Aldyńǵy tolqynnyń orny bólek

(«Qańtarýly tulparlar, qaıdasyńdar?» atty aqyndar aıtysynan týǵan oı)

Jaqynda «Altyn qyran» qaıyrymdylyq qorynyń demeýshiligimen «Qańtarýly tulparlar, qaıdasyńdar?» atty aqyndar aıtysy bolyp ótti. Bul saıystyń basty ereksheligi kezinde halqymyzdyń umytylyp bara jatqan ónerin jandandyryp, ony jańa bıik tuǵyrǵa qondyrǵan jyr qyrandarynyń qanat qomdap, el aldyna dombyra ustap qaıta shyqqandyǵy edi. Aıtys aqtangerleri sahnany saǵynsa, halyq ta attary ańyzǵa aınalǵandaı jyr júırikterimen qaýyshar sátti taǵatsyzdana kútkeni anyq-ty.

(«Qańtarýly tulparlar, qaıdasyńdar?» atty aqyndar aıtysynan týǵan oı)

Jaqynda «Altyn qyran» qaıyrymdylyq qorynyń demeýshiligimen «Qańtarýly tulparlar, qaıdasyńdar?» atty aqyndar aıtysy bolyp ótti. Bul saıystyń basty ereksheligi kezinde halqymyzdyń umytylyp bara jatqan ónerin jandandyryp, ony jańa bıik tuǵyrǵa qondyrǵan jyr qyrandarynyń qanat qomdap, el aldyna dombyra ustap qaıta shyqqandyǵy edi. Aıtys aqtangerleri sahnany saǵynsa, halyq ta attary ańyzǵa aınalǵandaı jyr júırikterimen qaýyshar sátti taǵatsyzdana kútkeni anyq-ty.

Áseri mol, janyńdy jadyratar jaqsy sharalardan keıin qazaq kózaıym boldym, kó­ńilim ornyna tústi dep jatady. El maqtanyshyna aınalǵan aqyn­dar­­men qaıta qaýyshyp, biz de kózaıym boldyq desem artyq aıtqandyq emes.

Al, endi alǵashqy tolqyn – aıtys aqyndarynyń erekshe­lik­­teri nede degen suraqqa jaýap izdep kórelik. Olar jo­ǵaryda aıtqanymyzdaı, qyryq jyl kóleminde umyt bola bastaǵan ulttyq ónerimizdiń aqberen janry – aıtysty qaı­ta tiril­tip, ortamyzǵa oraltýǵa qomaq­ty úles qosty. Bul bas­tamanyń basty qıyndyǵy – olardyń qolynda tek attary ǵana belgili burynǵy aıtys­kerlerdiń beınetaspa túgili úntaspasy da joq edi. Olar aıtysty jandandyryp qana qoı­maı, ony ótkirligi, kórkemdigi jaǵynan jańa bıikke kóterdi. Júrsin Ermanovtyń ki­rispe sózinde aıtylǵandaı, aı­tys­tyń báıgesi úshin aıtysqan joq, osy jaýynger janrdyń aldyndaǵy abzal paryzdaryn abyroımen aqtaýdy oılady.

Ol kezde aıtystyń bedeli qanshalyqty bıik bolǵandy­ǵyn, aǵa urpaq ókilderi, biz jaqsy bilemiz. Aýyldy jerlerde teledıdardan aıtys kór­setiletin kú­ni toıǵa adam jınalmaı, amal­syz keıinge qal­dyrylǵan­dy­ǵyna talaı ret kýá bolǵan­byz. Sol jyldary ómir­ge kelgen sábılerge aqtanger aı­tys­kerlerdiń esimderi beri­letini de esimizde. Kórerme­niniń júregin jaýlap, kóńi­linen shyqqan aqynnyń daýysyn aınytpaı salyp, aıtqan sózin ózgertpeı, jattap alyp, maqtanyshpen aıtyp júrgen talaı aýyl balasyn da kó­zimizben kórdik.

