Ázerbaıjan tiliniń latynǵa negizdelgen álipbıin qurastyrý tarıhy HIH ǵasyrdan bastalady. Ázerbaıjan ǵalymdary sol kezdiń ózinde-aq arab áripteriniń ázerbaıjannyń barlyq dybystaryn belgileýge tolyq múmkindigi joqtyǵyn aıtyp, ózderiniń tól álipbılerin qurastyrady. Ekinshi taǵy bir nusqasyn ǵalymdar HH ǵasyrdyń basynda jasap, 1919 jyly jańa álipbı jasalyp, ol is halyqtan qoldaý taýyp, ókimet tarapynan maquldanady. Biraq bul álipbıdiń iske asyp ketýine elde bolǵan túrli tóńkeristik ahýaldar kedergisin keltiredi. 1922 jyly uzaq talqylaýdan keıin latyn negizdi jańa álipbı qabyldanyp, ol 1925 jyly arab álipbıimen qatar resmı túrde qoldanyla bastaıdy. Túrli daýly pikirtalastardan keıin eki ret bul álipbıge (1933 jáne 1938 jyldary) ishinara ózgerister engizedi. Arab álipbıi osy jyldardan bastap qoldanýdan shyǵa bastaıdy.
1939 jyly kırıll álipbıiniń birneshe nusqasy talqylanyp, nátıjesinde sol jylǵy 15 qarashada jańa kırıll álipbıi qabyldanady. Ol kırıll álipbıinde 36 árip pen apostrof boldy. Arnaıy saıasatpen qabyldanǵan 1940 jylǵy qazaq kırıll álipbıinen ázerbaıjan kırıll álipbıiniń eń basty ereksheligi onda sh jáne ıo áripteri, jińishkelik jáne jýandyq belgileri joq.1947 jyly ázerbaıjan ǵalymdarynyń aralasýy arqasynda orys tilindegi sózderde ǵana qoldanylyp júrgen s árpi álipbıden alynyp tastaldy. 1958 jyly Ázerbaıjan memleketiniń ǵalymdary men memleket qaıratkerleriniń usynysymen álipbıge kezinde májbúrlep engizilgen, ázerbaıjan tiliniń dybystaryn tańbalaýda qajeti joq e, ıý, ıa áripteri alynyp, ı árpin j dep aýystyrý bekitildi.
Ázerbaıjan Respýblıkasynyń tilge qatysty taǵy bir ereksheligi – «Qyzyl ókimet» óz bıligin qatań júrgizip otyrǵan ýaqyttyń ózinde 1978 jyly qabyldanǵan Konstıtýsııasynda ázerbaıjan tiliniń memlekettik mártebesin taǵy bir naqtylap alady.
Al qazaq tiliniń kırıll álipbıinde eń alǵashqy nusqasynyń ózinde qazaq dybystaryn aıtýda qoldanylmaıtyn v, f, h, h, s, ch, sh, , , e áripteri boldy. Ázerbaıjan óz álipbıinen qajet emes áripterdi alyp tastap jatqanda, 1957 jyly qazaq álipbıine ıo árpi qosylady. Kóptegen ózgerister engizilgen 32 árip pen apostroftan turatyn ázerbaıjan kırıll álipbıi resmı túrde 2001 jylǵa deıin qoldanylǵan.
Elimizde qazirgi álipbıdegi keıbir áripterdiń artyqtyǵy nemese basqa tańbalarmen berý kerektigi týraly ishinara usynys, pikirler aıtylyp júr. 2006 jyldan beri latyn álipbıin engizý týraly másele kóterilgende dybystarymyzdy belgileýge sáıkes kelmeıtin keıbir tańbalardy Ázerbaıjan tájirıbesine súıenip kırılden aýystyryp alý qajet emes pe edi?! Sonda orfografııamyzdaǵy qaǵıdalar sany da azaıyp, erekshelikter kóp bolmaýshy edi dep oılaımyz.
