Qazaqstan qor bırjasy basqarmasynyń tóraıymy Alına Aldambergenniń aıtýynsha, búginde KASE maqsaty – shyǵyndardy azaıtý, qyzmetterdi jaqsartý jáne ámbebap qor bırjasy bolyp tabylatyn, KASE-niń ázirlegen barlyq ónimderdi usynýǵa qol jetkizetin, zamanaýı tehnologııalarǵa kóshý.
Qazaqstan qor bırjasynyń josparlary men maqsattary, perspektıvalyq baǵyttary suhbatymyzdyń negizgi taqyrybyna aınaldy.
– Alına О́temisqyzy, 2018 jyl KASE úshin dınamıka turǵysynan ekpindi jyl boldy: jazda Clearstream júıesinde esep aıyrysatyn, baǵaly qaǵazdar tizimine memlekettik baǵaly qaǵazdardy (MBQ) engizý jobasy iske qosyldy. Jýyrda Máskeý bırjasymen strategııalyq yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıyldy, qytaılyq baǵyt belsendilendirildi. Munyń barlyǵy kezekti kezeńde bırjanyń perspektıvalyq damý baǵyttaryn kórsetýge uqsaıdy…
– Shırek ǵasyrda KASE úlken joldy eńserip, óńirdegi eń zamanaýı jáne joǵary tehnologııalyq bırja bolyp qalyptasty. Munyń bárine qol jetkizý úshin bırja ár damý kezeńinde qarjy naryǵynyń damytýshy lokomotıvi rólin atqardy. Sondyqtan, búgingi tańda da, básekelestik órshigende de, basyp ozýǵa qadamdar jasaýymyz kerek. Eger biz osy qadamdardy durys tańdamasaq, bizdiń ornymyzdy tartymdyraq usynys jasaǵan basqalar dereý basady.
Osy jyly jergilikti qor naryǵyn damytýǵa, sondaı-aq kapıtaldyń jahandyq naryǵymen tyǵyz ıntegrasııalanýǵa baǵyttalǵan, birqatar jobalardy bastadyq. Eń bastysy, bul Clearstream jáne Máskeý bırjasymen (MOEX) yntymaqtastyq.
Atap aıtsaq, Qazaqstannyń MBQ-men jasalǵan mámileleri boıynsha Clearstream halyqaralyq depozıtarııi arqyly esep aıyrysýlar halyqaralyq ınvestorlardyń qazaqstandyq qor naryǵyna qoljetimdiligin edáýir jeńildetedi. Qazaqstanda sheteldik ınvestorlar úshin, olar moıyndaıtyn, túsinikti jáne úırenshikti halyqaralyq deldaldar arqyly jergilikti naryqtaǵy MBQ saýda-sattyǵyna ruqsattama alý úshin barlyq jaǵdaılar jasalǵan. Ekinshi kezeńde aksııalardyń, korporatıvtik oblıgasııalardyń saýda-sattyǵyna ruqsattama alý úshin uqsas jaǵdaılar jasaý josparlanǵan.
Qazaqstan men Reseı EAEO-ǵa kiredi, búgingi kúnniń kún tártibinde emıtentterge, ınvestorlarǵa, saýda-sattyqqa kásibı qatysýshylarǵa Odaqqa qatysýshy memleketterdiń naryqtaryna ruqsattamany jeńildetý máselesi tur. MOEX-pen yntymaqtastyq jáne tikeleı korrespondenttik qarym-qatynastar elderimizdiń esep aıyrysý júıeleri arasynda osyndaı múmkindikterdi týǵyzady. Bolashaqta MOEX bırjasynda saýda-sattyq júrgizetin reseılik broker sol saýda-sattyq júıeleri arqyly KASE saýda-sattyqtarynda da saýda júrgizýine múmkindigi bolady. Qazaqstandyq brokerlerge Máskeý bırjasynda saýda-sattyq júrgizýge uqsas múmkindikter beriledi.
Atap aıtar bolsaq, bul biryńǵaı qor naryǵy emes, ózge naryqtarǵa ruqsattama beretin, saýda-sattyq júıesi. Mysaly, skandınavııalyq elderdiń bırjalary (Danııa, Islandııa, Fınlıandııa, Shvesııa) jáne Baltyq elderi (Estonııa, Latvııa jáne Lıtva) NASDAQ sheshimi negizinde biryńǵaılanǵan saýda-sattyq júıesin qoldanady. Atalǵan naryqtardyń ıntegrasııasyna biryńǵaı retteý de yqpal etedi.
