Eýrazııalyq keńistik oıshyly

Gýmılev – 100

Lev Nıkolaevıch Gýmılev – eýrazııalyq keńistiktegi halyqtar tarıhyn júıeli túrde zerttegen XX ǵasyrdyń kórnekti ǵalymy. Onyń muralary tarıhı, fılosofııalyq, etnostyq jáne saıası oıdyń perspektıvalyq baǵyty retindegi eýrazııatanýdyń tereń negizdemesine aınalǵan. Qazaqstan úshin onyń Eýrazııa halyqtarynyń birligi konteksindegi túrkiler men slavıandardyń ózara qarym-qatynasy, túrki-mońǵol áleminiń tarıhyn taný máselesi boıynsha jumys istegeni asa mańyzdy.

Gýmılev – 100

Lev Nıkolaevıch Gýmılev – eýrazııalyq keńistiktegi halyqtar tarıhyn júıeli túrde zerttegen XX ǵasyrdyń kórnekti ǵalymy. Onyń muralary tarıhı, fılosofııalyq, etnostyq jáne saıası oıdyń perspektıvalyq baǵyty retindegi eýrazııatanýdyń tereń negizdemesine aınalǵan. Qazaqstan úshin onyń Eýrazııa halyqtarynyń birligi konteksindegi túrkiler men slavıandardyń ózara qarym-qatynasy, túrki-mońǵol áleminiń tarıhyn taný máselesi boıynsha jumys istegeni asa mańyzdy.

О́z zamanynda Lev Gýmılev kim boldy? Tulǵa retinde, ǵalym retinde qalaı tanyldy? Onyń XX ǵasyr tarıhnamasynda alatyn orny qandaı? Bul saýaldarǵa jaýap izdeý 90-jyldardan bastaldy. Pi­kirler, oılar ár túrli. Jáne solaı bolýy zańdy da. Sebebi, ǵalym­nyń naǵyz eńbegin baǵalaý endi bastaldy emes pe? Bir nárse anyq. Ol – onyń Eýropa ıdeıa­sy­nyń iz­asha­ry ekendigi. Osy rette sońǵy 10-15 jylda oryn alǵan san túrli pikirler aǵymynyń bar­ly­ǵyn qaı­ta qarastyryp, L.­N.Gýmı­lev­tiń ómiri men eńbekteriniń mán- mańyzyn, onyń otandyq jáne álemdik tarıhtaǵy ornyn anyq­taýdy qolǵa alý qajet.

Lev Gýmılev ómirinde onyń taǵdyr talaıyn aıqyndaǵan bir­neshe kezeń bolǵan: LMÝ-de tarıh fakýltetiniń stýdenti bolǵan 30-jyldar, Túrki qaǵanatynyń tarıhy boıynsha kandıdattyq dıs­sertasııa qorǵap, tutqynǵa tús­ken 40-jyldardyń orta sheni, túrmeden shyǵyp, alǵashqy monografııasy jaryq kórip, jalpy tarıh boıynsha doktorlyq dıssertasııa qorǵa­ǵan 50-jyldardyń ekin­shi jartysy jáne 60-jyl­dardyń basy.

Lev Gýmılevtiń ǵylymdaǵy ornyn qalaı anyqtaýǵa bolady? Árıne, onyń shyǵarmashylyǵy kóp­qyrly, biraq bul onyń ǵy­ly­mı tulǵa retindegi ózindik erek­she­ligin anyqtaýǵa tosqaýyl bola almaıdy. 1968 jyly L.­N.Gý­mı­lev­tiń iri genetık ǵalym N.­V.Tı­mo­feev-Resov­skıımen ózara tıimdi dep oılaǵan baılanysynda Lev Nı­kolaevıch ózi týraly: «Áıt­ken­men, men kásibı tarıhshymyn», degen. Onyń osy sózin negizge alatyn bolsaq, qate­lespeımiz dep oılaımyz.