Endi sol kezdegi aıtysty halyq nege sonshalyqty jaqsy kóredi degen máselege keleıik. Ol kezde aıtys ústinde aqyn­dar ulttyq, eldik máselelerdi batyl kóteretin. Olar shyn máninde halyqtyń jyryn jyr­lap, mu­ńyn muńdady. Ke­zinde kóptiń kóńili­nen shy­ǵatyn máseleler kóteril­gende kópshiliktiń oryndarynan tu­ryp ketkendigine nemese sah­naǵa júgirip shyqqa­ny­na, aıtys qansha uzaqqa sozylsa da halyq tarap ketýge asyqpaı, dalada dáliz jasap tura qalyp, aqyn­darǵa qurmet kórsetken­de­rine kýá boldyq. Aıtys tún ortasy aýa aıaqtalsa da, ertesine jergilikti gazette bir sózi de qysqarmaı jarııalanatyn. Ta­ǵy bir jaqsylyǵy – aıtysta aıtylǵan syndardan jedel qory­tyndy shyǵarylyp jatatyn. Qo­ja Ahmet Iаsaýı kese­nesine Taı­qa­zannyń qaıta oralýy, Ermak­tyń eskertki­shi­niń qu­la­tylýy, kóptegen jer, kóshe attarynyń ózgertilýi osynyń nátıjesi.

Taǵy bir bólip aıta ketetin jaı, olar sahnaǵa shyqqanda ha­lyq bu­rynǵy sal, seriler tirilip kelgendeı áserde bolatyn. Olar­dyń ár­qaısysynyń maqamy, sóz saptasy, kıim kıisi, sahnada ózin ózi ustaýy bir-birine múldem uq­samaıtyn. Alǵash daýystary es­tilgennen kim­niń kim ekenin júz adamnyń ishinen birden ajyratyp alý eshqandaı qıyndyq tý­ǵyz­baıtyn. Áselhan­nyń salmaq­ty sózderi, jarasymdy ázilderi tyńdarmandar júregine jol taýyp jatatyn. Áselhan qatys­paǵan aıtystarda onyń orny oısyrap turatyn. Ásııa bolsa ár sózin nyq shegedeı qadap aıtyp, jorǵa­sy­nan jańylmaıtyn. Ol sonymen qa­tar sońǵy jyldary jańa qyrymen tanylyp, jeke án kesh­terin de ótkizip júr.

Men Torǵaı oblysynda kóp jyldar kóleminde eńbek ettim. Sonda Qonysbaı bastaǵan aı­tys­­kerlerdiń ár qadamyna ja­nashyr­lyqpen kóz tastap júre­tinmin. Oblys basshylary olar­dyń kıim kıisterine de erekshe mańyz be­rip, basyndaǵy bór­kinen bastap aıaqta­ryndaǵy ke­bisterine deıin arnaıy tapsyryspen tiktiretin. Qateles­pe­sem, aıtysta alǵash bór­kine úki qadaǵan da, saqal qo­ıyp shyqqan da Qonysbaı bolatyn. Sońynan ergen Jadyra Qut­janova, Igi­lik Beısenbaev, Otar Nurman­ǵalıev, Búrkit Beketov, Qabden Baıqo­synovtar áli kúnge deıin el esin­de. Solardyń izin basqan Aıbek Qalıevtyń ózi bul kún­deri shákirt tárbıelep júr.

Qonysbaı – ózi aqyn, ózi kompozıtor, ózi ánshi, san túrli óner ıesi. Onyń ár jerde taban astynda taýyp aıtqan ádemi ázilderi «Qonysbaıdyń qal­jyń­dary» degen atpen jeke jınaq ta bolyp shyqty.

О́zimniń týǵan ólkem – Jetisý jeri bolǵandyqtan Aıtaqyn Bul­­­­ǵaqov, Hansha Dúkenova, Jandarbek Begimbetovterdi aı­tysqa al­ǵash aralasqannan bas­tap jaqsy bilemin. Tipti osy azamattardyń aqyndyq ónerdegi ózindik oryndaryn tabýyna barlyq jaǵynan qamqorlyq jasap, naǵyz janashyrlyq tanyta bilgen mar­qum Nábı Qumar­bek­uly Sárpekov ekenin bireý bilse, bireý bilmes. Al, endi Aı­taqyn­nyń balasy Jan­darbektiń de báıge bermeı top jaryp júrýi qazirgi aıtys­taǵy jarasymdy qubylys bolyp sanalady.

Aıtys kóshinde Shorabek Aı­da­rovtyń da eshkimge uqsamaı­tyn qoltańbasy bar. Ol: «A-ǵa-ıyn!» dep únin soza bastaǵanda-aq kóp­shilik kúlkige kómile bas­taıdy. Qaı kezde de súıkimdi keıpinen tanbaıtyn Abash Káke­nov – keremet ánshi, «sary tentek» atanǵan Qýanysh Maqsutov­tyń elge erke­leýi de óte jarasymdy. Qyr­shańqy tili, ótkir qaljyńymen aıtystyń shyraıyn kirgizip jú­retin Esenǵul Jaqypbekovtiń de orny bólek. Mine, alǵashqy aı­tystyń tul­par­la­ryn halyqtyń saǵynatyn sebebiniń de tórkini osynda jatsa kerek.

