Jol salýdaǵy belsendilik
– Elimizde jol salý máselesinde aıtarlyqtaı jumys atqarylyp jatyr. Infraqurylymdy damytý kóptegen qarajatty qajet etedi. Qazaqstannyń kúshi osyǵan jetip otyrǵanyna táýba deımiz. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda jol salatyndaı jaǵdaıymyz bolǵan joq. Qazir birneshe besjyldyqtyń ishinde qanshama jol salyndy, alys-beris artty. Temir jol salasyn da damytyp jatyrmyz. Tarıhta qazaqtar eshqashan mundaı jolmen júrmegen. Buryn-sońdy el aýmaǵynda mundaı jol bolmaǵan, − deıdi Elbasy.
Rasynda, keńes kezinen qalǵan ınfraqurylymnyń deńgeıin qazirgi jaǵdaımen salystyrýǵa kelmeıdi. Máselen, 1991 jyly jalpy paıdalanýǵa berilgen avtomobıl joldarynyń uzyndyǵy 83,1 myń shaqyrymdy qurady, onyń ishinde respýblıkalyq jeli 20,2 myń shaqyrym bolatyn. Salystyrmaly túrde 2018 jylǵy 1 sáýirdegi jaǵdaı boıynsha jalpy paıdalanymdaǵy avtomobıl joldaryn mysalǵa keltirsek, elimizdiń tas joldarynyń jalpy uzyndyǵy 95,9 myń, onyń ishinde respýblıkalyq jeli 24,4 myń shaqyrymǵa jetti.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary-aq Memleket basshysy respýblıka boıynsha jol salý máselesine erekshe basymdyq berdi. Bul salanyń tamyryna qan júgirtken alǵashqy qujat 1992 jylǵy 1 qańtarda qabyldandy. Sol arqyly 1999 jylǵa deıin respýblıkalyq bıýdjettiń 70 paıyzy, jergilikti bıýdjettiń 30 paıyzy jol salý úshin arnaıy qurylǵan qorǵa quıylyp otyrdy. Bul merzimde paıdalanymdaǵy avtojoldardy jóndeýge jáne ustaýǵa 500 mln AQSh dollary jumsalǵan eken. Bólingen qarajat esebinen 1993-1999 jyldar aralyǵynda 25 myń shaqyrymnan astam avtojol jóndeldi. Memleket tarapynan bul salaǵa erekshe nazar aýdarylǵanyn 2001 jyldy «Jol jyly» dep jarııalaǵannan-aq túsinýge bolady. Atalǵan baǵdarlama aıasynda alǵashqy joba Ońtústik Qazaqstan oblysynda júzege asty.
Eýropa men Azııany jalǵady
Qazaq jeri Eýropa men Azııa elderiniń bir-birimen tyǵyz qarym-qatynas jasaǵan joldarynyń torabynda ornalasqan. Sondyqtan iri eki qurlyqty baılanystyratyn ortalyq retinde halyqaralyq iri jobalardyń tıimdiligine basa nazar aýdaryldy. 2009 jyldan bastap jalpy uzyndyǵy 8 445, onyń ishinde Qazaqstan aýmaǵy boıynsha 2 787 shaqyrym bolatyn «Batys Eýropa – Batys Qytaı» halyqaralyq tranzıttik dáliziniń eń iri aýqymdy jobasyn iske asyrý bastaldy. Bul dáliz respýblıkanyń turǵyndary eń kóp qonystanǵan bes aımaǵy: Aqtóbe, Qyzylorda, Ońtústik Qazaqstan, Jambyl jáne Almaty oblystary boıynsha ótedi, onda jalpy eldegi halyqtyń teń jartysyna jýyǵyn quraıtyn 7,9 mln adam turady. 2010 jyly Úkimet qaýlysymen Qazaqstanda kólik ınfraqurylymyn damytýdyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy bekitildi. Osy baǵdarlama aıasynda buǵan deıin qolǵa alynǵan jobalar iske asyp, «Kókshetaý – Petropavl», «Beıneý – Shetpe», «Almaty – Taldyqorǵan» avtojoldaryn qaıta jańartý jáne Kókshetaý qalasyn aınalyp ótý qurylysy bastaldy. Odan keıin 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan «Nurly jol» ınfraqurylymdyq damytýdyń memlekettik baǵdarlamasy ázirlenip bekitildi. Memlekettik baǵdarlama aıasynda 7 myń shaqyrym avtojoldy salý jáne qaıta jańǵyrtý, respýblıkalyq mańyzy bar 10 myń shaqyrym avtojoldy jóndeý kózdelgen.
