«On úshimde ashyq teńizge shyqtym…» – deıdi soǵys jáne eńbek ardageri Musa Sarymbetov

Mamyr aıy. Iá, jady­raǵan jaz, kúlimdegen kún. Se­­­rýen­degen halyq. Kóbi ortalyq alańǵa jınalady. Búgin-erteń Uly Jeńistiń 65 jyldyǵy toılanbaq. Qan­­­sha aı, qansha jyl ótse de bul meıram, bul shattyq umytylmaq emes. О́ıtkeni, oǵan myńdaǵan, mıllıondaǵan bozdaqtar­­dyń el úshin, jer úshin janpıda dep, qan tógip, urandaǵan erliginiń arqasynda qol jetti ǵoı.
Mine, «Taǵzym» memorıaly janyn­daǵy kópshilikke biz de aralastyq. Mun­da soǵystan oralmaǵan alty myń araldyq­tyń aty-jóni mármár tasqa qa­shap ja­zyl­ǵan. Kózderine jas alyp qa­myqqan­dar qanshama! Mármár tastaǵy jazýdy qoldarymen sıpap turyp egi­ledi-aı!..

Mamyr aıy. Iá, jady­raǵan jaz, kúlimdegen kún. Se­­­rýen­degen halyq. Kóbi ortalyq alańǵa jınalady. Búgin-erteń Uly Jeńistiń 65 jyldyǵy toılanbaq. Qan­­­sha aı, qansha jyl ótse de bul meıram, bul shattyq umytylmaq emes. О́ıtkeni, oǵan myńdaǵan, mıllıondaǵan bozdaqtar­­dyń el úshin, jer úshin janpıda dep, qan tógip, urandaǵan erliginiń arqasynda qol jetti ǵoı.
Mine, «Taǵzym» memorıaly janyn­daǵy kópshilikke biz de aralastyq. Mun­da soǵystan oralmaǵan alty myń araldyq­tyń aty-jóni mármár tasqa qa­shap ja­zyl­ǵan. Kózderine jas alyp qa­myqqan­dar qanshama! Mármár tastaǵy jazýdy qoldarymen sıpap turyp egi­ledi-aı!.. Solardyń qatarynda júrgen tórtpaq kelgen keń jaýyryndy kisini birden-aq tanydyq. Bul 81 jasynda da júris-turysy shıraq Musa Sarym­betuly edi. Qolynda áldekimniń sýreti tur. Jap-jas, qyrshyn. Soǵan bir, jazýdaǵy taqtaǵa bir qaraıdy da:
– Baýyrym-aý, bozdaǵym-aý, – deıdi.
– Bul kimińiz edi?
– Aǵaı ǵoı, aǵaı!.. Jádiger Sarymbetov. 1942 jyldyń 4 qańtarynda shaǵyn ǵana qystaqtan 12-niń biri bolyp túıe shanaǵa minip ketken. Sodan Oral qala­sy­na jetip, áskerı daıyn­dyqta júrip tús­ken sýreti eken mynaý. Odan ári Qalmaq jerinde fashıstermen shaıqasqan. «Stalıngrad maıdanyna attanyp baramyz», degen bir sálemdeme jetti. Sodan soń habar-osharsyz. Odan beri de, mine, týra 68 jyl ótipti… Áske­rı komıssıarat arqy­ly izdeý saldyq. Sonda da esh derek bolmady. О́zimen bir­ge ketkenderdiń úsheýi: О́mir­jan Endi­­ba­ev, Táýirbaı Derbisov, Mol­­da­­­ǵazym Jumaǵa­lıev elge esen-saý oraldy. Al ol, Jádiger aǵaı, sol joqtan joq. Úı­lenip te úlgermedi. Urpaqsyz ketti-aı!..
Ne deıik. «Internet arqyly suraý salyńyz», – dedik.
*     *     *
Al Musańyzdyń ózi she? Iá, ol kim? Kim ekenin bilgińiz kelse, keýdesindegi tizilgen medaldarǵa kóz salyńyz. Jo-q, siz júrdim-bardym qaramańyz. Toqtap, tiktep kóz júgirtińiz. Sonda siz onyń SSSR Joǵarǵy Keńesi Prezı­dı­ýy­my­nyń 1945 jylǵy 6 maý­symdaǵy Ýkazymen «1941-1945. Uly Otan soǵysy jyl­­daryndaǵy «Eńbek­te­gi erligi úshin» medalymen marapattal­ǵanyn bilip tań-tama­­sha qalar edińiz. Sebebi, ol so kezde áli kámeletke tol­maǵan bala edi-aý! Sóıte turyp mundaı nagradaǵa qalaı ıe bolyp júr?! Danyshpan Abaı atańyz: «Kerek is bozbalaǵa – talaptylyq», depti ǵoı. Sol aıtqandaı talap tulparyn jastaı-aq erittep mingen bolar?
