny, suıytylǵan gaz jáne az mólsherde qazandyq otyny óndiriledi. RFCC katalıtıkalyq krekıng keshenin iske qosý zaýytta shıkizatty óńdeý tereńdigin joǵarylatýǵa, sapasy boıynsha K-4 jáne K-5 ekologııalyq klastaryna sáıkes keletin avtomobıl otyndaryn (benzın, dızel) shyǵarýǵa múmkindik berip otyr. Atalǵan keshende 185 maman jumys isteıdi. Olardyń 100-den astamy jasy otyzǵa deıingi mamandar eken. Iаǵnı mamandardyń deni jastar.
О́ndiris ornynyń alǵa qoıǵan josparlary da az emes. Mysaly, aldaǵy ýaqytta RT markaly áýe otynyn shyǵarý kózdelgen. Buǵan deıin kompanııa TS markaly otynyn jylyna 265 tonnaǵa deıin óndirip keldi. Endi jylyna 400 tonnaǵa deıin jetkizbek. Jańǵyrtý jumystarynyń nátıjesinde munaı óńdeý zaýytynda halyqaralyq Jet-A1 standartty áýe otyny óndirisi retteldi, AQSh-ta, Eýropada jáne TMD-nyń birqatar elderinde ushaqtarǵa quıý úshin paıdalanylatyn standart Qazaqstan aýmaǵynda aǵymdaǵy jyldyń mamyrynan bastap qoldanysqa engizildi. Sondaı-aq jańǵyrtýdan keıin aýmaǵy keńeıgen kásiporynnyń jumysy tolyǵymen avtomattandyrylǵan júıege kóshti. Dese de bul mamandardyń, jumysshylardyń qysqarýyna sebep bolǵan joq. Jańa qondyrǵylar iske qosylǵannan keıin 400-den astam jańa jumysshy qabyldanǵan. Olardyń barlyǵy munaı salasy boıynsha bilimi bar jastar. Zaýyt basshylyǵynyń aıtýynsha, ásirese jergilikti jetekshi oqý orny M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ, polıtehnıkalyq kolledj, Halyqtar dostyǵy ýnıversıteti sekildi bilim ordalarynyń jas túlekteri jumyspen qamtylǵan. Búginde shıkizatty «PetroQazaqstan Qumkól Resorsız» AQ-tan alyp otyrǵan «PetroQazaqstan Oıl Prodaktstaǵy» jańǵyrtý jumystarynan keıin munaı óńdeý kólemi ulǵaıyp, el naryǵyndaǵy úlesi 35%-ǵa deıin artyp otyr.
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»
Túrkistan oblysy