Ázerbaıjan Respýblıkasynda latyn negizdi álipbıge kóshýdiń úshinshi reformasy boıynsha jumystar 1990 jyldyń basynda bastalady. Kóp uzamaı-aq latyn grafıkasyn jańǵyrtý boıynsha jumys toby uıymdastyrylady. Sol jyly 11 qyrkúıek kúni bul jumys toby «Álipbı komıssııasy» bolyp qaıta qurylady. «Álipbı komıssııasy» 1991 jyly latynǵa negizdelgen álipbıdiń jobasyn jasap, ol jobany Ázerbaıjan parlamenti bekitedi. 1991 jyly 25 jeltoqsandaǵy 33-buıryqpen «Latyn negizdi ázerbaıjan álipbıin qaıta qalpyna keltirý» zańy shyǵady. Bul zańnyń mazmunynda sol ýaqytqa deıin qoldanysta bolǵan kırıll álipbıiniń saýatsyzdyqty joıý, halyqtar arasyndaǵy ǵylymı jáne mádenı baılanystardy damytamyz degen syltaýmen ázerbaıjan halqyna zorlap engizilgeni aıtylady. Osyndaı «tarıhı ádiletsizdikti joıý maqsatyn» negizge ala otyryp, Ázerbaıjan KSR-niń «Ázerbaıjan álipbıin latyn grafıkasynan orys álipbıine kóshirý» týraly 1939 jylǵy 11 shildedegi qaýlysynyń kúshin joıady, latyn negizdi álipbıdi qaıta qalpyna keltirýdi bastaıdy. Ázerbaıjan Respýblıkasy Joǵarǵy ulttyq keńesiniń jańa álipbı boıynsha shyǵarǵan qaýlysynda eki jylǵa arnalǵan is-shara jospary shyǵady. Alǵashqy jyldyń ózinde mektepterdiń joǵary synyptarynda, ýnıversıtetter men orta kásibı oqý oryndarynda arnaıy fakýltatıv sabaqtary uıymdastyrylady. Jańa álipbımen jazylǵan kartalar jasaý tapsyrylady. Polıgrafııalyq jumystarmen aınalysatyn mekemelerge arnaıy tapsyrmalar berilip, tehnıkalaryn rekonstrýksııa jasatady. Respýblıkalyq gazet-jýrnaldarǵa kırılmen qosa jańa álipbımen shyǵarýdy, mór men shtamp jasaıtyn oryndarǵa tapsyrma berip, barlyq mekemeler men uıymdar blankileri men mórlerin aýystyrýǵa tapsyrma beredi. Jeke kýálik pen AHAJ qujattaryn, notarıaldy, statıstıkalyq, esep basqarý qujattaryn aýystyrýǵa daıyndyq jumystaryn júrgize bastaıdy. Latyn negizdi jańa árippen jazylǵan ázerbaıjan tiliniń orfografııalyq sózdigin jasap, basyp shyǵarýdy tapsyrady. Olar da qazirgi bizdiń elimizdegideı kırılden birden tolyǵymen bas tartpaıdy. Eki álipbı qatar qoldanylady. Bul elde egemendiktiń alǵashqy jyldarynda eldiń orys tildi mektepterden ázerbaıjan tildi mektepterge jappaı aýysý tendensııasy jyldam júrgen. Eldegi ázerbaıjan ulty ókilderiniń kóptigi de bul prosestiń jyldam iske asýyna septigin tıgizedi.
1992 jyldyń qyrkúıek aıynda birinshi synypqa barǵan balalar jańa álipbımen oqıdy. Qaýly boıynsha eki jylda bitýi kerek prosess ýaqyt óte kele baıaýlaı bastaıdy. Eki álipbıdiń qatar júrýi latyn álipbıine kóshýdi on jylǵa uzartty. 2001 jyly 18 shildede el Prezıdentiniń «Memlekettik tildi qoldanýdy jetildirý» týraly jarlyǵy shyǵady. Bul jarlyq jańa álipbıdi júzege asyrýǵa radıkaldy túrde áser etedi. Sol jyly 1 tamyzdan bastap elde shyǵatyn barlyq gazet-jýrnaldar men kitaptar tek qana jańa álipbımen basylatyn bolýy kerek edi. Bul ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń is qaǵazdaryna da qatysty boldy. Bul jarlyqtyń qatal bolǵany týraly sol kezderde Bı-Bı-Sı de jazady.
