Sońǵy on jyl tóńireginde aımaq kartasynan 48 aýyl joıylyp, orny oısyrap qalǵan. Byltyr tórt aýyldyń turǵyndary basqa jerlerge kóshirilse, bıyl bul kórsetkish on esege kóbeıgen. Basqarmanyń aýyldyq aýmaqtardy damytý bóliminiń jetekshisi Janar Ahmıevanyń aıtýynsha «Qazaqstan Respýblıkasynyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysy týraly» Zańyna sáıkes halqynyń sany 50 adamnan az sharýa qonystary men ózge de qonystar eń jaqyn mańdaǵy eldi mekenniń quramyna engiziledi. О́ıtkeni olardy qarjylandyrý ekonomıkalyq jaǵynan tıimsiz sanalǵandyqtan eshqandaı qoldaý kórsetilmeıdi.
Oblysta osyndaı 103 aýyl bolsa, 17-si shekara mańynda ornalasqan. Turǵyndardyń ómir súrý deńgeıi qanaǵattanarlyq, áleýmettik nysandar tolyq jumys isteıtin jerlerge kóshirilýi erikti túrde júzege asyrylady. Tura bergisi keletinderge shekteý qoıylmaıdy. Jergilikti atqarýshy organdar óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý monıtorıngin júrgizip, keleshegi kúmándi-aý degen aýyldardy taǵy bir naqtylap shyqqan. Soǵan oraı adamdar sany 10-nan aspaıtyn 38 eldi mekendi joıý jóninde sheshim qabyldanyp, ońtaılandyrý sharalary bastalyp ketken. Bularda ınfraqurylymdar toqtap tur. 5 aýylǵa aýyz sý tasyp jetkizilse, 33 aýyl ortalyqtandyrylmaǵan sý júıesin tutynady.
Jýyrda qoǵamdyq keńes otyrysynda taǵy 15 aýyldyń jaıy qaralyp, usynys oblystyq máslıhattyń qaraýyna jiberilipti.
Solardyń biri – Esil aýdanynda ornalasqan shóbi shúıgin, topyraǵy qunarly Kalınovka. Munda 3 otbasy ǵana tirshilik etedi. Kezinde 300 turǵyn boldy, saýyn fermasy, mal bordaqylaý alańy jumys istedi degenge sený qıyn. Pashkovtar otbasy kindik qany tamǵan jerden ketkileri kelmeıdi. Otaǵasy Sergeı áıeli Galına ekeýi iri qara maldaryn ósirip, eshkimge salmaq salyp otyrǵan joq. Biri jalǵa berilgen kóldi baqylasa, ekinshisi hat-habar tasýmen aınalysady. Qatty qınaıtyny – jol qatynasy. Nóserli jaýyn-shashyndarda «Nıva» kóliginiń ózi batpaqtap qalady. Qonys aýdarý jaıly áńgime shyqqaly kindik kesken jerge ábden baýyr basyp qalǵan qımastyq sezimnen aryla almaı júr. Áldebir alańdaýshylyq, beımaza kúı de kóńilge maza berer emes. Usharyn jel, qonaryn saı biletin qańbaqtyń halin keshkendeı sezinedi ózderin. Keleshekti oılasa, aldy tuman, arty jar syqyldy. Qaıda attyń basyn tiremek – ol jaǵy belgisiz. Kórshi Amankeldi aýylyna kóshý týraly usynys aıtylǵanymen, ondaǵylardyń da aýzynan aq maı aǵyp, shylqyp otyrmaǵany belgili. Kóshirý jumystary qandaı qarajat esebinen atqarylady, baspana, jumysqa ornalasý jaıy qalaı sheshiledi degen saýaldarǵa jergilikti bıliktegilerdiń ekiushtylaý jaýap berýlerine qaraǵanda shetin jaıttar az emes tárizdi. Osedloe eldi mekeniniń kebin kıip qalamyz ba degen qaýip te joq emes. Osydan birneshe jyl buryn Mádenıet aýylynyń turǵyndaryn Osedloege kóshirý jónindegi buıryq saıtandaı sap ete qalǵan. Shash al dese, bas alatyn keı atqaminerler tarapynan aıtqanǵa kónbeseńder elektr qýatynan ajyratyp tastaımyz degen syqyldy neshetúrli qysym kóbeıgen. Qyrda astyǵyn ósirip, oıda malyn baǵyp otyrǵan 9 úıli aýyl qoqan-loqqydan yǵa qoımaǵan. Kúshteý-zorlaýǵa boı bermegen kúıi kúrejoldyń boıyndaǵy ejelgi turaǵynda qala bergen. Qazir tútini túzý. Qymyz, balyq óndirýmen de aınalysady. Al «maqtaýly» Osedloeńiz tarap tynǵan. Budan shyǵatyn qorytyndy, ońtaılandyrý saıasatyna memlekettik múdde turǵysynan baıyppen qaramasa sapadan góri sanǵa júgirý saldarynan tórt aıaǵynan nyq turǵan az úıli eldi mekender qosaq arasynda ketip qalýy ǵajap emes. Osy aýdanǵa qarasty Birlik aýyly da kezinde «qara tizimge» iligip, taraýdyń az-aq aldynda turǵanda syrttan kelgen aǵaıyndar ornalastyrylyp, bastaýysh mektep qaıta ashylyp, tirshilik tamyryna qan júgirgen. Sondyqtan túpkilikti sheshim qabyldamas buryn el-jurttyń oı-pikirleri jan-jaqty saralanyp, qıyndyqty eńserýdiń utymdy joldary birlesip qarastyrylǵany durys. Ekinshiden, qulaqqa túrpideı tıetin, júrekke ınedeı qadalatyn «bolashaǵy joq» eldi mekenderdiń negizgi aýyrtpalyǵyn jergilikti jerlerge arta salý tolǵaqty problemalardyń jibin tolyq tarqata almasy anyq. «Aýyldardy taratý, kóshirý, jumyspen qamtý mindetteri aýdandyq ákimdikterge júktelgenimen, oǵan qaýqary jete bermeıdi. Sondyqtan Úkimet respýblıkalyq qazynadan qarjy qarastyrǵan jón», deıdi kóshýge beıil, biraq múmkindigi joq turǵyndar. Shekaralas aımaqtaǵy Iаnsıno aýylynda jalǵyz ǵana shoshaıyp qalǵan otbasy da óz kúshimen kóshýge dármensiz bolyp otyr.
– Jańalyq pen Ortalyq aýyldaryn kóshirý shyǵyndary respýblıkalyq qazyna esebinen ótelgen bolatyn. Qazir jańa baǵdarlamaǵa sáıkes bul mindetter jergilikti bılik oryndaryna júktelgen. Eger siz aıtqandaı Kalınovka taratylǵan jaǵdaıda árbir otbasy múshesine 25 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde ótemaqy tólenedi. Al jalǵa berilgen baspanany keıin satyp alýyna bolady, – dedi habarlasqanymyzda Esil aýdandyq jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalar bólimi basshysynyń orynbasary Bekzat Yntyqbaıqyzy. Alaıda ońtaılandyrý birtindep júrgiziledi degenniń ózinde turǵyndardy kóshirýge qajetti qarjyny tabýǵa sharasyz aýdandar joq emes. Jambyl aýdany Ostrovka aýylyndaǵy 32 turǵynnyń biri Bolat Baıtelesov qartaıǵanda qańǵyp qalamyn ba dep qorqady. Sharýa qojalyǵynda eńbek etetin áıeli ekeýi azyn-aýlaq mal ósiredi. Otaǵasynyń erkine salsa, aýdan ortalyǵyna kóshýge daıyn. Alaıda onda úılerdiń baǵasy jalyna qol apartpaıdy. Baspanany satyp almaq túgil jaldaýdyń ózi – ol úshin aýyr salmaq. Ákimdiktegiler bolsa naqty is-shara jospary qabyldanbaǵandyqtan bıýdjetten qarajat qarastyrylmaǵanyn, «Jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasy sheńberinde bolashaǵy joq aýyl turǵyndaryna baspana áperý, t.b. áleýmettik qoldaý jasalyp kelse, budan bylaı mundaı jeńildikter kórsetilmeıtinin alǵa tartady.
M.Qozybaev atyndaǵy Soltústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń professory Altaı Qojahmettiń oıynsha aldymen qandaı aýyldar keleshegi kúńgirt sanatyna jatqyzylýy kerek degen máseleniń basyn ashyp alǵan jón sııaqty. Onyń pikiri aýyldyń áleýeti tek tútin sanymen ólshenbeýi tıis, aqylǵa qonbaıtyn usynystardyń aqyry orny tolmas zardaptarǵa soqtyrýy yqtımal degenge saıady. «Damý deńgeıi ortasha aýyldarǵa qaraǵanda 60 tútini ǵana bar Daıyndyqtyń ómir sapasy áldeqaıda kósh ilgeri. Turǵyndar jumyspen tolyq qamtamasyz etilgen. Ortasha jalaqy 90 myń teńge tóńireginde. Kerisinshe, ahýalyn ózim jaqsy biletin keı iri aýyldarda qordalanǵan problemalar sheshilmegen kúıinde tur. Shama kelse, jergilikti jerlerde kásipkerlikti óristetip, jańa jumys oryndaryn quryp, jer telimderin qaltaly azamattardyń ıgerýine berip, shashyratpaýdyń múmkindikterin, sondaı-aq «Ońtústikten – Soltústikke», «Serpin» baǵdarlamalary sheńberinde keletin otbasylardy, jastardy qonystandyrý arqyly ishki kóshi-qón úderisine basymdyq bergen abzal. Joldaýda óńirlerdegi meılinshe ótkir problemalardy sheshýge kúsh jumyldyrý qajettigi ákimderge qaratyla aıtyldy. Úkimetke bul mindetti júıeli qolǵa alyp, qarjylandyrý kózderin izdep tabý júkteldi. Demek, Elbasy tapsyrmalary eldi mekenderdi irilendirý isin yntalandyryp, qarajatty paıdalaný tıimdiligin arttyrary sózsiz», deıdi ekonomıst-ǵalym. Shalǵaıdaǵy Aıyrtaý aýdanynda turatyn eńbek ardageri Taılaq Jalmurzenov joǵaryǵa qarap qol jaıa berý durys emes. Aýyldardyń júdeý tirligin kóterý turǵyndar men sharýashylyq jetekshilerine de baılanysty degen oıyn naqty mysaldarmen sabaqtaıdy. «Týǵan jerim Birlestikke kelgen saıyn kóńilim kóterilip, erekshe shabytqa bólenemin. Ýaqyt aǵymy qansha qubylsa da, qut-bereke daryǵan dástúrinen aınyǵan emes.Táýelsizdik jyldarynan beri 65 úı turǵyzyldy. Jastar sany da, bala týý kórsetkishi de artyp keledi», dep shattanady aqynjandy aqsaqal. Onyń bul oıyn Qamysaqty aýyldyq okrýginiń ákimi Jaqsylyq Ábdiruly da qýattaıdy. Okrýg quramynda alty aýyl bolsa, birligi bekem Birlestik qaı jaǵynan bolsyn úlgi etýge turarlyq. Munda turmysy nashar, áleýmettik jaǵdaıy tómen otbasy joq. «Dıplommen – aýylǵa!» baǵdarlamasy boıynsha túlekterdiń ushqan uıaǵa oralýy qalypty jaıt. Kezinde jataqhana úlgisinde asyǵystaý salynǵan mekteptiń bir bólmesi ashanaǵa aınaldyrylypty. Aýyldyń bilikti azamaty Muhtar Qaıyrjanovtyń óz menshigine rásimdep alǵan eski klýb úıi asar ádisimen qalpyna keltirilýde. Kelesi jyly paıdalanýǵa berilip, oqýshylar sporttyń voleıbol, basketbol, kúres, gımnastıka, akrobatıka sııaqty túrlerimen alańsyz aınalysatyn bolady. «Týǵan jer» baǵdarlamasy aıasynda qolǵa alynǵan bastamaǵa jyraqta júrgen mektep túlekteri qyzý ún qosyp, qurylys materıaldary úshin birjarym mıllıon teńge jınap beripti. «О́ser eldiń balasy birin-biri batyr» deıdiniń bir mysaly bul! 40 shańyraq bıe baılap, qymyz, basqa da ulttyq taǵamdar daıyndaıdy. Solardyń biri – alǵashqy áskerı daıyndyq pániniń muǵalimi Baýyrjan Álenov. Onyń qosalqy sharýashylyǵynda elýden astam jylqy, onǵa jýyq iri qara maly bar. Saıat Ospanov jeńildikti memlekettik baǵdarlamaǵa qatysa otyryp kásipkerlik isin dóńgeletip áketken. Nesıege 14 sıyr satyp alsa, búginde eki esege deıin kóbeıgen. Mine, «qoly qımyldaǵannyń aýzy qımyldaıdy» degen osy. El dese, emeshegi úziletin malsaq jandar «alma pis, aýyzǵa tústiń» dáýreni ótkenin, bar qadir-qasıet qajyrly eńbekte, mańdaıterde jatqanyn jaqsy túsingendikten týǵan jerdiń gúldenýine qaltqysyz úles qosyp keledi. Aýyl irgesin setinetpeı otyrǵan, kez kelgen kómekke árkez daıar turatyn «Jarqyn SK» jáne «Araı-1» seriktestikteriniń basshylary Aleksandr Ponomarev pen Talǵat Qurmanǵojınge degen birlestikterdiń ystyq yqylasy erekshe. Desek te, Birlestik aýylynyń turǵyndary kóp jyldardan beri sapaly aýyz sý men jańa mektep ǵımaratyna muqtaj. Jol jaıy da kóńil kónshitpeıdi. Ýrbanızasııa úrdisi saldarynan qordalanǵan áleýmettik máselelerdi óz kúshterimen sheshe almaıtyny aıtpasa da túsinikti. Budan bylaı túıindi kúıinde qala berse, «bolashaǵy joq» degen syńarjaq yzǵarly úkimdi estip qalýymyz ábden kádik.
Oshaqtyń úsh taǵany sekildi bılik, bıznes jáne turǵyndar jumyla kirisip, birigip is-áreket jasaıtyn bolsa, aýyldardyń eńsesi tikteletinine, turmysy túzeletine esh shúbá joq. Sonda el ıesiz, jer kıesiz qalmaıdy.
О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy
