Qazaqstandaǵy avtorlyq quqyq

Onyń jaǵdaıy qalaı?

Qazaqstandaǵy avtorlyq quqyqtyń jaǵdaıy qalaı?

Osy máselege oraı Respýblıkalyq qoǵamdyq birlestik bolyp tabylatyn «Qazaqstan avtorlar qoǵamynyń» tóraǵasy, belgili jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Maral YSQAQBAIMEN kezdesip, qordalanǵan saýaldary qoıǵan edik.

Onyń jaǵdaıy qalaı?

Qazaqstandaǵy avtorlyq quqyqtyń jaǵdaıy qalaı?

Osy máselege oraı Respýblıkalyq qoǵamdyq birlestik bolyp tabylatyn «Qazaqstan avtorlar qoǵamynyń» tóraǵasy, belgili jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Maral YSQAQBAIMEN kezdesip, qordalanǵan saýaldary qoıǵan edik.

– Maral Ysqaqbaıuly, sońǵy kezderi merzimdik basylymdarda, telearnalarda avtorlar quqyǵynyń buzylýyna baı­lanys­ty daý-damaılar jıilep ketti. Bizdiń bilýimizshe, siz basqaryp otyrǵan «Qazaq­stan avtorlar qoǵamy» álemniń 124 eliniń 2 mıllıondaı avtorynyń Qazaqstan aýma­ǵyn­daǵy múliktik quqyǵyn qorǵaýmen aınalysatyn dúnıe júzi moıyndaǵan úlken mekeme. Ári halyqaralyq bedeldi uıym SIZAK-tyń 1999 jyldan beri múshesi. Tipti, AQSh Ákimshiligi daıyndaıtyn 301-«qara» tizimnen bizdiń Qazaqstan 2009 jyldan beri alynyp tastalypty. Bul máselede de siz­der­diń zor eńbekterińiz bary belgili. Alaıda, osyǵan qaramastan, elimizde avtorlyq quqyqty qorǵaý isi bir izge túspeı otyrǵany nelikten?

– Aınash qaraǵym, aıtqanyńnyń bári ras. Bul qoǵam qurylǵaly beri 15 jyl ótken eken. Osy jyldar ishinde barsha qazaq avtorlary osy qoǵam tóńiregine toptasyp, jańaǵy óziń aıtyp ótken jetistikterge qol jetkizgen. Búkil TMD-da Reseıdiń RAO-synan ózge bizben deńgeı salystyrar mekeme joq. Biraq sońǵy eki jyldan beri bizdiń uzaq jylǵy eńbegimiz esh bolýǵa aınalyp, bul saladan bereke qasha bastady. Onyń bir-aq sebebi bar: ol – zań­syzdyqtyń etek alýy. Bundaı jaǵdaı bizde tek keńes ókimeti qulaǵan alǵashqy jyldary ǵana beleń alǵan-dy. Eski zańdardyń kúshi qashyp, jańa zań qabyldana qoımaı, qınalǵanbyz. Qazir basymyzǵa sol kún qaıta týdy. Bárine kináli – «Avtorlyq quqyq jáne sabaqtas quqyqtar týraly» Zańǵa 2009 jyly engizilgen ózgeris, ıaǵnı 46-1 deıtin bap. Bul bap boıynsha, eger 10-15 adam jınalyp, jeke qoǵam quryp, Ádilet mınıstrligine qarasty Zııatker­lik menshik komıtetinen akkredıtasııadan ótse boldy, búkil Qazaqstan avtorlarynyń da, dúnıe júzi avtorlarynyń da qalamaqysyn jınaı berýge tolyq haqysy bar. Bul álemdik tájirıbege de, ózimizdiń ishki zańdarymyzǵa da qaıshy. Quqyq buzýshylyqqa jol ashyp, berekesizdik týdyryp otyrǵan – osy bap.

– Qaıshylyqtyń mánisi nede? Taratyp aıtyńyzshy?