Ázerbaıjanda 2001 jyldan bastap resmı túrde kırıll álipbıi qoldanystan shyǵaryldy. 1 tamyz ulttyq álipbı kúni retinde jyl saıyn merekelenedi. Orys, aǵylshyn jáne fransýz tilderi shetel tilderi retinde oqytylady. Ázerbaıjan sektorlarynda (ázerbaıjan tilinde oqıtyndardy solaı bóledi) orys tili shetel tili retinde tek besinshi synyptan oqytylady. Jeke mektepterde shetel tilderin bastaýysh synyptardan oqytý júzege asyrylýda. Qazirgi ýaqytta halyqtyń arasynda orys jáne aǵylshyn, arab pen qytaı tilderine degen suranys artqan. Ol tilder úshin arnaıy kýrstar kóptep ashylýda. О́kinishtisi, ol eldegi jastardyń, tipti, orta jastaǵylardyń kóbi orys tilin jetik deńgeıde ıgermegen. Aǵylshyn tili de bizben salystyrǵanda endi ǵana júıelene bastaǵan. Osy turǵyda Elbasymyzdyń «Úsh tuǵyrly til» saıasatyn asa kóregendikpen bastaǵanyn basa aıtyp ótkimiz keledi. Shet tilderin bilý arqyly halyqtar men ulttar damyǵan eldiń qataryna kirip, óziniń kommýnıkasııalyq jáne ıntegrasııalyq qabiletin keńeıtip otyratyny anyq. Bolashaq urpaqtyń halyqaralyq keńistikke erkin shyǵyp, álemdik órkenıetti ıgerýi úshin, kóp til bilýi mańyzdy. Biraq álipbı aýystyrýdyń alǵashqy kezeńinde orys jáne aǵylshyn tilderin besinshi synyptan oqytý jón dep oılaımyz. О́ıtkeni reforma jasaý kezinde bala óz ana tiline qanyǵyp, negizin berik qalyptastyryp alýy qajet.
Ázerbaıjan Respýblıkasynyń «Til týraly» zańyna sáıkes ár bes jyl saıyn orfografııalyq sózdikter shyǵarylýy kerek. Osy orfografııalyq sózdikte emlede bolǵan ózgerister týraly aıtylady. 1960 jyldan keıin 1975 jyly sózdikte emle erejelerdiń burynǵy nusqasy beriledi. Odan keıingi qaǵıdalar jıyntyǵy 2012 jyldan beri talqylanyp, qazir bekitýge usynylǵan. Ǵalymdar toby osy jańa erejeniń 2019 jyly qoldanysqa enetinine senip otyr. Biz pikirlesken oqymysty qaýym jańa emlede shet tilinen engen termın sózderdi qabyldaý qaǵıdalarynda birneshe ózgerister bolatyndyǵyn aıtty.
Túıindeı kelgende, memlekettik til – qazaq tilin latyn negizdi jazýǵa kóshirý barysynda baısaldylyq pen baıqampazdyq tanytyp, sabyr men salıqalylyqty ustanyp, jazý emlesiniń qaǵıdalaryna, qalyptasqan erejelerine, ózgertýdiń jóni osy eken dep, túzetýler engize bermegen jón. Qysqasy, ýaqyttyń arbasy keńistiktiń atynyń aldyna túsip ketpese ıgi edi.
Jazıra AǴABEKOVA,
Nazarbaev Ýnıversıtet qazaq tili jáne túrkitaný departamentiniń assıstent professory