Iá, Lev Gýmılev – tarıhshy. Onyń ejelgi túrkiler tarıhyna arnalǵan kandıdattyq jáne dok­tor­lyq dıssertasııalaryn saralaıtyn bolsaq, ǵalymnyń tarıh­shy-shyǵystanýshylyq izdenisi­men betpe-bet kelesiz. Sondaı-aq, Lev Nıkolaevıchti túrkolog re­tin­de tanýǵa bolady, alaıda, bul ma­mandyq túrki halyqtarynyń tili men ádebıetin zertteıtin fılo­lo­gııalyq, lıngvıstıkalyq baǵyt bo­lyp tabylmady. Bul onyń ǵy­lymı qyzyǵýshylyǵymen múldem sáıkespeıdi. Lev Gýmılevtiń shy­ǵar­mashylyǵyn jınaqtaı kelgende, biz onyń belgili bir shyǵys ti­liniń, aımaǵynyń nemese ke­ze­ńi­niń sheńberine syımaıtyn shyn mánindegi eýrazııalyq massh­tab­taǵy ǵalym ekendigin moıyndaýymyz kerek. Sebebi, ol ensıklopedıst, jalpy tarıhtyń bilgiri.

Lev Gýmılevtiń 40-jyldardyń aıaǵy men 60-jyldardyń birinshi jartysyndaǵy eńbekteri men dıssertasııasy arqyly Batysty emes, Shyǵysty zertteýshi ǵalym eken­digine kóz jetkize alamyz. Iаǵnı, ol tarıhshy retinde lenın­grad­tyq shyǵystaný mektebiniń aty atalmaı qalmaıtyn kórnekti óki­li. Al Peterbýrgtegi Shyǵystaný ınstıtýtynyń saıtyndaǵy júz­de­gen tanymal jáne asa tanymal emes, reseılik shyǵystanýshylar, ǵylym doktorlary men kandı­dat­tarynyń tiziminde Lev Gýmı­lev­tiń bolmaýyn túsiný tipti de múm­kin emes. Tipti, onyń esimi «shy­ǵystanýshy emes» ǵalymdardyń bóliminde de joq bolýy nazar aýdartpaı qoımaıdy. Muny qalaı túsinýge bolady? Ol Eýrazııanyń dala halyqtarynyń, aldymen, saıası, odan keıin etnostyq tarıhyn zertteý arqyly dástúrli fılo­lo­gııalyq nemese áleýmettik ekono­mı­kalyq shyǵystaný ǵylymynyń sheńberinen shyǵyp ketti. Ol kez kelgen ǵalymnyń baǵyna buıyra bermeıtin eýrazııalyq tarıh deń­geıine, álem tarıhynyń konseptýaldy deńgeıine kóterildi.

Árıne, bir ǵana kishkene taqy­ryp­tyń aınalasynan shyǵa almaıtyn kóptegen shyǵys­taný­shy­lar – túrkologtar, mońǵol­taný­shylar, qytaıtanýshylar sııaqty Lev Gýmılevtiń de óz ómiriniń sońyna deıin «Túrki qaǵanaty» taqyrybynyń kóleminde ǵana ju­mys isteýine bolatyn edi, biraq ol óziniń zertteýin keń aýqymda qa­rastyrýdy maqsat tutty. Bálkim, áriptesteri ony osy úshin de «jaq­tyr­maı, qyryn qarady ma?» degen oı keledi. Sebebi, ol tarıhshylar men fılologtardyń óz ómir­leriniń ondaǵan jyldaryn ar­naıtyn ádet­tegi salalyq, taqy­ryptyq jáne prob­lemalyq ma­man­dyqtar sheńbe­rinen batyl shyǵa alatyn bolǵan.

Lev Gýmılevtiń tarıhshy re­tindegi taǵy bir ereksheligi – onyń bir jaǵynan ǵundardyń, túrki­lerdiń, hazar men mońǵoldardyń tarıhyn zertteýimen qatar, ekinshi jaǵynan óziniń jeke etnologııa nusqasyn, onyń ishinde, etnogenez teorııasyn jasaýy.

