Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda bizdiń tarıhymyzdaǵy umytýǵa bolmaıtyn negizgi máselelerdi atap ótti. Biz tarıhymyzdy tolyqqandy túsiný jáne túısiný úshin Uly dalanyń barlyq qyrlary obektıvti zerttelgen ári naqty ǵylymı derekterge súıenýimiz qajet. Elbasy sol úshin óz maqalasynda birqatar iri jobalardy usynyp otyr. «Arhıv-2025» jetijyldyq baǵdarlamasy, «Uly dalanyń uly esimderi» ensıklopedııalyq saıabaǵy, Uly dala tulǵalary ǵylymı-kópshilik serııasy, «Túrki órkenıeti: túp-tamyrynan qazirgi zamanǵa deıin», «Uly dala» atty ejelgi óner jáne tehnologııalar mýzeıi, «Uly dalanyń kóne saryndary» jınaǵy osy jobalardyń aıasynda qamtylǵan. Basqa da jobalardy iske asyrý «Qazaqstan» atty memlekettik brendimizdi qalyptastyrýda jáne otandyq týrızmdi damytýda zor qoldaý bolatyny sózsiz.
Elbasy maqalasyna oraı Qaraǵandy oblysyndaǵy Ulytaý aýdanynyń aýmaǵynda ornalasqan tarıhı-mádenı eskertkishterge nazar aýdarǵym keledi. Ulytaý – el ishindegi kıeli oryndardyń biri. Bul jer ǵun, kóktúrik, Altyn Orda men Qazaq handyǵynyń ortalyǵy bolǵan. Erte zamanda bul ólkede taý-ken óndirisi damyp, qola, jez, qorǵasyn jáne temir qorytylyp shyǵarylǵan. Orta jáne qola ǵasyrlar men saq zamanynda Jezqazǵan, Ulytaý men Jezdi aımaqtarynyń ken oryndarynda jez rýdalarynyń úlken mólsheri óndirildi. Qazirgi tańda metallýrgııanyń ejelgi ortalyǵynyń biri retinde Taldysaı mekeni jaqsy saqtalyp, oǵan tarıhı eskertkish mártebesi berildi.
Jezqazǵannyń soltústik-shyǵysynan 50 shaqyrym jerde Shyńǵys hannyń úlken uly Joshy hannyń kesenesi ornalasqan. Odan sál ári Qazaqstannyń ejelgi eskertkishteriniń biri, Qarahan kezeńine deıingi VIII-IX ǵasyrlarda salynǵan Dombaýyl kesenesi bar. Al Malshybaı aýylynyń tusynda eń úlken ári kórnekti eskertkish – Alasha han kesenesi turǵyzylǵan. Alasha han týraly naqty derek qalmasa da, el arasynda júrgen ańyzdar az emes. Jezqazǵan qalasynan 85 shaqyrym jerde jartasqa ejelgi sýretter salynǵan arheologııalyq eskertkish – Terekti áýlıe ornalasqan. Bul tarıhymyzdaǵy erekshe eskertkish ekenin atap ótken jón. Munda babalarymyzdyń materıaldyq, rýhanı jáne áleýmettik ómiriniń erekshelikteri týraly málimetter beretin tasqa qashalǵan petroglıfter saqtalǵan. Jalpy alǵanda Jezqazǵannyń aınalasynda on bes shaqty kesene bar.
Ulytaý óńiriniń tarıhy men tabıǵatyn jan-jaqty nasıhattaý, eń aldymen óskeleń urpaqtyń boıynda Otanǵa degen súıispenshilik sezimin tárbıeleýde asa mańyzdy. Bul rette, Úkimet Ulytaý óńirinde mádenı-týrızm aımaǵyn, sonyń ishinde tarıhı eskertkishterge aparatyn joldar men ınfraqurylymdy odan ári damytý boıynsha sharalar qabyldaýy tıis.
Sergeı ERShOV,
Parlament Senatynyń depýtaty