Máskeý bırjasymen yntymaqtastyq bırjalyq servısterdi ári qaraı damytýǵa, sonyń ishinde ınfraqurylymnyń ózinde saýda-sattyqqa qatysýshylardyń táýekelderin joıýǵa múmkindik beredi. Atap aıtsaq, saýda-sattyqqa qatysýshylardyń nesıelik táýekelderi KASE ortalyq kontragent retinde ózine qabyldap alyp, zań júzinde mámile boıynsha sonyń bir taraby bolyp, sol ýaqytta ortalyq kontragenttiń óziniń táýekelderi, qatysýshylardyń kepildik jarnalar men kepildik qorlardy qarastyratyn, táýekel-menedjmenttiń kúrdeli, kóp deńgeıli jáne tıimdi júıesi esebinen jabylady. Bırjada josparlanǵan ortalyq kontragentti engizý, MOEX tájirıbesi kórsetkendeı, qazaqstandyq naryqtyń sheteldik ınvestorlar úshin tartymdylyǵyn arttyrady.
Máskeý bırjasymen strategııalyq yntymaqtastyq aıasynda negizgi maqsat KASE saýda-sattyq uıymdastyrýynda qoldanylatyn barlyq saýda-sattyq júıeleriniń modernızasııasy bolyp tabylady. MOEX saýda-sattyq júıesi alǵy sheptegilerdiń arasynda bolǵandyqtan, biryńǵaı IT ıadrosyna ótý KASE óz naryǵyna qatysýshylarǵa qarjy quraldarynyń jańa túrleri men eseptesýlerdiń jańa amaldaryn usynýǵa múmkindik beredi.
– Basqa jobalarǵa da nazar aýdaraıyq: JShS arnalǵan jańa saýda-sattyq alańdary, KOB, tipti startap-jobalarǵa kóbirek nazar aýdarý. Klassıka turǵysynan, bırja úshin bul tıptik sala emes qoı. Úlken táýekelge bas uryp, kóptegen ınvestorlar «defolttar sherýin» eske ala otyryp, osylaı oılaıtyn bolar. Mundaı táýekelderdiń negizi qandaı jáne oǵan suranys bar ma?
– Shynynda da klassıkalyq bırjalyq bıznes, turaqtanǵan bıznes-modelderi, kiristi aksııalary bar, salystyrmaly iri kompanııalarǵa kóbirek baǵyttalady. Biraq álem toqtaýsyz ózgerip jatyr. Barlyq salalarda ıntegrasııa úderisteri júrip jatyr, al jańa tehnologııalar sanaýly sekýndta aqparatpen almasýǵa qol jetkizdi. Tehnologııalardyń, ásirese, IT damýy klassıkalyq bırjalyq bızneske áserli yqpalyn tıgizdi. Qarjy quraldarynyń saýda-sattyqtary vırtýaldy álemge aýysyp ketti. Álemde túrli elektrondy saýda-sattyq alańdary, sonyń ishinde crowd-funding qyzmet etip jatyr. Al klassıkalyq qor alańdary beıimdelýge tyrysyp, bıznes sýbektileriniń keń spektrin qamtyp, qoljetimdirek bolýǵa umtylady.
KASE osy úderiske qosylady, qazaqstandyq kompanııalardyń keń spektri úshin ashyq naryqta qarjy tartý múmkindigi qoljetimdi bolýy úshin jumys isteımiz. Bırja emıtentter qyzmetiniń, saýda-sattyq alańynda aınalysta júrgen qarjy quraldarynyń aıqyndylyǵyn qamtamasyz etý úshin maksımaldy jaǵdaılar jasaıdy, sondaı-aq ashylatyn aqparattyń sapasyn arttyrý boıynsha is-sharalar keshenin júzege asyrady. Bul ınvestorlarǵa jan-jaqty oılanǵan sheshimder qabyldaýǵa múmkindik beredi.
