Erin úndestigi nege tańbalanbaıdy?

Qazaq qoǵamynda qoldanylǵan arab jazýynyń qadım, jadıd túr­­lerinde erin úndestigi júıeli túrde tańbalanyp otyrdy: úıúm, qoluń, búgún t.b. Tipti alǵashqy býynda ezýlik daýysty tursa da, soń­­ǵy býynǵa erindik daýystylardy jazý úrdisi HH ǵasyrdyń ba­syna deıin saqtaldy: barub, kelúb, aıtatun, beretún, barur, kelúr, t.b. Bulaısha jazylýynyń bas­ty sebebi, sol kezeńdegi jazýda fo­netıkalyq prınsıptiń (aıtylýy boıynsha jazý) basym bolýy jáne túrki tilderiniń týystyq ne­­gi­zine jaqyndatyp jazýdyń ber­tinge deıin jalǵasýy. Tek erin ún­destigi ǵana emes, birqatar fo­netıka-grammatıkalyq belgiler de uzaq ǵasyrlar boıy ortaq forma­da tańbalanǵan bolatyn: syǵyr (sıyr), aǵyz (aýyz), saǵ-salamat, aı­ta­dúr, kób, kóchúb, ıurt, ıahshy, turǵýshy, barmysh t.b. 

N.I.Ilmınskııdiń 1860 jy­ly shyqqan «Materıaly k ızýchenııý kırgızskogo narechııa» degen sóz­diginde (bujur, bórúk, moıun t.b.), Y.Altynsarınniń 1879 jyly shyqqan «Qyrǵyz hrestomatııasynda» (túsúrdi, júgúrúp, úshnúnshi t.b.), 1894 jyly shyqqan «Kratkıı rýs­sko-kırgızskıı slovarda» (buıruq, murun, julun, tuqum t.b.), A.Alektorovtyń 1907 jyly shyq­qan «Qyrǵyz hrestomatııasynda» (orunduq, shoıun, úlkóndúgú t.b.), V.Radlovtyń 1911 jyly shyqqan «Opyt slovarıa tıýrkskıh narechıı» degen sózdiginde (júzúk, júzúm) qa­zirgishe y, i keletin oryndarda u, ú tipti keıde ó áripteri jazylǵan. Alaı­da bul erekshelik birte-birte joıyldy. Ǵalym S.Myrzabekov babalarymyzdyń erindik daýys­tylardy tejemeı sózdiń ón boıyn­da anyq aıtqandyǵyn, al qazirgi til babalar aıtýynan alshaqtap ket­kendigin alǵa tartady (Qazirgi qazaq tili fonetıkasy. 1997). 

Erin úndestigi qaı ýaqyttan bas­tap tańbalanbady jáne tańbalan­baýynyń sebebi nede? HH ǵasyrdyń basynda, ult zııalylary qazaq ti­lindegi erin úndestigin jazýda tań­balaý qajet pe, joq pa degen má­sele tóńireginde biraz daýlasqan bo­latyn. 

1924 jyly ótken «Qazaq bilim­paz­darynyń tuńǵysh sezinde» E.Omaruly: «Buryn eski túrik ti­linde y-nyń ornyna kóbinese u dybysy aıtylatyn. Biraq júre kele qa­zaq tili basqa túrik tilinen jigi ashy­lyp, u dybysy bar sózderdiń kóbi y-men aıtylatyn bolǵan. Bul qa­zaq tiliniń óz erkimen bolǵan óz­gerisi. Ol ózgeriske qarsy bolyp, eskishildik qylýdyń jóni joq, bolǵan ózgeristi qabyl alyp, qattap oty­rý kerek. Qazaq tilinde u ózgerip y bolyp bara jatqandyǵy sebebi, y men u-nyń kómeski estilgen jerinde u-nyń ornyna y jazatyn bolsaq, ja­zýymyz tildiń ózgerisiniń jónine dál keledi»,  degen bolatyn. Alaıda H.Dosmuhammeduly: «Bizdiń qazaq tilinde u ózgerip y-ǵa aınalyp barady. Qyrǵyz tilinde u saqtalǵan. Bizdiń úshin-di qyrǵyzdar úchún deı­di, oqy-ny oqu deıdi, du­rysy qyr­ǵyzsha bolýǵa tıis», deı­di. Al A.Baıtursynuly qory, toqy, mujy sózderin qoru, toqu, muju dep jazatyn bolsaq, olardyń táýeldeý túrleri de u arqyly ja­zylýy tıis bolyp shyǵady deı­­di: qoruýu, toquýu, mujuýu. Osy sez­­­de qazaq sózderinde o, u dy­bys­­tary basqy býyn­­darda ǵana kezdesetindigi, kirme sózderde ǵa­na sońǵy býynda jazylatyny, son­dyqtan da sońǵy býynynda o, u dybystary bar jattildik sóz­derdi tilimizge engizgende o, u-lar­dy basqa daýystyǵa aınaldyrý qajettiligi de kóterilgen bolatyn (Pokrov-boqyraý). 

