Qazaq qazaq bolǵaly uly dalany erkin júrip, keń jaılap, talaı-talaı el basyna qut ornaǵan kúnderdi, qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan kezeńdi bastan ótkizdi. Tórtkúl dúnıe jurty armandaǵan alyp aýmaqta ómir súrip, órkenıet oljasyna aınalǵan dúnıelerdi, jańalyqtardy ómirge ákeldi. Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda bul jetistikter jan-jaqty baıandalady emes pe. «Jylqyny qolǵa úıretý arqyly babalarymyz óz dáýirinde adam aıtqysyz ústemdikke ıe boldy». Sondaı-aq «metalmen jumys isteýdiń tehnıkasyn, sonyń ishinde, mys pen qoladan balqymalar jasaýdyń jáne quımalar quıýdyń, jaıma altyn daıyndaýdyń kúrdeli ádisterin jaqsy meńgergen». Uly daladan óris alǵan osyndaı bastaýlar rýhyńdy asqaqtatatyn, qazaq úshin maqtanatyn órkenıetke qosylǵan erekshe qoltańba.
Elbasynyń «Bizdiń tarıhymyzda qasiretti sátter men qaıǵyly oqıǵalar, surapyl soǵystar men qaqtyǵystar, áleýmettik turǵydan qaýipti synaqtar men saıası qýǵyn-súrginder az bolmady. Muny umytýǵa haqymyz joq. Kópqyrly ári aýqymdy tarıhymyzdy durys túsinip qabyldaı bilýimiz kerek» degenindeı, qazaq tarıhynda «aqtaban shubyryndy, alqa kól sulama» tárizdi bastan keshken, «elim-aılaǵan» aýyr kezeńder de az bolǵan joq-ty. Aqyn Juban Moldaǵalıev aıtqandaı, qazaq tarıh sahnasyna kelgeli beri «myń ólip, myń tirilgen» halyq. Osyny oılaǵanda, azattyq úshin 260 jylǵa jýyq ýaqyt boıy azattyq úshin kúresken qazaq oǵlandarynyń jankeshtiliginiń aqyry baıandy bolǵanyna shúkirshilik etesiń.
Alash balasy uly dala tósinde handyq quryp, derbes saıasatyn júrgizip, arǵy-bergi qońsylas eldermen qarym-qatynas ta ornata bildi. Áıtse de, alty baqan alaýyzdyqtyń kesirinen eldik múdde ádira qaldy. Teriskeıden bastalǵan otarshyldyq saıasaty qazaqty basy baıly bodandyqqa májbúrledi. Eki ǵasyr sheńberinde Reseı qazaq saharasyn birjola menshiktep alǵandaı-tuǵyn. Áýeli basqarý júıesi ózgertildi, jergilikti halyqty shuraıly jerlerinen yǵystyrdy, endi bolmasa ulttyq bolmys-bitiminen ajyrata bastaǵandaı edi...
Kelesi kezekte Reseı patshasyn taqtan tóńkerip, «jer – sharýalarǵa, fabrık, zaýyt – jumysshylarǵa» dep urandatyp bılikke kelgen bolshevıkterdiń de qazaq ultyn jarylqaǵany shamaly. El arasyna iritki salyp, baılardy kámpeskelep, tutas halyqty qyrǵynǵa ushyratyp, ult zııalylaryn qýǵyndap, qalyń otyrǵan qaýymnyń toz-tozyn shyǵardy. Sol tusta ǵoı, sharasyzdyqtan aıtatyny ult qaıratkeri Mustafa Shoqaıdyń: «Biz qazirgi zamanǵy saıası qurylysy ózimizden áldeqaıda ozyq, úlken bir halyqtyń sheńgeline túsip qaldyq. Ol bizden anaǵurlym baı, anaǵurlym toptasqan ári qaı jaǵynan alǵanda da, bizden anaǵurlym artyq qarýlanǵan-dy».
Sóıtip, qazaq eli taǵy da temir qursaýǵa tústi. Qyzyl týdy jelbiretip, oraq pen balǵany eltańba retinde enshilegen sosıalıstik qoǵam da qazaq jurtyn dininen ǵana emes, tilinen ajyratýǵa shaq qalǵan-dy. Áıteýir basqa jurtqa qysastyǵy joq baýyrmal halyq edi, táńiri tilegin berip, táýelsizdikke qol jetkizdi. Eki jarym ǵasyrǵa jýyq azattyq úshin arpalysqan arda halyqtyń armany oryndaldy.
Táýelsizdik alǵannan keıin de toǵyzynshy terrıtorııaǵa yqpalyn júrgizip, degenine kóndirip, aıtqanyna júrgizgisi keletin alpaýyttar shoǵyry burynǵydan kóbeımese azaıǵan joq. Jattyń dáýletin jambasqa basýdy kókseıtin elder qatary qaıta ulǵaıa tústi. Kúnine qyryq aýnaqshyp jatqan jahandyq saıasattyń jyqpyl-jyqpylyna tereń boılap, ilgeri tartqan azat eldiń kósh-kerýeniniń júgin qısaıtpaı, keler urpaqqa amanattaý basty máselege aınaldy. Endigi saıasat burynǵydaı qarý kezenip, jaýlap alý jolymen emes, ekonomıkalyq, mádenı ekspansııa jolymen baǵyndyrýǵa umtylatyny haq. Endeshe, rýhanı jańǵyrý, Uly dalanyń ozyq dástúrlerin qaıta túletý qazaq qoǵamyna sony silkinis ákelip, baǵzy men bolashaq arasynda altyn kópirge aınalýy tıis. Basqalaı aıtqanda, shekarany shegendeý az, ulttyq sanany bekemdeı túsýimiz kerek-dúr.
«Ata-baba myqty edi ǵoı!
Myqty edi!
Urpaǵy odan bolý kerek myqtyraq!»
Qadyr Myrza Álishe qaıyrǵanda, baǵzy babalardyń dańqyna masattanyp, qaldyrǵan murasyn maldana bermeı, zamanaýı básekelestiktiń ortasynda júrip, ulttyq upaıymyzdy túgendeı biletindeı myqty bolǵanymyz abzal.
El táýelsizdigin nyǵaıtýda ólsheýsiz eńbek sińirgen, azattyqtyń san qyrly arnalaryn halqyna meılinshe jiliktep jetkizýge umtylǵan abyz Ábish Kekilbaıulynyń tómendegi sózi erteńimizdiń táýekel tujyrymdamasy ispetti. «О́zimizdi ózimiz shyńdap, ózgede esemiz ketpeıtindeı bop, ar-namysqa tyrysýymyz qajet. Táýelsizdiktiń baǵy sonda janady. Táýelsizdik jolynda qan da tógilgen, jas ta tógilgen, ter de tógilgen. Biraq, ar tógilmeýi kerek.
Ar-namys qana táýelsizdikke tirek bola alady». Olaı bolsa, ar-namysymyz qashanda asqaq bolsyn, aǵaıyn!
Ǵabıt ISKENDERULY,
«Egemen Qazaqstan»