2017 jyly bırja lıstıng qurylymyn transformasııalady, al aǵymdaǵy jyly KASE Private Market jáne KASE Start-up saýda-sattyq alańdaryn iske qosty. Túrli alańdardyń bar bolýy ınvestorlarǵa, olardyń ınvestısııalyq tańdaýlaryna sáıkes keletin, qarjy quraldaryn tańdaý múmkindigin beredi.
– Jańa ıdeıalar áleýetti emıtentterdi yntalandyrdy, al óńirdegi bıznesti qor naryǵynda qarjy tartýdyń artyqshylyǵyna kóz jetkize aldyńyzdar ma?
– Qazaqstanda ekonomıkany nesıelendirýdiń kóbinde banktik modeli tarıhı qalyptasqan. Otandyq qor naryǵynyń tanymaldylyǵy tómendiginiń birden-bir sebebi, onyń minsiz ınfraqurylymy men quraldarynyń keń spektrine qaramastan, kásipkerler men turǵyndardyń qor naryǵy men onyń múmkindikteri týraly az habardar bolýy. Sondyqtan KASE aqparattandyrýdy arttyrý boıynsha belsendi jumys júrgizedi.
2015 jyly KASE Qazaqstannyń óńirlerine kóshpeli aqparattyq-bilim berý sıklyn bastady. Bul bastamany Qazaqstan qarjygerleriniń assosıasııasy, «Atameken» UKP, «Damý» KDQ, qazaqstandyq brokerler, konsaltıngtik jáne aýdıtorlyq uıymdar qoldady. Birlesip biz oblys ortalyqtarynda «dóńgelek ústelder», kezdesýler jáne bıznes-lanch uıymdastyrdyq. 2016 jyldan bastap bırja kásipkerlerge arnalǵan qor naryǵynyń negizderi men ınvestorlarmen ózara árekettestik boıynsha oqytý semınarlaryn ótkize bastady. Salystyrmaly túrdegi bizdiń az ǵana tájirıbemiz kórsetkendeı, otandyq qor naryǵyn kompanııalar úshin qarjylandyrý arnasy retinde tanymal etý boıynsha ótkiziletin is-sharalar, orta merzimdik jáne uzaqmerzimdik perspektıvada saýda-sattyqtardyń kóleminiń ósýine de, ınvestorlyq belsendilikti qarqyndatýǵa da, sondaı-aq korporatvıtik basqarý deńgeıin arttyrýǵa jáne damýdyń eń úzdik praktıkalaryna qol jetkizýge múmkindik beredi.
KASE-niń keıbir naryqtarynda ósimdi baıqaımyz. Mysaly, aksııalardyń qaıtalama naryǵynda saýda-sattyqtyń kólemi aǵymdaǵy jyldyń 11 aıynda 529,6 mlrd teńgeni qurady, al 2017 jyly bul kórsetkish 261,8 mlrd teńge bolsa, 2016 jyly – 249,4 mlrd teńge bolǵan. Korporatıvtik oblıgasııalardyń bastapqy naryǵyndaǵy, ornalastyrýdyń kólemin kórsetetin, saýda-sattyqtyń kólemi 2018 jyldyń 11 aıynda edáýir ósip, 1 572,8 mlrd teńgeni qurady, al 2017 jyly osy kórsetkish – 864,5 mlrd teńge bolǵan.
KASE usynylatyn qyzmetterdiń spektrin keńeıtýge, ınfraqurylymnyń senimdiligin qamtamasyz etýge jáne qazaqstandyq qor naryǵynyń tanymaldylyǵyn arttyrýǵa jumsaǵan kúsh-jigeri qazaqstandyq qor naryǵynyń halyqaralyq klassıfıkatorlarda reıtıngi ósýine sebep boldy.
2017 jyldyń naýryz aıynda FTSE Russell qazaqstandyq naryqtyń «Klırıng jáne eseptesýler» krıterııi boıynsha jaıǵasymyn jaqsartyp, «Shektelgen» deńgeıinen «Sáıkes» deńgeıine deıin kóterdi. Sol jyldyń qyrkúıek aıynda qazaqstandyq qor naryǵyna «Frontier» mártebesi berildi.