– E-e, – dedi Musekeń sál tize búgip, – ondaı saýaldyń bolaryn kútip-aq otyr­ǵam. Osynyń mán-jaıyn bilýge qumar­lar kóp-aq. Nege deseńiz, bul medalǵa ıe bol­­ǵandar tym sırek. Muny maǵan aýpart­kom­­­nyń sol kezdegi birinshi hatshysy Ǵ.Eshkenovtiń ózi aýylǵa kelip tapsyrdy.
– О́zi me?!
– Iá, ózi. Jáne «Eńbek qyzyl tý» or­­­de­nine usyndyq degen. Biraq ol qo­lyma tı­gen joq. Al men on úsh ja­symda-aq ash­yq teńizge shyqqan kádeli balyqshy edim.
– Ym-m… on úshi te, á?! Ashyq te­ńizge!.. Kóz aldymyzǵa tolqyny taýdaı bolyp tóńkerilgen, aq kóbik shashqan, arsyl-gúrsil teńiz shýyly elesteıdi…
– E-e, kúmán keltiresiz, á? О́z basynan keshpegender sóıtedi. Ákem Sarymbet 1931 jyly dúnıe saldy. Medresede oqyǵan, az da bolsa dinı saýaty bar-dy. Qazirgi Bó­gen aýyldyq okrýginiń kóle­min­degi «Qara­shalań» kolhozynda eńbek etti. Sol jyldarda Dáý­letbaı Qojasov, Shamsha Keý­lim­jaev, О́tep О́teǵu­lov, Sereke Bekishov, Súıeýbaı О́ksikbaev, taǵy basqa azamattarmen tize qosyp, jańa ujymnyń irgesin qalasty. Teńiz jaǵa­syn­da «Qyzyl qaıyr» degen balyq qa­byl­daý pýnkti bolatyn. Balyq tuzdaýǵa da, as-aýqatqa da tuz kerek. Sonda olar «Jamantuz» degen sordan túıemen tuz tasydy. Kesek tuzdy dıir­­men­ge tartyp usatty. Sonyń kýási boldym.
Sol ákeden Jádiger, Ázıma jáne men úsheýimiz jastaı jetim qaldyq. Kúmis anamyz 28 jasynda jesir atandy. Jal­ǵyz sıyrdyń sútin iship kún kórdik. Já­­­di­ger býyny qatpaı-aq qara jumysqa je­gildi. 1941 jyly soǵys bastaldy. Aýrý-syrqaý kóp. Tyrysqaqtan, súzek­ten kú­nige 2-3 bala shetinep jatty. Já­­­diger 1942 jyly ásker jasyna ilindi. Bar maldy soǵys zaemy­nyń óteýine dep sypyryp aldy. Endi ne turys bar? Aman Jolymbetov esim­di aǵaımyz da soǵysqa attandy. Úıdiń bas kótereri men bolyp qal­dym. 1942 jyldyń kókteminde, 13 ja­symda kol­hozǵa múshe boldym. Ákemniń kózin kór­gen, syılas bolǵan Baımaǵambet Sataev, Álmahan Álimbetov, Serjan Bazarbaev, Jamal Izmaǵambetov aǵalar ár­­­kez kómek qolyn sozdy. Sondaǵy aýyz­birlik pen tatýlyqtaryna, árkimniń eńbe­­gine qaraı úlesterin qyldaı teń bóle­­tin­derine qaıran qalatynmyn. Sol úlken­derdiń biri Álmahan Áıimbetovtiń es­kekshisi bolǵanym bar-dy.
– Balam, – dedi ol birde. – Bizder Nıkolaı patshanyń qulaǵa­nyn, aq pen qyzyl bop qyrylysqanyn, ashtyq pen jalańashtyqty, repressııany, endi, mine, soǵys azabyn bastan keship otyrmyz. Bir mysal aıtaıyn. Tórkin­baı­­­dyń О́tegeni ekeýimiz aý serik edik. Ol aǵa men ini. Birde aýǵa jalǵyz tyran túsipti.
– Jalǵyz-aq pa?
– Iá, jalǵyz. Qaıyqtan tústim de júre berdim. Úıde únem joq. Jalǵyz tyrandy О́tegen aǵa alsyn dedim. Jo-q, sońymnan aıqaı shyqty.
– Áı, Álmahan, beri kel, – dedi. Barsam jalǵyz tyrandy qaq bólipti: «Sybaǵańdy al, sorpalyqqa jarar», – dedi. – Áne, sondaı da kúnder ótken. Bul surapyl soǵysyń da óter áli-aq. Jeńis týyn kóterermiz.
