Tótenshe komıtet búkil KSRO aýmaǵynda temirdeı tártip ornatyp, qoǵamdyq qozǵalys ataýlyǵa tıim salatynyn málimdedi. Alasapyran kúnderde odan quramyndaǵy jekelegen respýblıka basshylary zańsyz, kezdeısoq qurylǵan úkimettik qurylym – tótenshe komıtettiń bıligin moıyndamaıtyndyqtaryn ashyq aıtty. Solardyń biri Qazaq KSR Prezıdenti Nursultan Nazarbaev edi. Ol oqys oqıǵanyń erteńine, ıaǵnı 20 tamyz kúni respýblıka halqyna arnaý sóz sóılep TJMQ-nyń memlekettik bılikke bir búıirden jarmasqan áýleki áreketterin qoldamaıtynyn, munyń qoldanystaǵy Konstıtýsııa qaǵıdattaryna qaıshy ári qıǵash ekenin málimdedi. Qalaı degende de báıgesi ne bári úsh kúnge sozylǵan tótenshe komıtet KSRO-nyń dáýreni ótip, demi taýsyla bastaǵanyn ańǵartyp ketken edi. Osy oqıǵadan keıin tuıyq sýdaı irip-shirip óz etin ózi julyp jegen alyp ımperııa – Keńester Odaǵy aýmaǵynda azattyq urany anyq aıtyla bastady. Tipti Gorbachev shuǵyl Máskeýge oralyp bılik taǵyna qaıta jaıǵasqanymen aldyn-ala belgilengen odaqtyq kelisimshart jasalynbaı qaldy. Jyrtyqqa jamaý salyp, quryqqa syryq jalǵaýǵa tıisti Novoogerov kelisimi de jórgeginde tunshyqty.
Saıası júıeniń daǵdarysqa ushyrap, aıyqpas dertke dýshar bolǵanyn der kezinde ańǵarǵan Qazaq KSR-nyń Prezıdenti N.Nazarbaev eldiń egemendigi men sharýashylyqty óz betinshe júrgizý erkine negiz qalaıtyn Jarlyqtarǵa qol qoıdy. Onyń qatarynda – «Qazaq KSR-nyń Qaýipsizdik keńesin qurý týraly», «Semeı ıadrolyq polıgonyn jabý týraly» jáne «Qazaq KSR-nyń syrtqy ekonomıkalyq derbestigin qamtamasyz etý týraly» resmı qujattar bar edi. 1991 jyly 23 tamyzynda respýblıka basshysy N.Nazarbaev KOKP ortalyq komıtetiniń saıası bıýro músheliginen óz yqtııarymen bas tartty. Sol jyldyń 7 qyrkúıeginde Almaty qalasynda ótken partııanyń sezinde Qazaqstan kompartııasyn taratý týraly sheshim shyqty. Bul ǵasyrlar boıy erkindigin ańsap, derbestigine talpynǵan elimizdiń erteńi tarazy basynda turǵan almaǵaıyp shaq, sheshýshi kezeń edi. Osy tusta ortalyq basylym betterinde «Egemendiktiń elirme sherýi bastaldy» degen odaqtas respýblıkalardaǵy ózgeristerdi shenep keketip muqatatyn materıaldar shyǵyp jatty.
Aıtyp-aıtpaı ne kerek Odaqtyń kúıi ketip baǵy taıa bastaǵany anyq edi. Munyń oıy ozyq orys zııalylary da aıta bastady. Sóıtip 1991 jyldyń 8 jeltoqsanynda Reseı, Ýkraına jáne Belarýs basshylary Mınsk túbindegi Belovesh nýynda ońasha bas qosyp 1922 jylǵy KSRO-ny qurý týraly kelisimsharttyń kúshin joıý jónindegi qujatqa qol qoıdy. Sóıtip olar 70 jyldan astam ýaqyt boıy álemdi qasan ıdeologııanyń qyspaǵynda ustaǵan kommýnıstik-totalıtarlyq rejım tuıaq serpetin úkimdi shyǵardy. Sol jyly 13 jeltoqsanda Ashhabatta bas qosqan Qazaqstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan, Túrkmenstan jáne Tájikstan basshylary «Belovesh (Mınsk)» kelisimin qoldaıtyndyqtaryn bildirtti. Sodan bir apta ótkende Baltyq jaǵalaýy elderinen basqa buryńǵy odan quramyndaǵy 11 respýblıka basshylary Almatyda basqosyp TMD-ny qurý ári onyń ujymdyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý týraly halyqaralyq quqyqtyq aktilerge qol qoıdy. Bul buǵan deıingi saıası ıdeologııanyń bet-perdesin ózgertken shyn mánindegi tarıhı oqıǵa boldy. Mine, osylaısha tejeı turýǵa kelmeıtin, keri buraýǵa kónbeıtin tarıhtyń tegershigi shyrkóbelek aınalyp keńestik keńistiktegi ózge respýblıkalar sııaqty qazaq eline de izin saldy. Eń áýeli Qazaq KSR-nyń Joǵarǵy Keńesi 1991 jyldyń 16 qazanynda qabyldanǵan qaýly men arnaýly zańnyń negizinde 1991 jyldyń 1 jeltoqsany kúni búkil halyqtyq saılaý ótkizildi. Saılaýda táýelsizdik Qazaqstannyń tuńǵysh Prezıdenti bolyp, óz ultynyń asyl qasıetteri men danaǵoı bolmysyn boıyna darytqan saqı tulǵa, qarymdy qaıratker Nursultan Nazarbaev Prezıdent bolyp saılandy. El qalaýy – tarıh tańdaýy osyndaı boldy.