Úkimetimizdiń, QR UB úılestirilgen áreketteriniń arqasynda Qazaqstan eki jyl qatarynan Doing Business reıtınginde «Mınorıtarlyq ınvestorlardy qorǵaý» ındıkatory boıynsha birinshi orynǵa ıe bolǵandyǵyn qosymsha aıta ketkim keledi.
– Qazirgi ınvestorlar men emıtentter kimder?
– Qazaqstandyq qor naryǵynyń qazirgi ınvestorlyq bazasy jergilikti jeke jáne ınstıtýsıonaldyq ınvestorlarmen, qazaqstandyq kompanııalarmen jáne sheteldik ınvestorlarmen kórinis alady. Start-Up bastap Blue chips deıin bırjalyq saýda-sattyq alańdarynyń tizbegin iske qosqannan soń jáne engizý boıynsha KASE belsendi jumys jasap jatqan, jańa qarjy quraldary paıda bolǵannan soń, ashyq naryqta qarjy tartatyn qazaqstandyq kompanııalardyń ári qaraı kóbeıýin jáne ósýin kútýdemiz.
Investorlyq bazanyń ósýiniń oń tendensııasy jáne bastapqy, sondaı-aq qaıtalama naryqtaǵy oıynshylardyń belsendiligi baıqalady. Mysaly, bıylǵy 11 aıda aksııalardyń qaıtalama naryǵyndaǵy saýda-sattyqtyń kólemindegi 54,2% jeke tulǵalardyń úlesinde; 16,7 % – zańdy tulǵalardyń úlesi; 21,4% – brokerlik uıymdar jáne 7,6% – ınstıtýsıonaldyq ınvestorlar. Sheteldik ınvestorlardyń aksııalar naryǵynyń brýtto-aınalymyndaǵy úlesi 9,8%, 2017 jyly – 5,2% jáne oblıgasııalar naryǵynda 1,4%, al 2017 jyly 2,3% bolǵan.
Sondaı-aq ınvestorlyq bazanyń sapaly ózgeristeri oryn alyp, onyń dıversıfıkasııasy júrip jatyr. Osylaısha, oblıgasııalar naryǵyndaǵy ınvestorlardyń negizgi sanattarynyń úlesterin qarasaq, 2016 jyly 89,5% BJZQ alatyn, basqa ınstıtýsıonaldyq ınvestorlardyń úlesi 2,8%, 2017 jyly olardyń úlesi 4%-ǵa ósip, al aǵymdaǵy jyly 53,8%-ǵa jetti. BJZQ úlesi aǵymdaǵy jyly 11,9%-ǵa deıin tómendedi. Bul rette bırjadaǵy ornalastyrýlardyń kólemi bıyl 639,1 mlrd teńgeni qurady, al 2016 jyly 424,4 mlrd teńge, 2017 jyly 269,5 mlrd. teńgeni quraǵan (2017 jáne 2018 jyldardaǵy banktik sektordy qarjylaı qoldaý baǵdarlamasy men naryqtyq emes ornalastyrýlardy qospaǵanda).
Sońǵy úsh jylda 49 jańa emıtent tartyldy, olardyń qarjy quraldary bırjanyń resmı tizimine engizildi. KASE resmı tizimi 162 jańa qarjy quraldarymen tolyqtyryldy. 2018 jyldyń basynan bastap lıstıngilik kompanııalardyń qataryna 15 jańa qazaqstandyq kompanııa 17 qarjy quralymen qosyldy.
KASE ózin EAEO keńistiginde de, jahandyq naryqta da ózin belsendi kórsete bildi. 2015 jyldan bastap bırja, álemniń 79 bırjalyq uıymynyń basyn biriktiretin, BUU «Sustainable Stock Exchanges» halyqaralyq bastamasyna qosyldy. Bırja álemdegi bırjalyq uıymdarynyń eń iri jahandyq assosıasııasy bolyp tabylatyn Dúnıejúzilik bırjalar federasııasynyń (WFE) quramyna kiredi. KASE eki óńirlik bırjalyq assosıasııanyń quramyna kiredi, sonyń biri: Taıaý Shyǵys pen Shyǵys Eýropa elderiniń jáne ekinshisi – TMD elderiniń bırjalyq uıymdaryn biriktiredi.
– Búgingi tańda KASE ózin ámbebap bırja retinde kórsetedi. Onyń qurylymyn qalyptastyrý qalaı boldy, barlyq qarjy quraldary damydy ma, jáne valıýtalyq quraldardyń basymdylyǵy saqtalady ma?