Sáýir, mamyr aılarynda ózenniń teńiz­ge quıar aıaǵyndaǵy aıdyndardan balyq aýlaýǵa ruqsat etilmeıdi. Sebebi, balyq jaǵaǵa jaqyndap, ýyldyryq shashady. Al biz ashyq teńizdi sharlaımyz. 35 attyń kúshi bar mazýtpen júretin «Karachaleneń» kemesine 15-20 qaıyqty tirkep, teńiz qol­­tyǵyndaǵy Kózjetpes, Aıjarymtasty, Qýraıly, Úshmyrza, Kókaral, Aqbasty, Izendi, Qazaly, Qulandy, Vozrojdenıe aýmaqtaryna aý quramyz. Nesin aıtasyz, onda teńizińiz tolqyp, tasyp jatatyn.
– «Vozrojdenıe» dedińiz be?
– Iá, qazirgi «Vozrojdenıe» jabyq araly. 1942 men 1943-tiń maýsym, shilde aılarynda osynda chemaıa balyǵyn aýlaýǵa odaqtyq Qorǵanys mınıstrinen ruqsat bolǵan. Chemaıa degeniń tortaǵa tuqymdas semiz balyq. Ári otanǵa balyq kerek. Sonda bara jatqanda mynandaı oqıǵa boldy. Keme kapıtany Sadyq Turǵanbaev ta, al mehanıgi Ábsaqı Erma­ǵam­­betov edi. Meniń eptep tehnıkaǵa yńǵaıym bar-tuǵyn. Son­dyq­tan da keme ústinde júrgende kóbine-kóp mehanıka bóliminde bolamyn. Maı quıamyn. Mehanıkke kómektesem. Keme ús­tinde aıqaı shyqty. Daýysty estip palý­baǵa kóteril­sek, sý astynan sýmań etip súńgýir qaıyq shyǵa kelgeni. Kapıtanda záre joq. Aral teńizinde súńgýir qaıyq bar degendi buryn-sońdy esitpegen edik.
– Ruqsat qaıda, ruqsat? – deıdi mýn­dırli bireýi qoqıyp. Kolhoz bergen qa­ǵazdy kórsetip áreń qutyldyq. Baqsaq, «Vozrojdenıe» aralyńyz kúndiz-túni te­ńiz ústinen de, teńiz astynan da qatań ba­qy­­­­laýda bolady eken. Al chemaıa baly­ǵyńyz sýǵa syımaıdy. Tek aýdy jazyp ala bil. Qabyldaýshy kemeler Araldan táý­lik boıy kelip tur. Keıin «Aralbalyq tresiniń» oqý kombına­tynyń qysqa mer­zimdi kýrsynda oqyp, motorıstik kýálik aldym ǵoı.
– Iá, №2-motofeıýga men 60 attyń kúshi bar «Treskada» motorıst bolypsyz?
– Solaıy solaı. Motofeıýga – 20 at­tyń kúshi bar jeńil, júrdek qaıyq. Sonymen obkomnyń birinshi hatshysy Mu­ha­medǵalı Álenuly Sýjıkov joldasty alyp júrgenim bar…
– Qalaı, qashan?!
– Sirá, 1955 jyldyń maýsym aıy-aý deımin. Motorly qaıyqtar «Bógen» motorly balyq aýlaý stansasyna qa­raı­­dy. Sol mekeme meni «Qarashalań» kolhozyna bekitken. Basqarma qaıda jum­­saıdy, sonda baramyn. Jumys kóp. Kadr tapshy. Bas­­qarma Ulbıbi apaı: «Dereý MRS dırektory Jappasbaevqa jetsin», depti. Kelsem, obkom hatshysyn alyp, Sapýanǵa júresiń dedi. Sapýan – balyq bazary ispetti teńiz jaǵala­ýyndaǵy aralshyq. Munda «Qara­­túp», «Qarashalań», «Bógen», kolhozynyń balyqshylary shoǵyrlanǵan. Sýjıkov 45-ter shamasyndaǵy etjeńdi, ajarly kisi eken. Muhańmen birge motofeıýgaǵa T.Jappasbaev, aýyldyq keńes aǵasy B.Rysqalov jáne taǵy basqalary mindi. 26 jastaǵy kezim, lypyp-aq turmyn. Jáne motorıstik pen kapıtandyqty da ıgerip alǵanmyn. Sýjıkov Sapýandaǵy balyq­shy qaýymymen ashyq-jarqyn sóılesti. Kóbine-kóp lepro (alapes) aýrýy jaıy sóz boldy. Sol jyldary bul syrqat Aral, Qazaly aýdandarynda jıi kezde­sýshi edi. Keıin bildik qoı, Mu­ha­medǵalı aǵa osy problemany ulttyq, ómirlik másele re­tinde odaqtyq deń­geı­ge deıin kóter­ge­nin… Sol jyldary kúrishtiń satý baǵasy da 10 esege artty-aý!..
