Tipti ájethanaǵa kirýge nıet etken esti kisi «Ájethana ádebi» dep Paıǵambarymyzdyń keıde istep, keıde istemegen mákrúh, ýájip sııaqty amaldarǵa jatpaıtyn 19 tártibiniń jartysyn qaperde ustaıdy. Bul áńgimeniń ar jaǵy.
Endi máseleniń ber jaǵyna kelsek, onyń tipti saıasatqa da aralasyp, ár úıdi ájethanamen qamtamasyz etýdi saılaýaldy baǵdarlamasyna engizgen Narendra Modıdiń, Úndistannyń Premer-mınıstri bolyp taǵaıyndalǵany keshe ǵana. Halqynyń jartysy dalada dáret syndyratyn bul eldiń astanasy Delıdiń ózinde zárdiń ıisi múńkip turatyndyǵyn, ony osy elge saıahattaǵan týrıster udaıy jıirkene jazatynyn aıtsaq, onda bul is júrdim-bardym qaraıtyn jaıt emes.
Osyndaıda eske túsedi, birneshe jyl buryn Oral qalasyna issaparmen kelgen reseılik azamat kóshede tal-terektiń túbinde ájetin ótep turǵanda tártip saqshylarynyń qolyna túsip, álgi azamatqa ákimshilik aıyppul salyndy. Bul oqıǵa qoǵamdyq ájethanasy joqtyń qasyndaı qala turǵyndary arasynda ájepteýir talqylandy. Qonaqtyń aıtýynsha, kele jatyp birneshe jerge bas suqqan, ájethanaǵa kirgizýin ótingen. Biraq eshbiri ruqsat bermegesin jańaǵydaı qadamǵa barǵan...
Aıtpaǵymyz, qaýipsiz ári taza dárethananyń bolmaýy – gıgıenalyq turǵydan ǵana emes, sondaı-aq densaýlyq úshin de qaýipti ekenimen eshkim daýlaspaıdy. Bul rette ǵalamshar turǵyndarynyń úshten bir bóliginen astamy durys uıymdastyrylǵan sanıtarlyq júıelerdi kórmeı-aq ómirden ótedi. Osy armanǵa qol jetkizý úshin ǵalamshardaǵy tushy sý qory jetkilikti. Alaıda álsiz ınfraqurylym saldarynan jyl saıyn mıllıondaǵan adam, olardyń kóbi balalar, sanıtarııa men gıgıenaǵa baılanysty aýrýlardan kóz jumady.
Aıtqandaı, Dúnıejúzilik dárethana kúni BUU resmı kúni retinde 2013 jyldyń 19 qarashasynan beri bar. Bul «meıramnyń» ómirge kelýine tazalyqty súıetin Sıngapýr eli septesti. Bul elde dáretińizdi jóneltip jiberýdi jazataıym esten shyǵaryp alsańyz, 200 dollar aıyppul tóleısiz.
BUU-nyń bul sheshimin álemdik ájethana uıymy (mundaı da mekeme bar) birden qoldady. Birden bul uıymǵa 86 el múshe boldy. Sebebi BUU málimeti boıynsha, álemdegi ár úshinshi adam durys ájethanaǵa zárý. Al 1 mıllıardtan astamy uıatty qoıyp, dalaǵa, ashyq aspan astyna júgirýge májbúr. Al endi, munyń nátıjesine kelsek, kún saıyn álemde 2 myńnan astam bala tazalyqtyń joqtyǵynan kóz jumatyn kórinedi.
Shyndap kelgende mundaı sharýalarmen kóbinese qoǵam belsendileri men ÚEU nemese múddeli kompanııalar aınalysady. Almaty qalasynda, «Rıts-Karlton» qonaqúıinde «Dúnıejúzilik dárethana kúnine oraı» mektepterde durys dárethana uıymdastyrýǵa, balalarǵa gıgıenalyq túsinikterdi uǵyndyrýǵa qatysty sharadan da ózimizge tanys tulǵalardy tapqanymyzǵa asa tańǵala qoıǵan joqpyz.
Ádettegideı áńgime mektepterdegi las dárethanalar oqýshylardyń psıhıkasyn qalaı zaqymdaıtynyn aıtýdan bastaldy.
– Zertteýlerge sensek, eger mektep dárethanasy dáret syndyrý úshin qolaısyz bolsa, olar oǵan kirmeı, shydap júre beredi. Osy dúnıe oqýshynyń psıhologııasyna da áserin tıgizedi. Qatarlastarymen aralasqanda qıyndyqtardy týyndatady, – dedi Unilever Túrkııa kompanııasynyń brend-menedjeri Merve Etık.