– Halyqaralyq naryqtarda aksııalardyń, ındeksterdiń jáne fıýchersterdiń saýda-sattyq alańy eń basymdy model bolyp tabylady. Eýropa elderinde jáne AQSh-ta shetel valıýtalarynyń naryǵy ádette bırjadan tys saýda-sattyq alańdarynda qalyptasady. Bizdiń bıznes-modelimiz – ámbebaptyq prınsıpine negizdelgen. Ol naryqtar jınaǵynda, ónimder tizbeginde, qyzmetter túrinde (saýda-sattyqtyq, saýda-sattyqtan keıingi) kórinisin tabady. Bırjada ınvestor óziniń aqsha qarajattaryn tıimdi basqara alady, sebebi naryq aktıvterdiń túrli klastary usynylǵan.
Bırjada barlyǵy 4 sektor qyzmet etedi: baǵaly qaǵazdar, shetel valıýtalary, aqsha jáne derıvatıvter. Investor baǵaly qaǵazdardy satyp ala alady jáne sata alady, repo naryǵynda aqshanyń qajetti somasyn tartyp, shetel valıýtalarynda nomınasııalanǵan qarjy quraldaryn satyp ala alady.
Bizdiń bırjamyzdaǵy eń alǵashqy qarjy quraly valıýta bolǵanyn eske sala keteıin. 25 jyl boıy bırjada birinen keıin biri jańa qarjy quraldary paıda bola bastady, jáne biz emıtentter men ınvestorlar úshin meılinshe yńǵaıly jaǵdaıdy qamtamasyz etýge atsalystyq. Ýaqyt talabymen jáne naryqqa qatysýshylardyń eseıýimen qatar, basty draıverler qarjy quraldarynyń jańa klastarynyń paıda bolýy boldy.
Bul úrdis jalǵasyn tabýda. Osylaısha, 2016 jyly KASE jeńildetilgen syzba boıynsha kommersııalyq oblıgasııalar shyǵarý arqyly turaqty emıtenttermen shuǵyl túrde qysqa merzimdi qarjy tartýyna jaǵdaı jasady. Kommersııalyq oblıgasııalar tarıhynyń bul eń bastaýy, alaıda júzege asyrylǵan ornalastyrýlar 10 shyǵarylymǵa jetti: «PAVLODARENERGO» AQ, «SevKazEnergo» AQ, «Istkomtrans» JShS, «Azyq-túliktik kelisimshart korporasııasy ulttyq kompanııasy» AQ, «MREK» AQ, «Agrarlyq nesıe korporasııasy» AQ, «Bank SentrKredıt» AQ, «Sesnabank» AQ, «QazAgroQarjy» AQ jáne «Alfa-Bank» Enshiles Banki AQ. Barlyǵy lıstıng prosedýrasynan 15 kommersııalyq oblıgasııa ótti.
Qazaqstandyqtardyń kópshiligi bırjada tek valıýta saýdalanady degen oıda. Múmkin bul turǵyndardyń nazaryndaǵy valıýta týraly jańalyqtarmen baılanysty bolar. Shyn máninde, mámilelerdiń eń úlken kólemi repo operasııalary naryǵynyń úlesinde, ol ekinshi deńgeıdegi bankter úshin eń tanymal. Osylaısha, osy jyldyń 11 aıynda aqsha naryǵynyń jalpy kólemdegi úlesi 101,5 trln teńgege nemese 85,8% jetti, al sheteldik valıýtalar naryǵynyń úlesi bar-joǵy 10,5 %.
KASE naryǵynyń árbir segmenti damyp kele jatyr. Alaıda barlyǵyn birdeı jetildirý múmkin emes, oǵan obektıvti sebepter bar. KASE naryǵynyń eń az talap etilgen segmenti derıvatıvter naryǵy bolyp tabylady. Álemdik praktıkada bul eń ótimdi quraldar bolsa, biz Qazaqstanda bul olaı emes dep málimdeýge májbúrmiz.
– KASE úshin zamanaýı talap dep neni aıta alasyz, jańa qarjylyq daǵdarystyń jarshysy dep atalǵan, jýyrda oryn alǵan rekordtyq kúrt quldyraý týraly álemdik bırjalardan kelip jatqan habarlar sizdi alańdatpaı ma?
