Egemendik – kókten túsken syı emes

Tótenshe komıtet búkil KSRO aýma­ǵynda temir­­deı tártip ornatyp, qoǵamdyq qoz­ǵalys ataýlyǵa tyıym salatynyn málimdedi. Ala­sa­py­ran kúnderde zań­syz, kezdeısoq qurylǵan úkimettik qurylym – tó­tenshe komıtettiń bıligin jeke­le­gen respýblıka basshylary moıyn­da­maıtyndyqtaryn ashyq aıtty. So­lar­dyń biri Qazaq KSR Prezıdenti Nursultan Nazarbaev edi.

Ol oqys oqıǵa­nyń erteńine, ıaǵnı 20 tamyz kúni respýblıka halqyna arnaý sóz sóılep TJMQ-nyń memlekettik bı­lik­ke bir búıirden jarmasqan áýelgi áreketterin qoldamaıtynyn, munyń qoldanystaǵy Konstıtýsııa qaǵı­dat­taryna qaıshy ári qıǵash ekenin málimdedi. Qalaı degende de nebári úsh kúnge sozylǵan tótenshe komıtet KSRO-nyń dáýreni ótip, demi taýsyla bastaǵanyn ańǵartyp ketken edi. Osy oqıǵadan keıin tuıyq sýdaı irip-shirip, óz etin ózi julyp jegen alyp ımperııa – Keńes Odaǵy aýmaǵynda azattyq urany anyq aıtyla bastady. Tipti Gorbachev shuǵyl Más­keý­ge oralyp, bılik taǵyna qaı­ta jaı­­­ǵas­qanymen aldyn ala bel­gi­len­gen od­­aq­tyq kelisimshart jasa­­lynbaı qaldy. Jyr­tyqqa jamaý salyp, quryqqa sy­ryq jalǵaýǵa tıisti Novoogarev keli­simi de jórgeginde tunshyqty. Saıası júıeniń daǵdarysqa ushyrap, aıyqpas dertke dýshar bolǵanyn der kezinde ańǵarǵan Qazaq KSR-niń Prezıdenti N.Nazarbaev eldiń egemendigi men sharýashylyqty óz betinshe júrgizý erkine negiz qalaıtyn Jarlyqtarǵa qol qoıdy. Onyń qatarynda – «Qazaq KSR-niń Qaýipsiz­dik keńesin qurý týraly», «Se­meı ıadrolyq polıgonyn jabý tý­ra­ly» jáne «Qazaq KSR-niń syrt­qy ekonomıkalyq der­bes­tigin qamta­masyz etý týraly» resmı qujattar bar edi. 1991 jyly 23 tamyz­da respýblıka basshysy N.Nazarbaev KOKP ortalyq komıtetiniń saıa­sı bıýro músheliginen óz yqtııar­ymen bas tartty. Sol jyldyń 7 qyrkúıeginde Almaty qalasynda ótken partııanyń sezinde Qazaqstan kompartııasyn taratý týraly sheshim shyqty. Bul ǵasyrlar boıy erkindigin ańsap, derbestigine talpynǵan elimizdiń erteńi tarazy basynda turǵan almaǵaıyp shaq, sheshýshi kezeń edi. Osy tusta ortalyq basylym betterinde «Egemendiktiń elirme sherýi bastaldy» degen odaqtas respýblıkalardaǵy ózgeristerdi keketip-muqatatyn materı­al­dar shyǵyp jatty. Aıtyp-aıtpaı ne kerek, Odaqtyń kúıi ketip, baǵy taıa bas­ta­ǵa­ny anyq edi. Muny oıy ozyq orys zııalylary da aıta bas­tady.

Sóıtip 1991 jyldyń 8 jeltoq­sanynda Reseı, Ýkraına jáne Belarýs basshylary Mınsk túbin­degi Belovej nýynda ońasha bas qosyp, 1922 jylǵy KSRO-ny qu­rý týraly kelisimsharttyń kúshin joıý jónindegi qujatqa qol qoıdy. Sóıtip olar 70 jyldan astam ýaqyt boıy álemdi qasań ıdeologııanyń qyspaǵynda ustaǵan kommýnıstik-tota­lıtarlyq rejim tuıaq serpetin úkimdi shyǵardy. Sol jyly 13 jel­toq­­­­sanda Ash­ha­badta bas qosqan Qazaq­stan, О́zbek­stan, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan jáne Tájikstan basshylary «Belovej (Mınsk)» kelisimin qol­daı­tyndyqtaryn bildirdi. So­dan bir apta ótkende Baltyq jaǵa­la­ýy el­de­ri­nen basqa burynǵy odan qu­­ramyndaǵy 11 respýblıka basshylary Almatyda bas qosyp TMD-ny qurý ári onyń ujymdyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý týraly halyqaralyq quqyqtyq aktilerge qol qoıdy. Bul buǵan deıingi saıası ıdeologııanyń bet-perdesin ózgertken shyn mánindegi tarıhı oqıǵa boldy. Mine, osylaısha tejeı turýǵa kelmeıtin, keri buraýǵa kónbeıtin tarıhtyń tegershigi shyrkóbelek aınalyp keńestik keńistiktegi ózge res­pýblıkalar sııaqty qazaq eline de izin saldy. Eń áýeli Qazaq KSR-niń Joǵarǵy Keńesi 1991 jyldyń 16 qazanynda qabyldanǵan qaýly men arnaýly zańnyń negizinde 1991 jyldyń 1 jeltoqsany kúni búkil halyqtyq saılaý ótkizildi. Saılaýda táýelsiz Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti bolyp, óz ultynyń asyl qasıetteri men danagóı bolmysyn boıyna darytqan saqı tulǵa, qa­­rymdy qaıratker Nursultan Nazarbaev Prezıdent bo­lyp saılandy. El qalaýy, tarıh tańdaýy osyndaı boldy. Memleket basshysy ant berip, el bıligi tizginin qolǵa alǵan kúni, ıaǵnı 1991 jyldyń 10 jeltoqsanynda Joǵarǵy Keńes sessııasy ashy ishekteı shubatylǵan resmı ataýynan «Keńestik» jáne «Sosıalıstik» degen sózderdi alyp tastap «Qazaqstan Respýblıkasy» dep ózgertti.