Memleket basshysy ant berip, el bıligi tizginin qolǵa alǵan kúni, ıaǵnı 1991 jyldyń 10 jeltoqsanynda Joǵarǵy Keńes sessııasy ashy shekteı shubatylǵan resmı ataýynan «Keńestik» jáne «Sosıalıstik» degen sózderdi alyp tastap «Qazaqstan respýblıkasy» dep ózgertti. Sodan soń kóp uzamaı bir aptanyń bederinde respýblıka Joǵarǵy Keńesiniń jetinshi sessııasy «Qazaqstan respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» zań qabyldady. Dál osy kúni qazaq eli eshkimge kiriptar emes, derbes damý jolyn tańdaǵan, shekarasy bólinbeıtin, zaıyrly, ýnıtarlyq memleket qurǵanyn saltanatty túrde aıdaı álemge jarııa etti.
«Árıne, bárinde tarıhtyń syı-sybaǵasa deýge bolar, alaıda jan-júreginiń ańsary bolǵan azattyqty eshkim de syıǵa tarta almaıdy. Azattyq degenimiz álemdik tarıh tolqynynda óziniń sýbektıvtik quqyǵyn sezinetin, ıaǵnı oǵan jaýap bere alatyn halyq bolmysyn jalǵyz ǵana úlgisi». Biz shyndyqpen sýarylǵan osynaý sara sózderdi memleket basshysy N.Nazarbaevtyń «Tarıh tolqynynda» atty kitabynan keltirip otyrmyz.
Ashyǵyn aıtqanda táýelsizdigimizdi kezdseısoqtyqtyń jemisindeı, kókten salp ete qalǵan quttaı kóretinder de joq emes. Alaıda álemdik áleýmettanýshylardyń paıymdaýynsha kezdseısoq oqıǵalardyń ózi ǵalamdyq damý zańdylyqtary men qısynynan serpin alyp jatady eken. Túıip aıtqanda osydan 27 jyl buryn qolymyz jetken eldiń egemendigi men memleketimizdiń táýelsizdigin tóbden top ete qalǵan syı, ońaıdan tabylǵan olja emes ekeni aıan. Táýelsidik ǵasyrlardyń soqtaly, soqtyqtaly soqtaǵynda «Myń ólip, myń tirilgen» halqymyzdyń kóksegen, ańsaǵan armany edi. Eliniń bútindigi men jeriniń tutastyǵy úshin qurban bolǵan ata-babalarymyzdyń aqqan qany men tókken teriniń óteýi edi.
Barsha otandastarymyz táýelsizdiktiń kıesin syılap, qasıetin uǵyný jáne qadirin bilý arqyly tarıh aldyndaǵy ult pen urpaq aldyndaǵy jaýapkershiligin sezine alsa, budan artyq ǵanıbet bolar ma eken. Elimiz egemendigin alyp derbes damý jolyna jańa túsken ýaqyt umytyla qoımaıtyn shyǵar. Sol kezde qazaq eli óz Prezıdentimen birge KSRO-dan muraǵa qalǵan kól-kósir problemalardy eńserýge belsheshe kirisken-di. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda osyndaı kúrdeli kezeń Memleket basshysy N.Á.Nazarbaevtyń «Tarıh tolqynynda» atty kitabynda bar ashyq boıaýymen kórinis tapqany belgili.
Elbasy naq osy kitabynda: «Memleketikke negiz salyp bergen halyq el ishindegi ahýaldyń búgini men bolashaǵy jolyndaǵy jaýapkershilikti arqalaýǵa da ázir bolýy kerek. Eger bizdiń halqymyz búgingi tańda basymyzdan keship otyrǵandaı jańa memlekettiń ornyǵar dáýirinde udaıy bolyp turatyn qıyndyqtar men muqtajdyqtarǵa jáne tereń ózgeristerge tótep bere almasa, onda berik memlekettik týraly úmitimizdiń kúıreý qaýpi aldymyzdan shyǵady. Sonymen birgeultymyzdyń da, ózin ózi ara-dara etip qojyrap tynýy múmkin» degen bolatyn.
Táýbe, búgingi kúni memlekettik táýelsizdigimizdiń irgetasy bekı túskeni anyq. Ony nyǵaıtý jolyndaǵy san túrli kedergiler men áleýmettik aıadaǵy muqtajdyqtar da eńserilip keledi. Respýblıkada makroekonomıkalyq turaqtylyq qamtamasyz etilip «Qazaqstan – 2050» uzaq merzimdi damý strategııasy júzege asyrylýda. Sońǵy jyldary memlketimizdi barsha álemdik qaýymqastyq moıyndap eseptese bastady. Respýblıka Prezıdenti N.Á.Nazarbaev táýelsizdiktiń basty tiregi – saıası turaqtylyq pen áleýmettik tatýlyq ekenin udaıy aıtyp keledi. Ony kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýǵa kóńil bólsek – táýelsizdigimiz soǵurlym tuǵyrly bola túsetini haq.
Temir Qusaıyn,
«Egemen Qazaqstan»
Aqtóbe
