Tartysta tanylǵan tulǵa

Joldybaıdyń joly jeńil bol­ǵan joq.

Otyz jetinshi jyldyń erte kókteminde dúnıege kelgen ǵoı. Ákesi Endibaı asharshylyqtyń azabyn tartqan. Otyz úshinshi jyly Tashkentti panalaǵan. Otyz besinshi jyly kári shalǵa uzatylǵaly jat­qan Hadısha qyzdy alyp qashady. Tashkentten. Júk poıyzymen Arys stansasyna jetedi. Qos ǵashyq qy­ryq bes shaqyrym jaıaýlatyp, Te­mirlan túbindegi aýylǵa kelgende, aǵaıyn-týǵandar qatty qýanady. Jas otaýǵa jandary qalmaı qam­qor­lyq kórsetedi.

Osy qos muńlyqtan týǵan Joldybaı jeti-segiz jasynan-aq «Beı­netqor» kolhozynyń qara jumy­syna aralasqan. Ákesi Endibaıdan, surapyl soǵys jaqtan alǵash hat kelýshi edi. Keıinnen eki márte qara qaǵaz jetipti. Qanshama qıynshy­lyqtardy bastan keship, talaılar­dyń tabasyna tap bolǵanymen, Hadısha kúıeýge shyqpaıdy. Uldary Joldybaı men Maldybaıdy, qyzy Qarly­ǵany qalaı da oqytýǵa umtylady.

Joldybaıdyń joly jeńil bol­ǵan joq.

Otyz jetinshi jyldyń erte kókteminde dúnıege kelgen ǵoı. Ákesi Endibaı asharshylyqtyń azabyn tartqan. Otyz úshinshi jyly Tashkentti panalaǵan. Otyz besinshi jyly kári shalǵa uzatylǵaly jat­qan Hadısha qyzdy alyp qashady. Tashkentten. Júk poıyzymen Arys stansasyna jetedi. Qos ǵashyq qy­ryq bes shaqyrym jaıaýlatyp, Te­mirlan túbindegi aýylǵa kelgende, aǵaıyn-týǵandar qatty qýanady. Jas otaýǵa jandary qalmaı qam­qor­lyq kórsetedi.

Osy qos muńlyqtan týǵan Joldybaı jeti-segiz jasynan-aq «Beı­netqor» kolhozynyń qara jumy­syna aralasqan. Ákesi Endibaıdan, surapyl soǵys jaqtan alǵash hat kelýshi edi. Keıinnen eki márte qara qaǵaz jetipti. Qanshama qıynshy­lyqtardy bastan keship, talaılar­dyń tabasyna tap bolǵanymen, Hadısha kúıeýge shyqpaıdy. Uldary Joldybaı men Maldybaıdy, qyzy Qarly­ǵany qalaı da oqytýǵa umtylady.

Kúnderdiń kúninde, Hadısha maq­talyqta júrgende, kúıeýi Endibaı elge oralyp kele jatyr degen habar tıedi. Ne senerin, ne senbesin bil­meıdi. Azyp-tozǵan, saqal-murty ósip ketken, qap-qara bop tútikken Endibaıdy alǵash kórgende, balalary ákemiz deýge namystanypty. Sóıtse, sorly ákeleriniń shekpegen azaby qalmapty ǵoı. Soǵystyń oty­na oranyp, nebir shaı­qasqa qa­tysyp, maıdannyń alǵy shebine shyqqanda, fashısterdiń tut­qynyna túsipti. Germanııaǵa aıdalypty. Odan soń Fransııadaǵy kons­lagerde bolǵan. Uıymdasyp júrip, úlken top túrmeden qashqan. Keńes áskerine qosylǵan. Alaıda, satqyn atanyp, jıyrma bes jylǵa sottalyp kete barypty. Tek Stalın qaıtys bolǵan soń, 1953 jyly ǵana bostandyqqa shyǵypty. Ánekıińiz, áke taǵdyry sondaı bolǵan.