Sodan soń kóp uzamaı bir apta­nyń bederinde respýblıka Joǵar­ǵy Keńesi­niń jetinshi sessııasy «Qazaq­stan Respýblıkasynyń memlekettik tá­ýel­sizdigi týraly» Zańyn qa­byl­dady. Dál osy kúni qazaq eli eshkimge kirip­tar emes, derbes damý jolyn tań­daǵan, shekarasy bólinbeıtin, zaıyrly, ýnıtarlyq memleket qur­ǵa­n­­yn saltanatty túrde aıdaı álemge jarııa etti. «Árıne, bárin de tarıhtyń syı-sybaǵasy deýge bolar, alaıda jan-júreginiń ańsary bolǵan azat­tyq­ty eshkim de syıǵa tarta almaıdy. Azattyq degenimiz – álemdik tarıh tolqynynda óziniń sýbektıvtik quqyǵyn sezinetin, ıaǵnı oǵan jaýap be­re ala­­tyn halyq bolmysynyń jal­ǵyz ǵana úlgisi». Biz shyndyqpen sý­arylǵan osynaý sara sózderdi Memleket basshysy N.Nazarbaevtyń «Tarıh tolqynynda» atty kitabynan keltirip otyrmyz. Ashyǵyn aıtqanda táýelsizdigimizdi kezdeısoqtyqtyń jemisindeı, kókten salp ete qalǵan quttaı kóretinder de joq emes. Alaıda álemdik áleýmettanýshylardyń pa­ıymdaýynsha kezdeısoq oqıǵalardyń ózi ǵalamdyq damý zańdylyqtary men qısynynan serpin alyp jatady eken.

Túıip aıtqanda, osydan 27 jyl buryn qolymyz jetken eldiń ege­men­di­gi men memleketimizdiń táýelsizdigi tó­be­den top ete qalǵan syı, ońaıdan tabylǵan olja emes ekeni aıan. Táýel­siz­dik ǵasyrlar soqpaǵynda «myń ólip, myń tirilgen» halqymyzdyń kóksegen, ańsaǵan armany edi. Eliniń bútindigi men jeriniń tutastyǵy úshin qurban bolǵan ata-babalarymyzdyń aq­qan qany men tókken teriniń óte­ýi edi. Barsha otandastarymyz tá­ýel­sizdiktiń kıesin syılap, qasıetin uǵy­ný jáne qadirin bilý arqyly tarıh, ult pen urpaq aldyndaǵy jaýapkershiligin sezine alsa, budan artyq ǵanıbet bolar ma eken. Elimiz egemendigin alyp derbes damý jolyna jańa túsken ýaqyt umytyla qoımaıtyn shyǵar. Sol kezde Qazaq eli óz Prezıdentimen birge KSRO-dan muraǵa qalǵan kól-kósir problemalardy eńserýge bel sheshe kirisken-di.

Táýbe, búgingi kúni mem­le­kettik tá­ýel­­­­­­­sizdigimizdiń ir­ge­­­tasy bekı tús­­­keni anyq. Ony ny­­­­­ǵaıtý jo­lyn­daǵy san túrli ke­­­der­giler men áleý­­­mettik aıadaǵy muqta­j­d­yqtar da eńserilip keledi. Respýblıkada makro­ekonomıkalyq turaqtylyq qamta­masyz etilip, «Qazaqstan-2050» uzaq merzimdi damý strategııasy júzege asyrylýda. Memleketimizdi barsha álemdik qoǵamdastyq moıyndap, bizben sanasatyn boldy. Respýblıka Prezıdenti N.Á.Nazarbaev táýelsizdiktiń bas­ty tiregi – saıası turaqtylyq pen áleýmettik tatýlyq ekenin udaıy aıtyp keledi. Ony kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýǵa kóńil bólsek,  táýelsizdigimiz soǵurlym tuǵyrly bola túsetini haq.

Temir Qusaıyn,

«Egemen Qazaqstan»

Aqtóbe