Teńiz jaǵalaýyna mıf keıipkerleri «jaıǵasty»

S.Qondybaı shyǵarma­la­ryn zerdeleý, nasıhattaýǵa qy­zyǵýshylyq Mańǵystaýda bu­dan onshaqty jyl buryn qolǵa alyndy. Nátıjesinde birneshe iri ǵylymı-táji­rı­belik konferensııa ótki­zilip, ǵalymnyń tom-tom shy­ǵarmalary basylyp shyqty. Týǵan aýyly Shetpe kentinen murajaı, Aqtaý qalasynan Serikbol Qondybaı atyndaǵy orta mektep ashyldy. Serikbol shyǵarmalaryndaǵy mıftik keıipkerlerdiń «ortamyzǵa oralyp», urpaqtyń kóz aldynda kórinis tabýy – mań­ǵys­taýlyqtar arasynda kóp­­ten aıtylyp kele jat­qan má­sele bolatyn. «Áne sa­ly­­­­nady eken, mine ashylady eken» dep halyqty bi­raz jyl dámelendirgen alań­nyń Táýelsizdik merekesi qar­sańynda tusaýy kesildi. 

Memleket basshysy «Uly da­lanyń jeti qy­ry» ma­qa­lasynda «... proto­mem­lekettik birlestikterdiń de­ni qazirgi Qazaqstan aýma­ǵynda qurylyp, qazaq ul­ty etnogeneziniń negizgi ele­­mentterin qurap otyr. Biz aıt­qaly otyrǵan zor mádenı jetistikter sho­ǵy­ry dalamyzǵa syrttan kelgen joq, kerisinshe, kóp­shiligi osy keń­baıtaq ólkede paıda bolyp, sodan keıin Batys pen Shyǵysqa, Kúngeı men Teriskeıge taral­dy. Keıingi jyldary ta­bylǵan tarıhı jádigerler biz­diń babalarymyzdyń óz za­ma­nyndaǵy eń ozyq, eń úzdik teh­nologııalyq jańa­lyqtarǵa tikeleı qatysy bar ekenin aıǵaqtaıdy. Bul jádigerler Uly dalanyń jahandyq ta­rıhtaǵy ornyna tyń kózqa­raspen qaraýǵa múmkindik be­redi» degen bolatyn. Jalpy Se­rikbol shy­ǵarmalarymen ún­desetin osy oı Mańǵystaý óńirinde biraz isterdi atqarýǵa bola­tyndyǵyn ańǵartady. Onyń ústine Kaspıı teńizi ja­ǵa­laýyn, Aqtaý qalasy men Mań­ǵystaý dalasyndaǵy kórikti jerlerdi týrızm sa­la­synyń irgeli oryndaryna aınaldyrý týraly ma­ńyz­dy tapsyrmany oryndaý úshin de biraz izdenister men qııal­dardyń jemisi qajet-aq. «Uly dalanyń jeti qyry» maqa­lasynda Elbasy «О́z jazýy men mıfolo­gııasy bar Qazaqstannyń ejel­gi tur­ǵyn­darynyń ozyq máde­nıeti boldy. Olardyń murasynyń jarqyn kórinisi, kórkem bolmysy men rýhanı baılyǵynyń aıshyqty belgisi – «ań stıli» óneri. Janýarlar beınesin turmysta paıdalaný adam men tabıǵattyń ózara baı­lany­synyń sımvolyna balanyp, kóshpendilerdiń rýhanı baǵdaryn aıqyndap otyr­ǵan» deýi Mańǵystaý óńi­rine, tastaǵy tańbalarǵa qa­tysty aıtylǵandaı. Al Serik­bol shyǵarmalarynda bul uǵym­darǵa qatysty túsi­nikter tu­nyp tur. Mańǵystaýda «Uly da­lanyń jeti qyry» maqa­la­syndaǵy mindetterdi jú­zege asy­ramyn deýshilerge S.Qon­dybaı shyǵarmalaryn jata-jastana oqyp, ǵylym men qııal­dy ushtastyryp, ádemi de maǵynaly jumystardy tyn­dy­rýyna múmkindik mol. 

Táýelsizdik merekesi aıa­synda Kaspıı teńizi jaǵa­laýynan ashylǵan «Mıfter alańy» osy jumystardyń bastamasyndaı. Mıfter ala­ńyna Sýyn aıǵyr, Nur Tóle, Aqqý, Túıe ústindegi qyz, Aı­dahar, taǵy basqa mıf­tik keıipkerler beınelegen 13 kishigirim sáýlet týyndylary ornatyldy.

Keıipkerler arasynda Kóne qazaqtyń dú­nıetanymyndaǵy kıeli ny­shannyń belgisi bolyp sanalatyn Saryúıek jylan beınesi, túrki dúnıe­ta­nymyndaǵy jo­ǵarǵy Ja­ra­týshyny eske sa­latyn Kúnbasty Táńir beı­nesi, kúlli túrki áleminiń basty totemi − Kókbóri beı­nesi, sondaı-aq Uly dala saq­­shylary beınesi bar − jalpy ólkeniń 2000 jyldyq ta­rı­hynan syr shertetin daı-mas­saget, sarmat dáýiriniń erek­she eskertkishteri beı­nelen­gen. 
«Mıfter alańyna» kelý­shiler úshin jaǵalaýda uzyn­dyǵy 102 metrdi, eni 24 metrdi quraıtyn baspaldaq salyndy. Sondaı-aq 50949 sharshy metr kespe tas, 4496 sharshy metr kógal, uzyndyǵy 1800 metrdi quraıtyn velojol, 6 alańnan quralǵan 100 metr mıfter alańy men 300 kólikke arnalǵan avtoturaq salyndy. 

Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,

«Egemen Qazaqstan»

Mańǵystaý oblysy