Temir jol − ekonomıka negizi
Táýelsizdik alǵannan keıin Elbasy pármenimen elimizdiń tórt buryshyn jalǵastyratyn joldar ashyldy. «Qazaqstan-2030» baǵdarlamasynyń talaptaryna saı 1998 jyly mamyr aıynda el tarıhynda alǵash ret Pavlodar oblysynyń Aqsý qalasy men Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Degeleń arasyndaǵy temir jol qurylysy bastaldy. Odan keıin, Qostanaı oblysyndaǵy Altynsarın stansasy men Hromtaý arasyn baılanystyratyn temir jol magıstrali, 151 shaqyrymdyq Shar – О́skemen temir joly, Mańǵystaý oblysyndaǵy О́zen stansasynan Túrikmenstanmen memlekettik shekaraǵa deıingi temir jol, Jetigen – Qorǵas halyqaralyq temir joly, Beıneý–Jezqazǵan jobalary iske asty. Bul salada halyqaralyq baǵytty baılanystyratyn ortalyq retindegi iri jobalar da bar. Sonyń bir mysaly, Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty aıasynda josparly jumystar júrgizilýde. Búgingi tańda Qytaı – Eýropa − Qytaı qurlyqtaǵy tranzıtiniń 70% - ǵa jýyǵy Qazaqstan arqyly ótedi.
Áýe tranzıtiniń áleýeti
«Nurly jol» baǵdarlamasy aıasynda áýe tranzıtterin damytýǵa aıtarlyqtaı basymdyq berildi. Atqarylǵan jumystyń nátıjesi de joq emes. Byltyr Táýelsizdik alǵan jyldar ishinde alǵash ret áýe kóliginde jolaýshylar aınalymy 23%-ǵa ósken. Sonymen birge tranzıtti áýe jolaýshylar sany 30%-ǵa artyp otyr. Buǵan qosa, áýejaılardyń ınfraqurylymyn jańǵyrtý jumystaryn da erekshe atap ótýge bolady. Byltyr Astana áýejaıyndaǵy jańa jolaýshylar termınalynyń qurylysy, sondaı-aq Almaty qalasy áýejaıynyń qoldanystaǵy bir ushý-qoný jolaǵyn rekonstrýksııalaý aıaqtaldy. Bıyl Semeı qalasy áýejaıynyń ushý-qoný jolaǵyn rekonstrýksııalaý aıaqtalady dep josparlanýda. Sonymen qatar Qostanaı qalasy áýejaıynyń ushý-qoný jolaǵyn rekonstrýksııalaý bastaldy.
Osydan 7 jyl buryn Memleket basshysy «Qorǵas − Shyǵys qaqpasy» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵyn qurýdy tapsyrdy. Onda jalpy quny 485 mlrd teńgeni quraıtyn 14 joba qamtylǵan. Sonyń ishinde Qurǵaq porty arqyly ótetin «Batys Eýropa – Batys Qytaı» avtodáliziniń, «Jetigen – Qorǵas» temir jolynyń mańyzy zor. Osy ortalyqtan Aqtaý teńiz portyna shyǵatyn múmkindikter de qarastyrylý ústinde. Al Quryq porty Aqtaýdan 100 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan. Jalpy quny 32 mıllıard teńgeni quraıtyn Quryq parom kesheni 2016 jyly jeltoqsanda iske qosylǵan bolatyn. Bıyl Quryq portynan 856 myń tonna júk tasymaldandy. Port astyq, munaı ónimderi, hımıkattar, tyńaıtqyshtar jáne basqa da júkterdi tasymaldaýǵa laıyqtalyp jasalǵan. Quryq pen Transkaspıı baǵyty arqyly Qytaı, Ortalyq Azııa elderi men Reseıdiń Oral – Sibir aımaǵynan Parsy shyǵanaǵy elderine, Túrkııa men Eýropaǵa taýar tasymaldanady.
Erkejan AITQAZY,
«Egemen Qazaqstan»