1956 jyly túrmeden bosa­tyl­ǵannan keıin 44 jastaǵy tarıh ǵylymynyń kandıdaty Lev Gýmılev Lenıngradqa oralyp, óziniń «Ǵundar tarıhy» eńbegin aıaqtaýǵa belsene kirisip ketedi. Bul ýa­qytta ol Memlekettik Ermıtaj­dyń ǵylymı kitaphanasyna ǵy­ly­mı qyzmetker bolyp qabyl­da­na­dy da, onda 1962 jylǵa deıin qyz­met atqarady. 1960 jyly shy­ǵys ádebıeti baspasynan onyń «Ǵundar. Kóne dáýirdegi Ortalyq Azııa» atty alǵashqy kitaby ja­ryq kóredi. Kitap qyzý pikirtalas týǵyzady. Bir aıta keterligi, L.Gý­mılevtiń opponentteri re­tinde túrki halyqtary tarıhynyń mamandary nemese lıngvıst-túr­ko­logtar emes, qytaıtanýshylar L.I.Dýman, K.V.Vasılev pen Qıyr Shyǵys arheologııasy jó­nin­degi maman M.V.Vorobev boldy. Biraq, bárinen de qatty syn aıtqan LMÝ-diń Shyǵystaný fa­kýl­tetin endi ǵana bitirgen K.V.Vasılevtiń resenzııasy edi. Ol Lev Gýmılevten 22 jas kishi bolatyn. Shyǵystaný ınstıtýty­nyń lenıngardyq bólimshesinde 1960 jyldan bastap qana jumys istegen ol, kandıdattyq dıssertasııasyn 1966 jyly qorǵaǵanyn eskersek, atalǵan resenzııanyń arnaıy uıymdastyrylǵany týraly boljam jasaýǵa bolady. Al Lev Gýmılevke aıtylǵan basty syn – onyń qytaı jazbalarynyń túpnusqasyn emes, N.Iа.Bıchýrın jasaǵan aýdarmany paıdalanǵany, ıaǵnı, qytaı tilin bilmegenin kór­setýi boldy. Bul tárizdi «akade­mııa­lyq» pikirler onyń murasy tóńireginde kúni búginge deıin aıtylyp keledi. Alaıda, olardyń barlyǵyna óz kezinde S.I.Rýdenko bylaısha jaýap beredi: «Tarıhshy óz zertteýlerinde mindetti túrde basqa tilderdegi aqparat kózderin túpnusqada paıdalaný kerek degen pikirmen kelisýge bolmaıdy. Eger olaı bolsa, aýdarmalardyń qansha qajeti bar?» Shynynda da, aq­pa­rat kózderiniń aýdarmalary ne úshin jaryq kóredi? Sonda olar­dyń stýdentterdiń semınarlaryna ǵana qajeti bar ma? Bárimizge belgili, aýdarma degenimiz – aqpa­rat kóziniń shynaıy túrde ǵyly­mı aınalymǵa enýi emes pe?

Sonymen, Lev Gýmılevtiń «Ǵundar» kitaby týdyrǵan pikir­talas tarıhı zertteýdiń ádisteri men túrleri týraly pikirtalasqa aınaldy. Iаǵnı, bul tarıhshylar men fılologtar arasynda aıtar­lyq­taı báseke týdyrǵan pikir­ta­las edi. Áıtse de, 1950-jyl­dar­dyń aıaǵy men 1960-jyldardyń alǵashqy jartysynda lıngvıst-túrkologtar arasynda L.­N.Gý­mı­lev sııaqty tereń oılaıtyn, «Ǵun­dar» nemese «Kóne túrkiler» dılogııasyna para-par keletin jalpylama zertteýdi jazyp shyǵatyn ǵalymnyń bolýy ekitalaı edi. Sebebi, ol osy eńbekteri arqyly túbi bir túrkiniń túp-tamyryn tú­gendep, túrkitaný ǵylymyna sony soqpaq sala bilgen eýrazııashyl­dyq ıdeıasynyń avtory bolatyn.

Lev Gýmılev tap bolǵan 60 jáne odan keıingi jyldardaǵy barlyq kúrdeli ǵylymı jáne ǵylym aınalasyndaǵy jaǵdaı­lar­dan ǵylymı tragedııa kóleń­ke­sin kórýge bolady. Árıne, biz onyń Dıýrer rysary tárizdi esh­te­ńege qaramaı, barlyq qıyndyqty jeńip, ózi belgilegen jolmen júr­gendigin basa aıta alamyz. Biraq, munyń barlyǵynyń baǵasy qan­shalyqty edi? Búgingi tańda, Lev Gýmılevtiń murasyn túsinýde biz onyń ǵylymnyń damýyna qosqan úlesiniń qomaqtylyǵy óziniń kóp­qyrlylyǵymen tańǵaldyra­tyny­na kóz jetkizip otyrmyz. Iý.­K.Efre­mov kórsetkenindeı: «Synshylar Gýmılevti búrge aýlaǵan tysh­qandaı qazbalap, negizgini kóre almaı otyr, al ol álemdi qyrannyń kózimen joǵarydan baqylaý kerektigin úıretip júr».

Shyndyǵynda, Eýrazııa halyq­tary men memleketteriniń panoramasyn tek qyrannyń kózimen ǵana kórýge bolady. Sol sebepti, L.N.Gýmılev murasynan 1960-1980 jyldary óziniń eýrazııa­shyl­­dyǵyn jarnamalaǵan, sóıtip, eýrazııashylyq ıdeıasynyń ǵyly­mı negizdemesine qomaqty úles qos­qan eýrazııashyl-ǵalymnyń kóz­qarasyn tanýǵa bolady. Bizdiń pikirimizshe, Lev Gýmılev eńbekteri ony tek shyǵystanýshy-tarıhshy dep emes, naqty eýrazııatanýshy-tarıhshy re­tinde baǵalaýymyzǵa múmkindik beredi. Iаǵnı, onyń murasy tarıhı, olaı bolsa, olardan qoǵam­dyq-saıası oılaýdyń tıimdi baǵy­ty re­tin­de tereń negizdelgen eýra­zııa­ta­ný­shylyq ustanymdy tanı alamyz.

A.Ahmatovanyń poetıkalyq oıy­men aıtsaq, «onyń tóbesinde ajal juldyzdary samsap turǵan» 30-jyldar men 50-jyldardyń ba­syndaǵy jaǵdaılardyń eshqaısy­sy­na qaramaı, óz oılaryn júzege asyrǵan. L.N. Gýmılevtiń erligi onyń bul kezeńnen abyroıly ótip, óziniń shyǵarmashylyq áleýe­tin 60-jyldar men 90-jyldardyń basynda júzege asyrǵanynan da aıqyn kórinedi.

Memleket basshysy N.Na­zar­baevtyń elordadaǵy jetekshi oqý ordalarynyń birine eýrazııashyl-ǵalym atyn berýi – jalpy­eýra­zııalyq keńistiktegi zertteýshiniń ǵylymdaǵy ornyn nyqtaı túsedi. Al bul bizge, ıaǵnı EUÝ oqy­tý­shy­lary men qyzmetkerlerine aı­ryq­sha jaýapkershilik júkteri haq. Árıne, L.N.Gýmılev – XX ǵa­syr­dyń kórnekti tarıhshysy, álem­ge tanymal túrkitanýshy-ǵalym re­tinde qorǵaýǵa, ıa bolmasa, asyra maqtaýǵa muqtaj emes. Bizdiń mindetimiz – onyń murasyna ús­tirt qaramaı, eńbekteriniń maz­muny men ózektiligin ashýǵa, tereń zertteýge laıyqty ún qosý.

Perızat BALǴYNBEKOVA,

L. N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy.

 Elmıra EShTAEVA,

L. N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń oqytýshysy.

Sýretterde: L.N.Gýmılev; bola­shaq ǵalym áke­si N.Gýmılev pen anasy A.Ah­ma­tovanyń ortasynda.