Biz búgingi aıtysker ini-qa­ryndastarymyzdyń ónerine shek keltirmeımiz. О́kinishke oraı, olar aldyńǵy tolqyn – aǵa-áp­keleri sekildi ózindik bet-beı­neleriniń qa­lyptasýyna jete mán bere bermeıtini baıqalady. О́ıtkeni qa­zir barlyq er aqyn­dar bir ma­qammen, barlyq qyz aqyn­dar da bir maqammen aıtatyndaı bolyp kórinedi. Tipti bir-birine qarsylas bolyp otyrǵan eki aqynnyń ortaq maqamnan shyǵa almaı qala­tyn kezderi jıi kez­desedi. Son­dyqtan olardyń olqy túsip jatqan tus­taryn «qańta­rýly tulparlardyń» sheber­ligi esebinen tolyqtyratyn kez jetken edi. Qazir Máde­nıet mınıs­trliginiń basshy­lyǵyna ult­tyq namysy bar azamattardyń kelip jatqany kóńil qýantady. Sol sekildi Memlekettik hatshy­myz­dyń da aıtystyń aıaǵynan turyp ke­týine sińirgen eńbegi erekshe. Endeshe, jas aıtysker­lerdi tár­­bıeleıtin mektep ne orta­lyq ashy­lyp, burynǵy aı­tys­ker­ler­diń baı tájirıbeleri ult­tyq óne­rimizdiń ıgiligine aınalsa quba-qup emes pe?

Bul oraıda joǵaryda attary atalǵan aǵa býyn ókilderi qazirgi jas aqyndardyń sóz saıystaryna taldaý jasap, óz oılarymen bólisip, baǵyt-baǵdar berse, nur ústine nur bolmas pa? Sonda aıtyskerler «Tarysy piskenniń taýyǵy bolmaı», bas­taryn bıik ustap, aıtystyń sapasy artyp, kór­kem­dik deń­geıi kóterile túse­tini sózsiz.

Aǵa býyn aıtysker aqyn­dar­­dyń tartymdy týyndylaryn jınaqtap, kitap shyǵarsa da ar­tyq bolmas edi. Ondaǵy aıtyl­ǵan te­reń oıly teńeý­ler, el men jerdiń keleshegi úshin aıtylǵan syn-pikirler men jat áreket­ter­den arylýǵa sebep bolǵan ótkir sózder áli de bolsa kádege jarary sózsiz.

Aıtystyń shyn jan­kúıer­­le­riniń «Qańtarýly tulpar­lar, qaıdasyńdar?» saıysyn uıym­dastyrýshylarǵa alǵysy shek­siz. Tek osy bir rettik shara bolyp qalmasa eken, osy keshten týyndaıtyn oı-pikir­lerdiń jú­ze­ge asýyna mán berilse eken degen oıdamyz.

Sonymen qatar búgingi kúni árqaısysy birneshe shákirt tár­bıelep, jaýynger janrdyń jul­dyzy janýyna atsalysyp júr­gen aıtys ardagerlerine tıisti qurmet-qoshemet kórse­týdi de esten shyǵarma­ǵany­myz jón. Jer-jerde olardyń shy­ǵar­ma­shylyq keshterin uıym­­das­­ty­ryp, halyqpen júz­desip turýy­na jaǵ­daı tý­ǵyzyp tur­saq, bu­dan tek qazaqtyń óneri ǵana utady.

Reti kelgende aıta keteıin, aty ańyzǵa aınalǵan ǵulama Mustafa Kemal Atatúrik óner adamdaryna el qurmetin «biz­diń bárimiz parlament depýtaty bola alamyz, mınıstr bola alamyz, tipti prezıdent te bola alamyz, biraq eshqaısymyz óner adamy bola almaımyz. Osylaı bolǵandyqtan da óner adamy bizdiń emes, biz óner adamynyń qolynan súıemiz» degen qanat­ty sózimen bil­dirgen.

Al ónerdiń ishinde aı­tystyń orny erekshe eken­digine daý joq. Aıtys – halyq qazynasy. Endeshe ult bop uıyp, el bolyp eńse jazý jolynda osy uly ónerimizdiń júgi sal­maqty ekenin sezinip, ony jańa bıikterge kótere bereıik.

Ramazan SÁRPEKOV,

Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty.

ASTANA.