– Másele mynada: avtor týyndysy – onyń jeke menshigi bolyp tabylady. Oǵan bóten eshkimniń bıligi júrmeýge tıis. Tipti, memleket­tiń de bılep-tósteýge haqysy joq. Ol da seniń ústińdegi kóılegiń, qoradaǵy qoıyń sııaqty. Bar bılik týyndy ıesiniń ózinde bolýǵa tıis. Sondyqtan ony avtordyń aıryqsha quqyǵy dep ataıdy. Bul aıryqsha quqyq avtorlyq quqyq týraly zańnyń 6 (alty) birdeı babynda naqty belgilengen. Ol boıynsha, avtor óz týyndysyn sata ma, jalǵa bere me, bireýge syılaı ma, órtep jibere me – ne istese de, tek ózi sheshýi kerek. Sondyqtan olar álemde qalyp­tasqan tártip boıynsha, quqyqtaryn óz erkimen kelisim-shart negizinde ózderi qurǵan uıymǵa basqarýǵa tapsyrady (43-bap, 4-tarmaq), al ol uıym avtor bergen ókilettik boıynsha ǵana onyń múliktik (aıryqsha) quqyǵyn basqarýǵa tıis. Basqasha aıtqanda, avtor týyndysyn paıdalanatyn mekemelermen – konserttik uıymdarmen, teatrlarmen, tele-radıo arnalarymen, kóńil kóterý mekemelerimen lısenzııalyq kelisim-shartqa otyryp, qalam­aqy­syn jınap berýge tıis (44-bap, 2-tarmaq). Iаǵnı, ol mindetti Qoǵam tek avtordyń óziniń ruqsatymen atqarýy kerek. Al jańaǵy 46-1 baby Zańnyń osy talaptaryn joqqa shyǵaryp, akkredıtasııasy bar bolsa – bitti, avtorlarmen jasalǵan sharty bar-joǵyna qaramastan, álgi mekemelerden avtor qalamaqysyn jınaı berýge quqyq berip qoıǵan. Jobany daıyndaǵandar zańǵa engiziler bul ózgeris nege aparyp soqtyraryn bilmegen. Olar tipti joǵaryda naqty belgilengen zań talaptary buzylyp jatqanyn sezbesten, avtorlyq quqyq salasynda da báseke bolý kerek dep sheshken. Sóıtip, ekinshi bir bilmestikke taǵy jol bergen. Halyqaralyq quqyq boıynsha avtorlyq quqyq salasyna antımonopolııalyq zańnama talaptary júrmeıdi. Sol halyqaralyq quqyq talaptary eskerile otyryp qabyldanǵan bizdiń «Báseke týraly» ishki Zańymyzda da dál sondaı talap baryn ne bilmegen, ne eskermegen (qarańyz 10-bap)! Ol ǵana ma, álgi bap bul eki zańnan dárejesi joǵary Azamattyq kodekske de qaıshy! Aınalyp kelgende, Zańǵa oılanbaı engizilgen bir bap úsh birdeı Zańnyń onshaqty babymen qaıshylasyp tur. Al pysyqaılar sony óte utymdy paıdalanýda.

Avtorlarymyz quqyǵy joq beıshara ispetti

– Búgingi tańda avtorlyq quqyq salasynda qansha qoǵam bar? Olardyń áreke­tinen avtorlar quqyǵy qalaı buzylyp jatyr? Daý-damaıdyń sebebi nede?

– Qazir bizde Qazaqstan avtorlary qoǵamy­nan ózge taǵy úsh qoǵam bar. Ekeýi Almatyda, bireýi Shymkentte. Bári de Zııatkerlik menshik komıtetiniń akkredıtasııasynan ótken. Demek, báriniń de avtor qalamaqysyn jınaýǵa qaqysy bar degen sóz. Biraq, másele kimniń qalamaqy­syn jınaıdy jáne qalaı jınaıdy degenge tireledi. Bizdiń bilýimizshe, osy úsh qoǵamǵa óz erkimen múshe bolǵandardyń jalpy sany ary ketkende 150-200-diń mańynda. Al qalamaqy­ny, avtorlardan alǵan ókilettigi joqtyǵyna qaramastan, búkil bizdiń qoǵamnyń 1700-deı múshesinen de, álemniń 2 mıllıonnan astam barsha avtorynan da jınaıdy. О́ıtkeni, Zańnyń 46-1 baby ondaı quqyq berip qoıǵanyn aıttyq, al álgi úsh qoǵammen shartqa otyrǵan paıdalanýshylar olardyń qolyndaǵy ókilet­tik kólemi qandaı ekenine múldem mán bermeı­di. Zań talaptaryn «quqyq qorǵaýshylardyń» ózi buzyp otyrǵan soń, olar bas aýyrtyp ne qylsyn! Olarǵa keregi – avtordyń quqyǵynyń buzylmaýy emes, qaı qoǵammen jasalǵan shart neǵurlym arzanǵa túsetini ǵana. Máselen, Shymkenttegi «SAP» deıtin qoǵam kafe-restorandarmen shart jasasqanda, QazAQ-tyń mú­sheleri jalpy jınalyspen bekitken qalamaqy mólsherin 10 eseden astam tómendetedi. О́z músheleri úshin qoldanǵan mólsher bolsa bir sári ǵoı, ózderine esh qatysy joq búkil Qazaqstan avtorlary atynan bılik jasap júr. Al Almatydaǵy «Abyroı» telearnalarmen jasasqan sharttarynda tipti, bekitilgen syıaqy mólsherin 50 paıyzdan astam mólsherge tómendetken. Mysaly, «Qazaqstan» teleradıo korporasııasy 2011 jyly QazAQ-qa ár toqsan saıyn 18 mıllıon teńge qalamaqy aýdaratyn. Bıyl Korporasııa sol qarajatty avtorlarǵa kópsinip, dempıngilik usynys jasaǵan «Abyroımen» shart jasaǵan. Barsha Qazaqstan jáne shetel avtorlarynyń quqyǵyn mansuq etkeni­men qoımaı, bekitilgen eń tómengi syıaqy mólsherin de belden basqan. Al bunyń ózi de zań buzýshylyq bolyp tabylady. О́ıtkeni, odan tómen mólsher belgileýge eshkimniń qaqysy joq. Aınalyp kelgende, jańa qoǵamdar da, týyndylardy paıdalanýshylar da avtorlardyń quqyǵyn bılep-tóstep, olardyń qaltalaryna qol suǵyp, múliktik quqyqtaryn oıynshyqqa aınaldyryp otyr. Ol qoǵamdardy qoıshy, búgin bar, erteń joq, ýaqytsha tulǵalar ǵoı, qazaqtyń qara shańyraǵynyń biri esepti «Qazaqstan» teleradıo korporasııasyna ne joryq. Onyń ústine, «Abyroı» da, «SAP» ta qalamaqy jınap júrgen 1 jyl 7 aıdan beri QazAQ músheleri men shetel avtorlarynyń syıaqysyn tólemeı keledi. Osy qoǵamdardyń sońyna erip, aldanyp júrgen avtorlar ózde­rine qarsy jumys jasap júrgenin túsinbeıtini ókinishti, árıne. Sondyqtan da bizdiń qoǵam­nyń músheleri uıymdasa qol qoıyp, aryz jazbaǵan jerleri joq. Zań shyǵarýshy oryndarǵa da, baqylaýshy oryndarǵa da jazdy. Biraq eleıtin jan joq. Avtorlar qaýymy, búgingi tańda quqyǵynan aıyrylǵan sharasyz beıbaqtar ispetti. Sol sebepti de olar osy shilde aıynda oryssha, qazaqsha úsh gazettiń betinde Respýblıka Prezıdentiniń atyna ashyq hat jarııalaýǵa májbúr boldy.

– Sonda bul máseleni túpkilikti sheshý úshin osy salada qurylǵan qoǵamdardyń bar­lyǵynyń lısenzııasyn qaıtaryp alý kerek pe? Úı ishinen úı tikken mundaı uıymdardy tártipke shaqyrýdyń ózge joly bar ma?

– Jol – bireý. Zańda bir-birine qaıshy baptar bolmaýy kerek. Eger áldeqalaı qaıshylyq ketip qalǵan bolsa, ony tezdetip túzetý kerek. Qaıshylyq túzetilgenge deıin dárejesi joǵa­ry zańnama, ıaǵnı Kodeks basshylyqqa alynýǵa tıis. Bul quqyq qoldaný praktıkasyndaǵy aksıoma. Máseleniń bári atalǵan kemshilikterdi joıýǵa mindetti oryndar men basshylardyń álem tájirıbesinen habarlary joqtyǵynan týyndap otyr. Álgi «akkredıtasııa» deıtin ınstıtýtty bizdiń jobalaýshy aǵaıyndar Reseı zańynan kóshirgende, ony reseılikter zańdaryna ne úshin kirgizdi eken dep oılanbas­tan, sebebin anyqtamastan ala salǵan. Al reseılikter ony búgingi bizdegishe búkil salany jaılap bara jatqan berekesizdikti joıý úshin ádeıi engizip, álemge tanymal RAO-ǵa ǵana kýálik berip, ózgesin akkredıtasııadan ótkiz­beı tastaǵan. Sonyń arqasynda «sańyraý­qu­laqsha» qaptap ketken qoǵamsymaqtar óz-ózinen joǵalǵan. Qazir 160 mıllıon halqy bar ulan-baıtaq Reseıde avtorlardyń múliktik quqyǵyn jalǵyz RAO ǵana baqylaıdy. Jalpy, álemniń bárinde solaı – Anglııa, Germanııa, Italııa, Ispanııa, Indııa, Japonııa, Brazılııa, Meksıka, t.t. sekildi damyǵan elderdiń bárinde de – bir-bir qoǵam ǵana. Demek, jańadan «velosıped oılap tabýdyń» keregi joq. Álemdik tájirıbeni paıdalaný kerek. О́ıtkeni, avtor­lyq quqyq salasy dúnıejúzilik aýqymda jumys isteıdi. Bizdiń elimiz teginnen-tegin halyqara­lyq 5 konvensııaǵa múshe bolǵan joq. Teginnen-tegin Dúnıejúzilik Zııatkerlik Menshik Uıy­myna kirgen joq. Bizdiń QazAQ ta halyq­aralyq SIZAK uıymyna sondyqtan múshe bolǵan. Al Qazaqstandaǵy álgi atalmysh qoǵamdardyń shetel qoǵamdarymen baılanysy múldem joq, biraq soǵan qaramastan, byltyrdan beri shetel avtorlarynyń qalamaqysyn da jınap keledi. Ony qalaı bóledi, kimge beredi – jaýap joq. О́ıtkeni, bizdegideı álemniń 2,5 mıllıon avtorynyń 20 mıllıonǵa jýyq týyndylary tirkelgen álemdik derekter bazasy olarda múldem joq. Birde-biriniń aty-jónin de, týyndylaryn da, turaǵyn da bilmeıdi. Sonda jınalǵan mıllıondaǵan qarjyny ne isteıdi, qaıda jiberedi? Demek, kýálikterin qaıtaryp alý kerek. Avtorlardyń qalamaqy­syn bir qoǵam ǵana jınap, derekter bazasyn­daǵy málimetter boıynsha tıesili úlesin bólip, avtorlarǵa tólep turatyn bolsa, is ret­teledi. Al zańsyz básekelestik jasap júrgen qoǵamdar taraǵysy kelse – tarap ketsin, taraǵy­sy kelmese – óz avtorlarynyń jınalǵan qalamaqysyn túgendep, esep-shottaryna aýdartyp alyp, múshelerine ózderi taratyp berip, tirshiligin jasaı bersin. Sonda avtorlardan alǵan ókilettigi joqtyǵyna qara­mas­tan, olardyń múliktik quqyǵyna zańsyz bılik jasap, qaltasyna túsý toqtalady. Al ony jasaý úshin esh qıyndyq joq. Jan-jaqty tekseris jasa da, akkredıtasııasyn qaıtaryp al. Avtorlardyń erkinen tys dempıngilik jolmen syıaqysyn jınap, ári jarytymsyz ol aqshanyń ózin bir jarym jyl boıy tólemeı, ınflıasııaǵa ushyratyp otyrýdyń ózi qylmys qoı. Avtor qalamaqysy – onyń jalǵyz tirshilik kózi, sondyqtan, jalaqy sekildi aı saıyn tólenýge tıis. Zańǵa engizilgen byltyr­ǵy ózgeris boıynsha, keminde úsh aıda bir ret tólenip turýǵa tıis dep jazylǵan. Al bular bir jyl jeti aı boıy tólemeıdi. Ony tıisti oryndar bilmeı otyrǵan joq. Biraq aralasar nıetteri joq, qulyqtary joq. Avtor olardyń qaı bir «eki týyp bir qalǵany» deısiń!

Súıenerimiz sot bolyp qaldy

– Avtorlyq quqyq salasynda jıyrma jyldan astam ýaqyttan beri istep kele jatqan bilikti basshysyz ǵoı. Osyny retteý úshin ózińiz tikeleı qandaı áreket jasadyńyz?

– Qolymnan kelgenniń bárin istedim. Osy akkredıtasııa bastalarda sol kezdegi mınıstr­diń atyna hat jazyp, bunyń túbi jaqsylyqqa aparmaıtynyn eskerttim. Oryssha jazylǵan hat qoı, «haosqa aparyp soqtyrady» dep jazǵam. Vıse-mınıstrge kirip túsindirdim. Biraq ol «túsingen» joq. Aıtqanym aınymaı kelip, berekesizdik bastalǵanda, taǵy attan saldym. Mınıstrge de, Bas prokýrorǵa da hat jazyp, álgi 46-1 babynyń qandaı zańdardyń qandaı baptaryna nelikten qaıshy keletinin táptishteı jazyp, kúshin joıa turýdy usyndym. Buǵan jaýapty Zııatkerlik menshik komıteti berip, Májiliste Zańǵa engiziler ózgerister qaralyp jatqanyn, sonda bul másele de eske­riletinin habarlady. Bul – umytpasam, 2010 jyl. Komıtet tóraǵasy N.Abdrahımmen birlesip, májilistiń jumys tobymen qoıan-qoltyq jumys istedik. Men olarǵa Dúnıejú­zilik Zııatkerlik Menshik Uıymynyń tájirı­belerinen derekter jınap berip, halyqaralyq SIZAK uıymynan, Reseı jáne t.b. avtorlar qoǵamdary mamandarynan túsindirmeler aldyrtyp, sondaı-aq ózimizdegi júrip jatqan berekesizdiktiń naqty dálelderi bolatyn qujattardy aparyp tapsyryp, kóp tirshilik jasadym. Sonyń arqasynda Májilis bir salada bir ǵana qoǵam bolýǵa tıis eken deıtin baılamǵa kelip, sheshim qabyldaǵan. Biraq, amal ne, eń sońǵy qabyldaǵan zańy zııatkerlik menshik zańdaryna engizilgen ózgerister týraly edi, ony Senatqa tapsyrdy da, ózderi erteńinde tarap ketti. «О́zi joqtyń – kózi joq» demekshi, Senat ol ózgeristerdi qabyldamaı tastaǵan. Sonymen bir jarym jyl boıy istegen eńbegimiz dalaǵa ketti. Parlament saılaýy ótken soń, men eki palata basshylarynyń atyna taǵy da hat jazyp, máseleni qaıta kótergem. Oǵan da ótken naýryz aıynda Zııat­kerlik menshik komıtetinen jaýap keldi: «Zańǵa ózgeris engizý 2013 jyldyń 4-toqsanyna jos­parlanyp otyr, sol kezde qaraıtyn bolamyz» depti. Oǵan deıin bir jyldan astam ýaqyt bary óz aldyna, engiziler ózgeristerdiń jobasyn daıyndaý, jumys tobynda, komıtetterde talqylaý, palatalar sessııasynda qaraý sııaqty sharýalarǵa eń az degende bir jyl ketedi. Al avtor quqyqtarynyń buzylyp kele jatqanyna eki jylǵa taıaý ýaqyt ótti. «Jany ashymastyń qasynda basyń aýyrmasyn» degen osy!.. Árıne, biz qarap otyra almaımyz. «Barar jer, basar taýymyz» taýsylǵansha umtylamyz. Qoǵamdarǵa resmı túrde hat jazyp, bizdiń múshelerimizdiń jáne ekijaqty kelisim-shart boıynsha quqyqtaryn baqylaýdy bizge tapsyrǵan 124 el avtorlarynyń qalamaqysyn aýdaryp berýdi talap ettik. Olar jolatpaıdy. Amal joq, sotqa júginip júrmiz. «Quqyq qorǵaýshy» áriptesimiz «Abyroıdan» ózimizdiń 107 avtordyń atynan jınalǵan aqshalary týraly málimet talap etip, sotqa aryz túsirdik. Sot aryzymyzdy qanaǵattandyrǵaly beri de alty aıdyń júzi boldy, biraq oryndaýǵa asyǵar emes. Osy taıaýda ǵana taǵy da 93 avtordyń atynan aryzdanǵanbyz, sot ony da qanaǵattandyrdy. Reseı avtorlar qoǵamy ózderiniń 373 avtorynyń buzylǵan múliktik quqyǵyn retteýdi talap etip hat jibergeli de biraz boldy. Ol da sotta jatqan aýyr sharýa­nyń biri. Dál osyndaı jaǵdaı Shymkenttegi «SAP»-qa da qatysty. Osy qoǵamnyń zańsyz bergen lısenzııasymen jumys istep kelgen «Pavlın» deıtin kafemen sottasyp, 1 mıllıon 794 myń teńge utyp aldyq. Bireýdi aldap soǵyp, tekke arandatyp qoıǵanyn kórmeısiń be! Sol «SAP» basshylaryna qarasty «ASD rekords» stýdııasynyń ústinen birneshe is qozǵap edik, sonyń ekeýi boıynsha bizdiń qoǵamnyń múshelerine tıesili 15 mıllıonnan astam aqsha óndirip berý týraly sheshim shyqty. Osynyń bárin joǵarǵy baqylaýshy organdar bilmeı otyrǵan joq. «Qaı jeńgeniń meniki» deıtin qaǵıdat ustanatyn bolý kerek, ol taraptan eshqandaı áreket baıqalmaıdy. Bizde qazir sottan ózge mııat joq, bar tirshiligimiz «quqyq qorǵaýshylarmen» arpalysýmen ótip barady.

– О́tken jyly qazaq tildi basylym­dardyń biri «Avtorlardyń aqshasyn «jegish» jeti qoǵam» degen maqala jarııa­laǵanda, qosaq ishinde ketken QazAQ-tyń abyroıyn qorǵap, ózińiz de maqala jarııalaýǵa májbúr bolyp edińiz. Qazir elimizde avtor quqyǵyn qorǵaıtyn tórt uıym bar deısiz. Qalǵan úsheýi qaıda ketti?

– Ol maqalada kórsetilgen jeti qoǵamnyń tórteýi avtorlar quqyǵyn qorǵaýshylar bolsa, úsheýi oryndaýshylar quqyǵyn qorǵaıtyndar bolatyn. Olar eshqaıda ketken joq, áli ázir bar: biri – KOÝPI dep atalady, Almatyda, ekinshisi – Q.Bolmanov uıymdastyrǵan «Demeý», úshinshisi – Shymkenttegi «Qazaq ánderin oryndaýshylardyń odaǵy». Olardyń da jaǵdaıy bizdikindeı, aıtys-tartyspen júr. Oryndaýshylardyń quqyǵy avtorlyq quqyqqa jatpaıdy, sabaqtas quqyqqa jatady. Sabaqtas quqyqtar avtorlyq quqyqtan týyndaıdy. Olar úsheý: mýzykalyq týyndylardy oryn­daý­shylar quqyǵy, fonogramma jasaýshylar quqyǵy jáne habar taratý uıymdarynyń, ıaǵnı tele-radıo mekemeleriniń quqyǵy.

– Oqyrman úshin Qazaqstan avtorlary qoǵamy qandaı jaǵdaıda jáne naqty kimderdiń quqyǵyn qorǵaıtynyn júıelep aıtyp berińizshi. О́ıtkeni, bul máselede de túsinbeýshilikter bar.

– Bizdiń Qoǵam ádebıet pen óner salasyndaǵy avtorlardyń – kompozıtor, aqyn, dramatýrg, sýretshi, horeograftardyń múliktik quqyǵyn qorǵaýmen aınalysady. Naqtylaı tússek, ózderiniń qorǵaý múmkindikteri joq avtorlardy qorǵaımyz, al ózderiniń de qorǵaý múmkindikteri bar jerge biz aralaspaımyz. Aıtalyq, jazýshynyń óz quqyǵyn qorǵaý múmkindigi ózinde. Jazǵan kitabyn baspaǵa ózi aparyp beredi, demek, shartqa otyrǵanda, bar máselesin ózi sheshe alady degen sóz. Al án avtorlarynyń ondaı múmkindigi joq, týyndysy jarııalanǵan soń-aq, ony oryndaýshylar ár jerde-aq paıda bolady. Ánder bir mezgilde elimizdiń ondaǵan qalalarynda, júzdegen kafe-restorandar men konsert zaldarynda shyr­qalyp jatýy múmkin, ony baqylaýǵa onyń eshqandaı múmkindigi joq. Sondyqtan múliktik quqyǵyn baqylaýdy olar Qoǵamǵa tapsyrady.

– Al oqýlyq avtorlary da ózderiniń kelisiminsiz qosymsha taralymmen ıakı «qaraqshylyq» jolmen shyǵarylǵan kitaptarynyń qalamaqysyn talap etip, sottasyp jatady. Osy iske sońǵy jyldary sizder aralaspaı júrgen sııaqtysyzdar?

– Durys aıtasyń. Buryn bizge osyndaı máselemen avtorlar kelip turatyn. Shamamyz jetkenshe kómektesýshi edik. Sotqa júginip, tıesili aqshasyn óndirtip beretinbiz de, jasa­ǵan qyzmetimiz úshin paıyzdyq mólshermen belgilengen aqymyzdy alatynbyz. Ol avtor­larǵa óte tıimdi edi. О́ıtkeni, biz advokattarsha qyzmetimizdiń aqysyn aldyn ala belgilep, avans talap etpeıtinbiz. Utsaq – uttyq, utpa­saq – eshteme joq, olar eshteme tólemeı­tin. Biraq, osy isimiz ókilettik organǵa unamady, buny kommersııalyq áreket dep tapty. Sonan soń toqtattyq. Buryn jylarman bop kelip otyrǵan soń, kómek qolyn sozbaýǵa arymyz jetpeıtin, endi, jaqsy syltaýymyz bar. Túsin­dirip aıtyp, bas tartamyz. Bir qıyndyqtan qolymyz bosap qaldy. Al avtorlarǵa obal boldy.

– Ǵylymı týyndylardyń, patent ıeleriniń zııatkerlik menshigin qorǵaýǵa, qorǵasýǵa sizderdiń qoǵamdaryńyzdyń quzyry júre me?

– Joq, biz bul salamen aınalyspaımyz. Olardyń óz mekemeleri bar.

– Keıde merzimdik basylymdarda «Avtorlar nazaryna», «Avtorlardyń murager­leriniń nazaryna» degen atpen habarlandyrý jarııalap, jınalyp qalǵan aqshasyn alýǵa shaqyryp jatasyzdar. Aqshasyn izdemeıtin bular kimder?

– Ádebıet pen óner salasy da úzdiksiz damý ústindegi prosess qoı, avtorlar qataryna únemi jastar kelip qosylyp jatady. Bári birdeı avtorlyq quqyq týraly, bizdiń mekeme týraly bile bermeıdi, konsertterge qatysyp, kafe-restorandarda án salyp júre beredi. Al syıaqylary bizge kelip túsip jatady. Joǵaryda atalǵan 46-1 babynyń mindeti osyndaı avtorlarǵa baǵyttalǵan bolýǵa tıis edi. Álemdik tájirıbede solaı. Zańǵa álgi bap engizilgenge deıin biz «blankettik lısenzııa» deıtin termındi basshylyqqa alyp, qoǵamǵa múshe emes ondaı avtorlardyń syıaqysyn da jınap, ózderin izdestirip taýyp, múshelikke qabyldap kelgenbiz. «Syıaqysyn izdemeıtin» avtorlardyń ekinshi bir toby – marqum bolǵan kisiler. Der kezinde muragerligi resimdelmeı qalǵan ádebıet pen óner qaıratkerleri ushy­rasady, olarǵa da oqta-tekte azyn-aýlaq qalam­aqy túsip turady. Ájeptáýir tıyn-teben jınalyp qalǵan soń, balalaryn ıakı jaqyndaryn izdestirýge týra keledi. Byltyr ǵana júzden astam osyndaı jastar men marqum avtorlar­dyń muragerin izdep taptyq.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Aınash ESALI,

«Egemen Qazaqstan».

ALMATY.