Osy oraıda BAQ ókilderin Ájethana kúnine jınap otyrǵan Unilever kompanııasy jaǵdaıdy ózgertýge kómegin tıgizý maqsatynda jahandyq bastama ázirlegenin málim etti. 2016 jyldan beri Qazaqstanda jyl saıynǵy mektep naýqany aıasynda mektepterge tazalyqpen gıgıena saqtaý úshin Domestos tazartqysh quralynyń jyldyq qory tegin berilip otyrǵan. Sanıtarlyq qyzmetshiler úshin trenıngter, oqýshylar úshin ashyq sabaqtar ótkizilip, mektep dárethanalaryna kúrdeli jóndeý jumystary júrgiziledi. Baǵarlama Qazaqstanda ǵana emes, álemniń kóptegen memleketterinde iske qosylǵan. Úndistanmen salystyrǵanda Qazaqstanda dárethana máselesinde asa qatty qıyndyq joq. Sondyqtan biz bar kúshimizdi gıgıena men negizgi aqparattyq túsinikterdi kúsheıtýge jumsap jatyrmyz, – deıdi Merve Etık.
– Mindetti túrde kóterilýi tıis máseleler bolady. Búgingi tańda álemdegi shamamen 4,5 mıllıard adamnyń taza ári qaýipsiz dárethanaǵa qol jetkize almaıtynyn bári bile bermeıdi. Dál osy sebepke baılanysty biz 2020 jylǵa deıin búkil álemde 25 mıllıon adamnyń taza ári qaýipsiz dárethanaǵa qol jetkizýine kómektesý mindetin óz moınymyzǵa aldyq. Gıgıenaǵa baılanysty aýrýlardyń saldarynan jyl saıyn mıllıondaǵan adam kóz jumady, olardyń kóbi – balalar. О́kinishtisi, ásirese Qazaqstannyń óńirlerinde bul problema óte ózekti. 2016 jyldan beri osy baǵytta óte belsendi jumys istep kelemiz. Gıgıena problemalary týraly habardarlyqty arttyryp, ony sheshý úshin kóptegen is-sharalar ótkizemiz. Bıyl Qazaqstanda bir myń mektepti qamtydyq, al bul eldegi barlyq mekteptiń jartysy derlik, onda 1,3 mıllıon bala oqıdy, – dedi Unilever Qazaqstan kompanııasynyń marketıng boıynsha menedjeri Ekaterına Dmıtrıeva.
О́z kezeginde, Arýjan úıi qaıyrymdylyq qorynyń negizin qalaǵan Arýjan Saın: «О́zderińizge málim, meniń balalarǵa kómek kórsetetin birqatar jobam bar. Oǵan qosa qazir aýtızmi bar balalar ortalyǵyndaǵy birlesken jumysty bastap kettik. Mektep baǵdarlamasy sııaqty, ortalyq ta tazartqysh quraldardyń jyldyq qoryn alatyn bolady. Mektep baǵdarlamasy burynnan bar eken. Biz bul týraly qazir bildik. Endi bizdiń «Aýtızmdi jeńemiz» ortalyǵy men Unilever kompanııasy birge tyǵyz jumys isteı bastady. Qazaqstanda káriz júıesi joq, dárethanalary dalada ornalasqan mektepter, ásirese aýyldarda kóp. Bul, árıne balalardyń ómir sapasyna áser etedi. Barlyq mektepter sapaly ári taza dárethanalarmen jabdyqtalsa, keremet bolar edi. Sebebi erekshe balalar úshin dárethana – erekshe is, al biz vırýstarǵa óte «táýeldimiz». Bizdiń ortalyqqa Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Reseı, Belarýs elderindegi erekshe balalardyń ata-analary da habarlasyp turady – osynyń barlyǵy da saýapty is. Barlyǵyna kómektesýge tyrysamyz. Eger bizdi árdaıym qoldap júretin jýrnalıster men blogerler bolmasa, munyń bárin osylaı uıymdastyra almas edik. О́ıtkeni barlyǵy da demeýshilik qarajatqa jasalady», deıdi.
Qysqasy, tazalyq ta, densaýlyq ta, osy «kishkentaı» ǵana máseleden attap óte almaıtyndyqtan onyń úlken mańyzyn eshkim joqqa shyǵarmaıdy.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