Sol Endibaıdyń uly Joldybaı 1956 jyly Shymkenttegi Qazaq hımııa-tehnologııa ınstıtýtynyń sılıkat tehnologııasy fakýltetine oqýǵa tústi. Biraq, oqýdyń bári orys tilinde eken. Aýyl balasy Joldybaı azapqa býyldy. Bir aýyz oryssha bilmeıdi. Aralarynda Keńes Bekishev, Shámil Omarov, Dáribaı Andarov deı-tuǵyn oryssha oqyp túsken jigitter bar edi. Solarǵa hat jazdyrdy Endibaev Joldybaı. «Aýyldyń qazaqsha mektebin bitir­gen­der qatty qınalysta. Til máse­le­sinen. Orys tilin úırený qıyn bop jatqanda, taǵy da nemis tilin oqytady. Kórshiles О́zbekstanda, Tashkenttiń joǵary oqý oryndarynda nemis tilin emes, orys tilin shetel tili retinde úıretedi. QazHTI-da nege solaı etýge bolmaıdy? Kómektesińizder!» degen mazmunda­ǵy hatqa qol qoıýshylar kóp emes-ti. Qorqady. Bári. Tipti, ınstıtýtty tas­tap, qoı baǵatyndar qatary artqan.

Almatydan arnaıy komıssııa jetti. Qol qoıǵandardyń bári bas tartty. Tek Joldybaı Endibaev qaımyqpady. «Hatty joldaǵan men. Jaǵdaı sonda aıtylǵandaı. Qazaq balalary matematıkany, hımııany, fızıkany «shemishkeshe» shaǵady, orys tiline bola qaıtadan qoı baǵamyz ba?» dep qasqaıa qarady. Komıssııa músheleri túsindi. Kóp uzamaı-aq, shet tiliniń ornyna orys tili oqytylatynǵa aınaldy.

Orysshaǵa nasharlaý qazaq balalaryna bul ájeptáýir jeńildik edi. О́kinishke qaraı, jasyratyny joq, orys muǵalimderge mundaı jaǵdaı unaı qoımady. Ǵylym doktory, pro­fessor I.T.Lagýnına bastap, taǵy bireýler qostap, besinshi kýrsta júrgen Joldybaı Endibaev, Keńes Bekishev sııaqty bir shoǵyr talantty stýdentterden kek qaıtarýǵa kiristi.

Jaǵdaı ýshyǵa tústi. Dekandar da, olardan joǵarylar da dármensiz. Lagýnınaǵa ashyq qarsylyq jasaı almaıdy. Sol kezdegi ınstıtýt basshysy Sultan Súleımenov «sybyrlady». Stýdentterge. Joǵaryǵa hat jazý kerektigin meńzedi. Almatydan tap tórt jyl burynǵydaı komıssııa jetti. Qyrǵyn aıtys-tartys údedi. Aqyrynda qazaq stýdentteriniń bilim sapasy bárin jeńip shyqty.

Arada qanshama aılar aýnap, jyldar sýsydy. Túlekter QazHTI-diń 40 jyldyǵyna shaqyryldy. 1983 jyly ǵoı. Rektor Shaıahmet Moldabekov edi. Lagýnına da saltanatqa qatysqan. Qıyn ǵoı. Sonda ataqty professoryńyz óz túlekteriniń betterine tike qaraı almady. Instıtýt qyryqqa tol­ǵanda baıaǵy Bekishev Keńesińiz – res­pýblıka Qu­rylys materıaldary mınıs­triniń bi­rinshi orynbasary, al Jol­dybaı En­dibaevyńyz – «Taldy­qorǵan qurylys materıaldary birles­tiginiń» Bas dırektory bolatyn.

«Aınalaıyndar, Táýelsizdiktiń qa­dir-qasıetin tereń uǵynyp, tereń túı­sinýimiz kerek. Bárin tizbelep aıtsaq, áńgime uzap ketedi ǵoı, – deıdi Jol­de­keń kúrsinip. – Búgingi jastardyń bil­geni durys, keńestik kezeńderde ult kadr­larynyń kórmegeni joq qoı, joq…»

1961 jyly Joldybaılar men Keńester QazHTI-di támamdady. Shymkent sement zaýyty jańadan iske qo­syl­ǵan. Jas mamandarǵa joldama berildi. Sol kásiporynǵa. Arman jolynda alyp-ushqan albyrt ınjener­ler­diń mańdaılary tasqa tıdi. Áýel­den-aq. Sosıalıstik Eńbek Eri, ShSZ dırektory A.D.Týmanov tańerteńnen qara keshke deıin kútken mamandardy qabyldamady. Sóılespedi de. Keıinnen: «Oryn joq, tek qatardaǵy jumysshy etip qabyldaı alamyn, áıtpese, qoı baǵýǵa bara bersin», depti. Taýy shaǵy­lyp, ustazdaryna qaıta kelgen Keńes­ter men Joldybaılarǵa olar da: «Biz eshteńe isteı almaımyz, Týmanovtyń geroı ekenin bilesińder, ony obkomnyń birinshisi Lıvensovtyń ózi qoldaıdy», – dedi. Lajsyzdan joldamany qaıta jazyp, Sastóbe sement zaýytyna jiberdi.

Alystaý aımaqtaǵy Sastóbede de jaǵdaı máz emes-ti. Zaýyt dırektory A.P.Hlebov, orynbasary M.Ivannıkov, seh bastyqtary da, bas ınjenerler de, tipti, qalǵan mamandar da túgeldeı orys ultynan eken. Bir jyl jumys istedi  Endibaev Joldybaı. Kúnderdiń kúninde seh bastyǵy V.F.Lıýstaev tizesin batyra bastady. Qazaq jastary joǵary bilimdi. Bilgir-aq. Ornymdy alyp qoıa­dy dep qaýiptenetin. Zaýyt basshylary qatysqan bir jınalysta Joldybaı kádýilgi minezine salyp, tike tartty: «Bizdiń sehymyzdyń bastyǵy Lıýstaev­tyń bes klastyq bilimi bar. О́zi araqqa salynǵan adam. Zaýyttyń kómirin urlatyp sattyrady. Araq úshin. Meni eń artta qalǵan aýysymǵa jiberdi. Istep júrmin. Biraq tártip joq. Sehtyń ekonomıkalyq kórsetkishteri kóteril­meıtini osydan», dedi.

Zaýyt basshylary Joldybaıdy sál de bolsa ósirýge májbúrlendi. Joǵary bilimdi, tájirıbeli, ulty qazaq maman Turar Rahmanqulov seh bastyǵy qyzmetine joǵarylady.

Baıaǵy Keńes Bekishevti respýblıka Qurylys ónerkásibi mınıstrligi Sastó­be sement zaýytyna dırektor etip taǵaıyndap, biraq obkom hatshysy Lıvensovtyń qarsy bolýy, aqyrynda bul máselege D.A.Qonaevtyń aralasýy – óz aldyna úlken hıkaıa. Osy jaǵdaı jóninde biraz jyldar buryn «Egemen Qazaqstan» gazeti jazǵan da edi.

«О́mir – ózen degen sóz keremet unaıdy maǵan, – deıdi Joldekeń birazyraq oıǵa túsip ketip. – Ýaqyt óte berdi. 1977 jyldyń sońynda, sol Sas­tóbede, sement zaýyty dırektorynyń orynbasary edim. Almatyǵa mınıstr­likke shaqyrdy. «Taldyqorǵanda kóp jyldan beri artta qalyp kele jat­qan temir-beton zaýyty bar ekenin jaqsy bilesiz. Jaqynda obkom sol zaýyttyń dırektoryn ornynan aldy. Sizdi sonda jiberýdi uıǵaryp otyrmyz», – dedi mınıstrimiz.

Ary oılanyp, beri oılanyp, kelisimin bergen Endibaevyńyz endi­gi qorlyqty Taldyqorǵandaǵy ob­kom­nyń ekinshi hatshysy T.M.Kýr­­gan­skııden kórgen. Qu­rylys salasynyń hatshysy V.I.Kop­tın degendi shaqyryp alyp: «Mınıstrdiń buıryǵyn biz moıyndamaımyz. О́zimizde tamasha maman bar», – deıdi. Qaıtadan mınıstr aralasyp júrip, obkomyńyz Endi­baevyńyzdy ýaqytsha qabyldaýǵa kelisedi.

Endibaev Joldybaı jumysqa shıryǵyp kiristi. Shash-etekten shy­ǵynǵa batyp qalǵan temir-beton zaýytynyń shylbyryn ıyǵyna salyp, órshelene órge súıredi. Basshylary bar, mamandary men jumys­shylary bar, barsha kadrlarynyń 95 paıyzy ózge ult ókilderi eken. Salqyndyq seziledi. Jan-jaqtan. Obkomnan da. Ujymnan da. Ne istemek kerek? Temir-beton zaýyty týraly qalada da, búkil oblysta da tek nashar áńgime aıtylady eken.

Bárine shydady. Tózdi. Top-top bop, ne jumysy joq, ne bas­qasy joq kúıde kó­she­lerde júrgen qa­zaq balalarynan syr tartty. Zaýytta qýana-qýana ju­mys ister edi. Bári «propıska» degen tártipten zardap shegýli. Jek­kó­ri­nishti bolatynyn bile tura Endibaev  Joldybaı «pro­pıskasyz» qazaq ulandaryn qa­byl­daýǵa kiristi. Ta­baldyryqty tozdyryp júrip, Al­matyǵa baryp jú­rip, 60 páterlik turǵyn úı salýǵa qol jetkizdi. Ol páterler «tártip» boıynsha bólinse, qazaq jas­taryna túk te tımeıtin bolǵan soń, ebin taýyp, otbasylyq jataq­hana retinde resimdedi.

Oıhoı, bul Endibaevyńyz osylaısha Taldyqorǵan temir-beton zaýytyn on jyl basqardy ǵoı. Osy on jyldyń ishinde ol zaýyt ozat ká­sip­oryndar qataryna qosyldy. Ońaı bolǵan joq, árıne. Talaı aıqasqa kirdi. Talaı sóz estidi. Qýǵynǵa da tústi. Qaıtpady. Qaırat tanytty. Qajyr kórsetti. Qazaq basshylardy, qazaq mamandardy, qazaq jumys­shylardy kóbeıtti. Jastardyń qam­qory retinde tanyldy. Mine, osyndaı shaqta qazaqtyń aıtýly azamaty, Taldyqorǵan pedagogıka ınstıtý­tynyń rektory, belgili ǵalym Myrzataı Joldasbekovpen tanysypty. Oıda joqta. Bir qazaq basshynyń úıinde. Sol tanystyq adal da aınymas dostyqqa ulasypty.

«Myrzataı Joldasbekovpen tanysyp-dostasýym meni bıik beleske kótergendeı edi, – deıdi Joldybaı aǵańyz. – Rýhanı jaǵynan nyǵaı­dym, kóp jaǵdaıda muńdasyp-syr­lasyp, aqyldasyp-keńesip júretin edik. Ultjandy tulǵa ǵoı meniń Myrzataıym…»

Alpys páterlik, otbasylyq ja­taqhana salyp, basym bóligin ult­tyq mamandar men jumys­shylarǵa berýi bedelin bıiktetip áketken. Odan keıin qanshama qurylystar saldy. Qanshama úıler boı kóterdi. Taldyqorǵan temir-beton zaýyty qala men oblys boıynsha ǵana emes, respýblıkada da tańdaýly kásip­oryndar qatarynda atalýǵa aınaldy. О́zi «Qurmet belgisi» ordenin omyraýyna taqty. On jyl. Az ýaqyt emes, árıne. 1988 jyly Endibaev Joldybaı «Taldyqorǵan qu­ry­lys materıaldary» birlestigi­niń Bas dırektorlyǵyna joǵaryla­tyldy. Taǵy da tórt jyl zýlap óte shyǵypty.

1991 jyly Ońtústik Qazaqstanǵa oraldy. Taldyqorǵandyqtardyń ji­bergisi kelmegen. Qımaı-qımaı shyǵaryp salǵan. Jasynyń egde tarta bastaǵanyna qaramastan, AQSh-qa, Germanııaǵa baryp oqydy. Na­ryq­qa ıkemdeldi. Izdenýden jalyq­pady. «Jergilikti qurylys materıaldary» birlestiginiń Bas dırektory boldy. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qurylysshysy Endibaev Joldybaı­dyń Shymkentteıin shyraıly sha­hardyń, oblystaǵy basqa da qalalar men aýdandardyń kórkeıýinde úlken-úlken úlesi bar. 1996 jyldan beri «Qurylys materıaldary» JShS dırektory. Zaıyby Shámshııaǵa da, úlken uly Asqar bastaǵan bala-shaǵasyna da, túrli-túrli kezdesýlerde syrlasatyn jastarǵa da: «E-e, táýelsizdikke eshteńe jetpeıdi, bos­tandyǵymyzdy baǵalaıyq, azatty­ǵymyzdy aıalaıyq», – deıdi tebirenip.

Marhabat BAIǴUT,
jazýshy.