1929 jyly 2-4 maýsymda Qyzylorda bilim keńesi men qa­zaq jańa álip kindik komıteti sha­qyrǵan emle konferensııasyn­da T.Shonanuly: «Munan 50-60 jyl buryn akademık Radlov tili­mizde erin úndestigi óte kúshti eke­­­nin baıqap, qazaq sózderin by­laı jazǵan: ókshósúnó sartyl­dap, aq tóbónúń basynda... Bizdiń tu­symyzda erin úndestigi birte-birte quryp bara jatqanyn baıqaımyz. Erin úndestigi sózdiń aıaǵynan ba­­syna qaraı joǵalyp keledi, sóz­­­diń bas býynyna qonaqtaýǵa aı­nalyp keledi. Jańa álipke (latynǵa – G.M.) kóshpeı turǵanda-aq ókshesine, tóbeniń dep jaza bastadyq. ...Budan 50 jyl ilgeri Rad­lov júgúrgón dep jazsa, bul kún­de esh qazaq olaı jazbaıdy, jú­girgen dep qana jazady. Biz endi Rad­lovsha jaz dep eshkimdi zorlaı almaımyz. Sondyqtan emlemizde erin úndestigi bolmasqa kerek», deıdi (Emle konferensııasynyń stenografııalyq esebi. Qyzylorda, 1930 j.). Al erindik daýystylardy sońǵy býynda tańbalamaýymyzdyń sebebin bylaısha túsindiredi: «Erin­dik daýystyń alǵashqy býyn­nan artyqqa jibermeıtin sebe­bimiz ne? Muny qısynǵa súıep tú­sindirgim keledi. Or degen sózge, ady qossaq, orady bolady, orodu bo­la almaıdy, sol sııaqty, tur-dan tu­rady bolady, turodu bola almaıdy» (Emle konferensııasynyń stenografııalyq esebi. Qyzylorda, 1930 j.). Iаǵnı tur, or sózderinde erindik daýysty bolǵanymen, qo­sym­shalar jalǵaǵanda erin ún­destigi tolyq saqtalmaıdy. Bul qa­zaq tiliniń ózindik ereksheligi. Qa­zirgi tańda, áleýmettik jelilerde ba­balar tilindegi erin úndestigin qaı­tadan jańǵyrtyp, jazýymyzǵa engizý qajet degen pikirler kezdesip qalady. Alaıda kómóktós, júrók, burum, qolu dep jazǵan kúnniń ózinde kómóktóskóndórdúń, kómóktósúp, júróktórúndógú, burumdorunuń, qolummón, qolumdoǵy dep esh qazaq dybystamaıtyny búgingi tańda daý týdyrmaıtyn másele. Ǵalym N.Ýálı túbir sózdegi erin úndestigi, qosym­shalardyń yqpalyna qaraı, aldyn ala ezýlik dybysqa aınalyp ketetinin aıtady. 

Professor Q.Kúderınova til úndes­tiginiń jazýda beınelenip, al erin úndestiginiń tek aýyzsha til ka­tegorııasy bolyp tabylýynyń bas­ty sebepterine mynalardy jat­qyzady: 1) Qazaq tilindegi erin úndestigi qyrǵyz, altaı, týva til­derindegideı jappaı qamtıtyn qu­bylys emes. Ony jalǵaýlar ar­qyly bilýge bolady. Jalǵaýlar qa­tarynda erindik varıanttar joq­tyń qasy. Sondyqtan sóz ashyq býyndy bolsa da, úshinshi býyndaǵy jalǵaý ezýlikpen aıtylady: tómón – tómónde. 2) Erin daýystylary alǵashqy úsh býynda aıtylady da, ary qaraı sol­ǵyndaıdy: súıúnúshshiz, tóbósúniń. 3) Ekinshi býyndaǵy y, i dybystaryna qaraǵanda e ezýligin ózgertý qıyn: qurmót – qurmette (Qazaq ja­zýynyń tarıhy men teorııasy. 2013).

Qoryta aıtqanda, erin úndes­tigin jazýda tańbalamaý HH ǵasyr­dyń basynda bastaldy. Oǵan erin úndestiginiń birte-birte joǵalýy, bas býyndaǵy erindik daýystynyń yq­paly ekinshi býynnan ári asa almaýy, ekinshi jáne úshinshi býyn­dardaǵy dybystardyń dál erindik bolyp anyq estilmeýi áser etti. Osynyń negizinde jazýda erin ún­destigi elenbeı, kómeski estiletin jer­lerde ezýlik dybystary jazylatyn bolyp ornyqty. Bul alash zııa­lylary eskertip ketkendeı, «qazaq tiliniń óz erkimen bolǵan ózgerisi».

Gúlfar Mamyrbek,

Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń 

jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, 

Ulttyq komıssııa janynan qurylǵan Orfografııalyq toptyń múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty