Osynyń aıasynda qazaq dalasynan shyqqan danalarymyzdyń, ǵulamalarymyzdyń esimin qaıta jańǵyrtyp jatyrmyz. Solardyń arasynda Bekasyl Bıbolatuly – túbi bir túrki jurtynyń rýhanııatynyń ornyǵýyna mol eńbek sińirgen rýhanı ustaz retinde tanymal bola bastady.
Bekasyl Bıbolatulynyń «Zıkzal» atty kitaby halqymyzdyń qundy rýhanı murasy dep qabyldanady. О́ıtkeni ol qazaq rýhanııatyna, ǵylym-bilimine zor úles qosty. Sondyqtan kitaptyń zertteýshiler tarapynan arnaıy túsindirmeler jazylyp, baı mazmunmen jaryq kórýi, sóz joq úlken jetistik.
Búkil sanaly ǵumyryn halyq rýhanııatyna arnaǵan, meshit saldyryp, bala oqytqan Bekasyl baba Bıbolatuly ǵylym men bilimge de úles qosqan. Degenmen, onyń ómir joly men eńbekteri jaıynda derekter joqtyń qasy. Onyń muralary týraly jarııalanymdar sońǵy on jyldyqta ǵana tam-tumdap jaryq kórýde. Bekasyl babanyń tulǵalyq bolmysy, shyǵarmashylyǵy áli de úlken zertteýdi, zerdeleýdi qajet etedi.
Bekasyl babanyń kitaptaryn oqyǵan adam shıpagerliktiń, duǵamen emdeýdiń, zikir baılaýdyń, jadyny ashýdyń kóptegen túrlerimen tanysa alady. Atalmysh eńbekte áripterdiń qupııa syry, juldyzdardyń jumbaǵy, mezgilderdiń adamnyń minez-qulqyna qalaı áser etetindigi, aýrý-syrqaýlardan duǵamen jáne qandaı em-domdarmen emdelý kerektigi, zulym kúshter tarapynan jadylanǵan sátte, odan aıyqtyratyn Quran men hadıske saı bekitilgen duǵalar kórsetilgen. Osy taqyryptar boıynsha ómirlik tájirıbeden naqty mysaldar (qıssa) berilgen. Sondaı-aq kúndelikti ómirdegi adamdardyń ádet-qylyqtarynyń syr-qupııasy, ony din sharttaryna saı qalaı jasaý kerektigi sóz bolady. Túrli kásipterdiń syry, baqytqa jetýdiń jumbaqtary, tarıhta bolǵan adamdardyń mıstıkalyq halge dýshar bolǵan sátteri, jalpy, adam balasynyń ártúrli rýhanı kúıleri dinı turǵyda taldanǵan.
Bekasyl atanyń: «Zamanynda munyń ıesi kelip suraıdy, ıesine beresińder, soǵan deıin saqtańdar» dep shákirti aqyn Qazanǵap Baıbolulyna tapsyrǵan amanatyn 2003 jyly shóberesi Erjan Bekbaýuly Isaqulov aǵamyz qabyldap alyp, mine búgin onyń eńbekterin halyqqa jetkizýge aıanbaı ter tógip júr. Bekasyl babadan qalǵan mura endi talaı urpaqtyń kózin ashyp, jaratylystyń syryn úıreteri anyq.
Eline osyndaı asa baǵaly qazyna qaldyrǵan, 1822 jyly dúnıege kelip, 1915 jyly ómirden ozǵan Bekasyl Bıbolatuly jastaıynan jetim qalsa da, oqý-bilimge den qoıyp, meshit, medrese salady. Eldiń sanasyn oıatyp, saýatyn ashady. Dıqanshylyqpen de aınalysyp, aǵash egip, jer kógertedi. Aınalasyna talapty jastardy jınap, olarǵa bolmystyń, tabıǵattyń tylsym qupııalaryn úıretedi. Onyń esimi aqyndyǵymen de keńinen tanylǵan.
Osydan kórip otyrǵanymyzdaı, Bekasyl atamyz adam balasynyń jan-jaqty damýyna jol kórsetip otyrǵan úlgili tulǵa. Búgingi urpaq úshin bulardy bilý asa mańyzdy.
Qazaq rýhanııatyndaǵy alyp tulǵalardyń biri Máshhúr Júsip Kópeıulynyń Ońtústikke saparyn baıandaıtyn, «Qazaq balasy oqydym, toqydym dese de, Bekasyl haziret bola ma» degen eńbeginde Bekasyl áýlıeniń qadir-qasıetin bylaı dep jazady: «Pirádarmen bolǵan on kúnimdi aıtyp, búgingi jurtqa jetkize alam ba? «Júsip baýyrym, myna men paqyrdyń kóziniń maıyn taýysqan «Juldyznamany» ermek qyl» dep qolyma kitabyn ustatty. Jeti jurttyń qamyn jep, jeti ulttyń tilimen órilgen dúnıede ne joq deısiń. Arabtyń da, túriktiń de, parsynyń da tilin uǵyp, sóz marjany túzilgen dúnıe. ...Hazirettiń qara sózi bir tóbe de, aqyndyǵy bir tóbe, qulaǵynyń tesigi, kókireginiń esigi bar pendege jeterlik. Bekasyl haziretti kórgende, jol azabyn umytyp, birge týǵanymdy kórgendeı kúıde boldym. Bul kisiniń aýzynan shyqqan dúrleri, elge bergen bata-tileginiń qabyldyǵyna tańǵalasyń», «Mıýa aǵashynyń kóleńkesindeı bir qaýym eldiń duǵa daryǵan asylymen qosh aıtystyq» dep tolǵanady, atalarymyzdyń búgingi urpaqtaryna úırenerlik úzdik úlgi tanytqanyn aıtady.
Qazaq mádenıeti men ádebıetiniń áıgili tulǵasy Máshhúr Júsip Kópeıuly men shyn maǵynasynda «jeti jurttyń tilin bilgen» degdar, ońtústikten shyqqan ataqty Bekasyl hazirettiń rýhanı qarym-qatynasy týraly derek baspasóz betinde sońǵy jyldary ǵana jarııalana bastady. Keńes ókimeti dáýirinde bek-bıler men kósemderdiń ájýaǵa aınalyp, kerek deseńiz kóbi umytylǵany, al jalpy qazaq tarıhynyń keńestik saıasattyń kóleńkesinde qalyp qoıǵany belgili. Bul týraly ǵalym Myrzataı Joldasbekovtiń bylaı degeni bar: «Biz ýyzǵa jarymaı ósken urpaqpyz. Dúnıe júziniń tarıhyn oqyǵan qazaq óz tarıhyn jarytymdy oqı alǵan joq. Tarıhı dúnıeler endi-endi ǵana ashylyp jatyr. О́z bastaýymyzben, asyl muralarymyzben endi-endi qaýyshyp jatyrmyz. Onyń biri – Bekasyl babanyń «Juldyznama» kitaby. 2003 jyly shyqqan «Juldyznama» kitabynda hazirettiń óz qoljazbasy qosa jarııalandy».
El-jurty «Bekasyl áýlıe» atandyrǵan, ózi de bar ǵumyryn ilim-bilim meńgerýmen, elge kerekti eńbek jazýmen ótkizgen Bekasyl Bıbolatulyna tıisti dúnıeni birneshe ret baspadan shyǵarýmen, ol týraly kórkem shyǵarmalar jazýmen is bitpeıtini belgili. Ony tereń zerttep, tarıhtyń tasasynan arshyp alý ǵalymdar men izdenýshilerdiń jumysy jáne ol eshqashan tolastamaıtyn sharýa.
Bul rette Uly dalanyń dana tulǵalary arasyndaǵy rýhanı baılanysqa ózek bolǵan oqıǵalar týraly basqa da qundy derekter tabylyp jatsa, onyń oqyrman nazarynan tys qalmaıtyny anyq.
Sondyqtan Bekasyl Bıbolatulynyń shyǵarmashylyǵy men eńbekteri keıingi býynǵa qalar qundy mura dep baǵalaýǵa ábden laıyq.
Berik Aryn,
Qoǵamdyq damý vıse-mınıstri
