Altyn Orda memleketinde júzdegen shahar bolǵan. Ol zamanda birde-bir memleket mundaı dárejege jetpegen edi deıdi ǵalymdar. Osy qalalardyń keminde úsheýi – Jaıyq, Jalpaqtal jáne Saryózen qazirgi Batys Qazaqstan oblysynyń aýmaǵynda jatyr.
Kóne zaman saıahatshylary Jaıyq ózeniniń boıynda ortaǵasyrlyq birneshe shahar bolǵany týraly estelikter qaldyryp, olardyń ornyn kartaǵa da túsirgen. Biraq otarshyl Reseı de, onyń murageri – Keńes ókimeti de Uly dalanyń uly qalalaryn zertteýge qulyqsyz boldy.
– Keńestik tarıh ǵylymy ıdeologııanyń qulyna aınalyp, tarıhty burmalap kórsetti. Mysaly, Oral óńirinde ortaǵasyrlarda qala bolǵanyn HVIII ǵasyrda Pallas, Rychkov sekildi orys ǵalymdarynyń ózi aıtyp ketken. Biraq Keńes kezinde ol týraly eshkim jumǵan aýzyn ashpady. Mysaly, Jalpaqtal qalasy 68 ga aýmaqty alyp jatyr, ol jóninde Pallas estelik qaldyrǵan. Biraq biz ony 2007 jyly ǵana taptyq. Keńes kezinde «qalalyq mádenıetti, órkenıetti taratýshy – biz (orystar) ǵana» degen saıasat nasıhattaldy, – degen edi tarıh ǵylymdarynyń doktory Murat Sydyqov.
Keseneli kóne jurt
Oral qalasynyń irgesindegi ortaǵasyrlyq Jaıyq qalashyǵynyń orny 2001 jyly kezdeısoq tabyldy. «Qarashyǵanaq – Úlken Shaǵan – Atyraý» munaı qubyryn salýshylar kirpish kúıdiretin úlken pesh qurylysynyń ústinen túspese, kóne qala qupııasyn qoınyna jasyryp áli qansha jatar edi?!
Degenmen, bul mańda órkenıet oshaǵy, shýly shahar, zııaly jurt bolǵany shynaıy ǵalymdarǵa ejelden-aq belgili-tuǵyn. Biraq Uly dalanyń osy bir pushpaǵyn – Jaıyq boıyn sońǵy birer ǵasyrda ıemdengen kelimsekter bul tarıhty múldem joıýǵa tyrysqan. Qala oryndary, ondaǵy alyp ǵımarattar, tipti zırattar tas-talqan bolyp qıratylyp, irgetasyna deıin qazylyp, tonalǵany – sonyń aıǵaǵy. Ábden talan-tarajǵa túsken, taptalǵan tarıhymyz Táýelsizdiktiń arqasynda ǵana túgendele bastady.
Túgendelgeni sol emes pe, kóne shahar orny tabylǵany jóninde habar estilisimen Á.Marǵulan atyndaǵy arheologııa ınstıtýtynyń mamandary Oralǵa kelip, qazba jumystaryn júrgizdi. Bul jumysty áıgili arheolog, akademık Karl Baıpaqov qadaǵalady. Sóıtip, Oraldyń irgesindegi Jeltaý bıiginen shyǵys monshasy, turǵyn jaılar, birneshe kesene oryndary tabyldy.
– Dál osy kesenede kóp syr jatyr, – deıdi Jaıyq qalashyǵy ornynda 2012 jyldan beri birneshe jyl qazba jumysyn júrgizgen arheolog, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Murat Qalmenov.
Ǵalymdar kóne qalanyń ortalyq beıiti dep eseptegen aımaqtan ortaǵasyrlyq qos keseneniń ornyn zerttedi. Birinshisi – eki kameraly nemese «kishi kesene» dep atalady. Murat Dabylulynyń pikirinshe, bul eskertkish joǵary tap ókiline tıisti bolýy múmkin. Qurylys jáne qaptaý materıaldary jergilikti jerde óndirilip, olar joǵaryda aıtylǵan qurylys materıaldaryn kúıdiretin peshterde jasalǵany anyqtaldy.
Keseneniń arhıtektýralyq ádisi HIII-HIV ǵasyrlardaǵy barlyq Altyn Orda dáýirine tıisti osyndaı qurylystaryna tán deýge bolady. Iаǵnı tórt burysh pishinde tiktelip, 30h25h6; 24h24h5 sm ólshemdi kirpishterden qalanǵan. Qazba jumystary kezinde ósimdik tektes oıýlarmen aıshyqtalǵan qaptama taqtaılar kóp tabyldy. Bundaı jádigerler Altyn Orda qalalarynyń qurylys ǵımarattarynda kezdesedi.
Qurylys oryndarynyń qabyrǵalary men edenderi bir kezderi túbegeıli buzylyp, talqandalǵan. Kesene josparda tikburyshty pishindes bolyp, kólemi 9h12 m, eki kúmbezben kómkerilgen bolýy múmkin. Syrtqy qabyrǵalarynyń qalyńdyǵy 175 sm-ge jetedi.
Beıittegi zerttelgen ekinshi nysana – «Úlken kesene». Kesene eki kameraly bolyp kelip, eni – 12,85 metrge, uzyndyǵy – 19,5 metrge jetken. Kesene ústinde kólemi ártúrli pishinde birneshe kúmbez bolǵanǵa uqsaıdy. Olar ózindik tabandar men ótpeli qondyrǵylarǵa ornatylǵan bolýy múmkin. Kúmbezderdiń syrtqy bóligi kók jyltyr qaptamalarmen kómkerilgen.
Eskertkishtiń qasbeti (fasady) ortalyq monýmentaldy portal túrinde daıyndalǵan. Keseneniń ishki bóligi altyn jalatylǵan kók tústi qaptamamen, polıhromdy jazbamen bezendirilgen. Birinshi bólmeniń kólemi – 4,4h4,4 m, kvadrat pishinde. Bul bólmeni zııaratshylar Quran súrelerin oqýǵa nemese basqa da dinı sharalar ótkizý úshin paıdalanǵan bolsa kerek. Al negizgi bólmede 10 jerleý orny anyqtaldy. Keseneniń tórindegi ortalyq qabir basqalardan erekshe bolyp kelgen. Bas qabirdiń aınalasy qyzyl kirpishtermen bıiktetilip, syrty jyltyratylǵan qysh japsyrmalarmen bezendirilgen.
– Bizdiń boljaýymyzsha, bul kesenede áldebir áýlettiń eń syıly adamy nemese qandaı da bir dinı ǵulama qoıylyp, keıin onyń qasyna aǵaıyn-týmalary nemese mýrıd-oqýshylary jerlengen bolýy múmkin. Sebebi kesenedegi bas qabir aldymen jerlengeni, qalǵandary sońynan qoıylǵany zertteý kezinde anyqtaldy, – deıdi Murat Qalmenov.
Kóne shahardyń jańa ǵumyry
Joǵarydaǵy jańalyqtardyń ózi-aq Jaıyq qalashyǵy Altyn Orda dáýirinde joǵarǵy órkenıetti, óziniń óndirisi men qolóneri damyǵan ortalyq bolǵanyn dáleldegen. Ǵalymdar Jaıyq qalasy – búgingi Oral qalasynyń atasy degen ortaq pikirge keldi. Sóıtip «Oral qalasynyń irgesin 1613 jyly kazaktar qalady» degen ushqary tujyrymnyń kúli kókke ushty.
Ortaǵasyrlyq Jaıyq qalasynyń dańqy jalpaq jurtqa jaıylǵanymen, alda áli jasaıtyn jumys kóp edi. Sonyń ishinde tam-tum tabylǵan jádigerlerge zerthanalyq tereń taldaý jasalynyp, naqty ǵylymı tujyrymdar jasalýy qajet bolatyn. Batys Qazaqstan oblystyq tarıh jáne arheologııa ortalyǵynyń burynǵy basshysy Murat Sydyqov usynǵan «Ortaǵasyrlyq Jaıyq qalashyǵy aspan astyndaǵy mýzeıi» jobasy da joba kúıinde qalyp qoıdy.
– Jaıyq qalashyǵy ornynan tabylǵan úlken keseneden 11 adamnyń, kishi keseneden 9 adamnyń súıegi shyqqany belgili. Biraq osy súıekterge laboratorııalyq kúrdeli zertteý jumysy júrgizildi me, nátıjesi qandaı? Osy másele bizge bizge beımálim bolyp tur. Qazir tıisti oryndarǵa hat jazyp, súıekterdi keri qaıtarýdy suratyp jatyrmyn, − deıdi Batys Qazaqstan oblystyq tarıh jáne arheologııa ortalyǵynyń jańadan taǵaıyndalǵan dırektory Jantas Safýllın.
Sondaı-aq qazba jumystary kezinde tabylǵan qysh ydys qaldyqtaryna da zerthanalyq saraptama jasalmaǵan. Al mundaı zertteý kerek-aq. Kesenede jerlengen adamdar kim? Olar bir-birine týysqan ba? Múmkin Shyńǵys han násilinen shyǵar? DNK saraptamasy arqyly munyń bárin anyqtaýǵa bolar edi. Qysh qaldyqtaryna jasalǵan saraptama da onyń jasyn, quramyn, stılin anyqtap, ózge óńirden tabylǵan jádigerlermen salystyrýǵa, sol arqyly qandaı da bir tujyrym jasaýǵa múmkindik berer edi.
Degenmen elimizde byltyr bastalǵan «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy ortaǵasyrlyq qala tarıhyn zertteý isine ekinshi tynys ashty. «Kıeli Qazaqstan» baǵdarlamasy aıasynda qala orny elimizdiń jalpyulttyq qasıetti nysandary tizimine engizildi. О́ńir basshylyǵy da tarıh tábárigin halyqtyń nazaryna usynýǵa, týrısterdiń tamashalaýyna jaǵdaı jasap, mádenı-rýhanı ortalyqqa aınalýyna múddeli bolyp otyr.
– Kóne Jaıyq qalasynyń ornyn ashyq aspan astyndaǵy murajaıǵa aınaldyrý jobasyn daıyndap jatyrmyz, – deıdi Jantas Safýllın. – Kesene oryndary anaý jyly qazylǵanymen, qazir qaıta kómilgen edi. Onyń ústin jel men jaýyn-shashynnan saqtaıtyn tússiz shatyrmen kómkerip, qaıtadan qazsaq, kelýshilerdiń nazaryna usynsaq deımiz. Bir qyzyǵy, dál osy kesene janynda sarmat zamanynan qalǵan oba tur. Ol obaǵa da qazba jumysyn júrgizip, úlgi retinde saqtaýymyz kerek dep esepteımin. О́ıtkeni bul tarıhı tizbekti – osy Uly dalanyń qojaıyndary bolǵan saq-sarmattardyń jáne altynordalyqtardyń sabaqtastyǵyn dáleldeıtin keremet eskertkishter ǵoı!
Han toǵaıyna jańa kózqaras
Oral qalasynyń irgesinde, Shaǵan ózeniniń Jaıyqqa quıylar tusynda «Han toǵaıy» dep atalatyn tabıǵı múıis bar. Tabıǵı tumsa qalpy kúni búginge deıin saqtalyp jetken osy ataý qaıdan shyqqan?
Dál osy jerde 1812 jyly Ishki Qazaq ordasynyń bıleýshisi Bókeı han Nuraly han ulyn, 1824 jyly Bókeıuly Jáńgir handy aq kıizge otyrǵyzyp han kóterý rásimi – qazirgishe aıtsaq ınaýgýrasııasy ótken.
– Orynbor bıligi nege Bókeı men Jáńgirdi 600 shaqyrym jerden arnaıy aldyryp, Oral qalasynyń irgesinde han kóterý rásimin jasady? Bizdiń oıymyzsha, munyń bir máni bar. Álbette, otarshyl ımperııa ózderi qoldap otyrǵan Bókeı men Jáńgir hannyń bıligin barynsha legıtımdi etkisi, qazaq qoǵamy jatsynbaıtyn rásimmen jasaǵysy keldi. Sondyqtan da Han toǵaıynda saltanatty toı jasady. О́ıtkeni bul jerde ortaǵasyrlardan-aq osyndaı rásimder ótkizilgen bolýy múmkin. HIH ǵasyrdyń basynda irgedegi kóne Jaıyq qalasynyń orny da anyq saqtalǵan shyǵar. Kóne kesenede Altyn Orda bıleýshileriniń biri jatpasyna kim kepil? Qalaı bolǵanda da bul másele tııanaqty zerttelý kerek dep esepteımiz, – deıdi Batys Qazaqstan oblystyq tarıh jáne arheologııa ortalyǵynyń dırektory Jantas Safýllın.
Dál osy oıdy tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Mahambet О́temisuly atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti Jańabek Jaqsyǵalıev ta qýattaıdy.
– Saraıshyq qalasynda bir derekte 7, bir derekte 9 han jerlengeni aıtylady. Saraıshyq pen Jaıyq qalasynyń arasy ol kezdegi ólshemmen alǵanda da qashyq emes. Saraıshyq – ulttyń uly tulǵalary jerlenetin panteon bolsa, bıleýshilerdi taqqa otyrǵyzyp, han saılaıtyn oryn – Jaıyq jaǵasyndaǵy Han toǵaıy bolýy ábden múmkin. О́ıtkeni bul jerdi 1812 jylǵa deıin de, ıaǵnı Bókeıdi han kótermesten buryn da «Han toǵaıy» dep ataǵany jóninde derekter bar, – deıdi Jańabek Jańabaıuly.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