– Durys durys. Muhańdaı iri tul­ǵany alyp júrip, sózin estýińiz úlken bir ǵa­­nıbet qoı. Este jaqsy saqtaǵan ekensiz.
Sodan kele-kele «qyzmet te» óse túsipti. 80 attyń kúshi bar «Smelyı» ke­mesine mehanık kezińizde tý-ý Reseı­diń Astrahan portyna joldama alypsyz?
– Durys. Meniń eńbek kitapshama kóz júgirtken ekensiz. Ári júrdek, ári qýaty mol kemelerge oqyǵan, dıplomdy mamandar kerek boldy. Burynǵy mehanık­ter­diń birsypyrasy birinen biri úırengen­der edi. Sodan kadr iriktedi. Áne, ol ti­zimde men de boldym. Astrahanda oqýy bar, praktıkasy bar, eki jyl boldym. Talaı-talaı synaqtan óttik. Ártúrli qýat­taǵy ko­rabl­derdiń mashına bólimindegi meha­nızmderdiń san túrimen tanystyq. Áýeli kýálik berdi. Keıin dıplom qorǵadym…
Sóıtip bul Musa Sarymbetulyńyz KSRO-nyń sý aıdyndarynda 200 attyń kúshi bar alyp kemelerdi de shyr aınaldyratyn dıplomdy keme mehanıgi-dı­zelıst bolyp oralady. «Oleg Koshevoı», «Revızor» kemelerin urshyqsha úıirip júrgende, 150 attyń kúshi bar, balyqty teńizde júzip júrip qabyl­daıtyn ári ózinde tońazytyp qatyra­tyn «Qazaq­stannyń 40 jyldyǵy» atyndaǵy PTS-qa (óndiristik-tran­zıt­tik keme) bas mehanık­tilikke shaqyrylady…
Biraq aqsuńqar aqyn Zeınolla Shúkirov:
Kindigim birge Aralmen
Teńizden tynys alam men
Aqpeıil anam sekildi
Aldymda jatyr dalam keń, – dep jyrlaıtyn shalqyǵan teńizińiz ótken ǵasyrdyń 60-jyldarynan bastap tartyla bastady. Jalpy aýmaǵy 64 490 sharshy shaqyrymdy quraıtyn, eń uzyn tusy – 428, eni 284 shaqyrymdyq aıdyn jyl sanap taıazdana berdi. Kele-kele teńizdiń aýmaǵy 4 esege qysqardy, sýdyń deńgeıi 29 metrge tómendedi, tuzdylyǵy artty.
Sóıte-sóıte teńiz óz sýynyń 60 pa­ıy­zynan aıyrylyp, óndiristik mańy­zyn jo­­ǵaltty, kemeler toqtady, b­a­lyq­shy qaýym el asyp, jer asyp, ózge sý aıdyndaryn kezip ketti. Al dıplomdy Musa mehanıgińiz aýdandyq aýrý­hanada «tehnıka jáne eńbek qaýipsizdigi ınjeneri» bolyp jumys iste­di. Osynda ol tabany kúrekteı 32 jyl eńbek etipti. Dema­lysqa 2000 jyly, 71 jasynda shyǵady. Sonda barlyq eńbek ótilin eseptesek, 58 jyl eken. 58 jyl!..
Bul degenińiz – eńbektiń shyńy. О́r­me­­­lep jylan shyǵatyn emes, qyrannyń qa­naty talyp, ázer shyǵatyn shyńy. Sol shyń­dy baǵyndyrǵan «alpınıst» Musa­ńyz­dyń omyraýynda «Eńbek úzdigi» Uly Jeńistiń 50, 60, 65 jyldyq merekelik medaldarymen jáne ondaǵan maqtaý gra­motalarymen qatar, «1941-1945 jyl­dar­daǵy soǵys ardageri belgisi de bar. Bul – Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy Úki­met­teri basshylarynyń 1999 jylǵy 8 qa­zandaǵy Keńesiniń sheshimimen beril­gen nagrada. Bul da sırek marapat. Al soǵys ardagerlerine jeńildik kýáligi 1992 jyl­dyń 13 tamyzynda ǵana qolyna tıgen. Demek, ol soǵys jáne eńbek ar­dageri eken.
Sh.Dármaǵambetuly,
Qazaqstan Respýblıkasyna eńbegi sińgen mádenıet qyzmetkeri, Aral aýdanynyń qurmetti azamaty.
Qyzylorda oblysy,
Aral qalasy.
Sýrette: M.Sarymbetovtiń boz­­bala shaǵy men qazirgi kezi.