– Qazaqstandyq KASE aksııalarynyń ındeksi jaǵymdy dınamıkany kórsetýde: dúnıejúzi qor ındeksteriniń tez ósip kele jatqan ındeksteriniń úshtigine eki ret kirip otyr. 2016 jyly +58% bolsa, 2017 jyly +59% boldy. Jyldyń basynan bastap KASE aksııalary ındeksiniń ósimi 4%-dy qurady.
Aǵymdaǵy 2018 jyldyń aldyńǵy jyldarmen salystyrǵanda aıyrmashylyǵy bar: ındeksterdiń ósimi kózge túsetindeı emes. Investorlar táýekeli joq aktıvterdi tańdaıdy, mysaly, AQSh memlekettik oblıgasııalary. Olar boıynsha kiris 2014 jyldan beri maksımýmdarda: AQSh-tyń 10-jyldyq memlekettik oblıgasııalary boıynsha – 3% asa. Kiristiń ósýi AQSh-tyń Federaldy rezervtik júıesiniń monetarlyq saıasatynyń kúsheıýi tusynda oryn aldy. Kompanııalardyń aksııalary eki jyldan keıin qymbat turatynyn, al táýekelsiz quraldar boıynsha mólsherlemelerdiń ósýin eskersek, ınvestorlardyń basym bóligi táýekelsiz aktıvterdi tańdap ketýdi jón kóredi. Bizdiń oıymyzsha, FRJ ekonomıkanyń quldyraýy jaǵdaıynda monetarlyq saıasatty báseńsitedi, bul qor ındeksterine onyń yqpaly shekteledi.
Álemdik naryqtar úshin búgingi tańdaǵy eń zor táýekel dúnıejúziniń eń iri ekonomıkalary bolyp tabylatyn AQSh pen Qytaıdyń arasyndaǵy saýda saıysynan tónedi. Biraq, meniń oıymsha, bul shıelenistiń eskalasııasy, qor alańdarynyń qulaýyna ákep soqtyratyndaı, 2008 jyldyń qarjylyq daǵdarysyna uqsas, daǵdarystyq deńgeıge jetkizbeıdi.
– О́z mereıtoıyn bırja qandaı kórsetkishtermen qarsy alyp jatyr?
– Biz úshin eń mańyzdy kórsetkishter kapıtalızasııa, saýda-sattyqtyń kólemderi, bırja músheleriniń sany jáne ınvestorlardyń belsendi shottary bolyp tabylady. Atalǵan kórsetkishterdiń barlyǵy edáýir jaqsarǵanyn qýana rastaımyz. 2017 jyly bırja tarıhyndaǵy saýda-sattyqtyń jıyntyq kóleminiń rekordtyq kórsetkishi tirkeldi – 151,5 trln teńge, aksııalar naryǵynyń kapıtaldandyrý da tarıhı maksımaldy mánine jetti.
Mereıtoılyq jyldyń qorytyndylaryn jýyrda shyǵaramyz, al ázirshe 2018 jyly KASE ındeksiniń onjyldyq maksımýmǵa jetkenin atap ótsek bolady. Bul óte mańyzdy, sebebi KASE ındeksi – qor naryǵynda qyzyqty ári ótimdi quraldar bar ekendigin dáleldeıtin, elimizdiń beınesi dese bolady.
Bir jylda lıstıngilik kompanııalardyń sany da ósti. Qarasha aıynyń sońynda bırjanyń saýda-sattyq tizimderinde 111 emıtent shyǵarǵan, 128 ataýdaǵy aksııalar, sondaı-aq 61 emıtenttiń korporatıvtik oblıgasııalarynyń 244 shyǵarylymy boldy. KASE músheleriniń tiziminde úsh sanat boıynsha 52 kásibı qatysýshy bar.
Investorlardyń sany da ulǵaıyp kele jatyr. Ústimizdegi jyldyń 1 jeltoqsanyndaǵy jaǵdaı boıynsha Ortalyq depozıtarııde jeke tulǵalardyń atynan ashylǵan 116 264 jeke esep-shottar tirkelgen, bul jyldyń basyndaǵydan 7 019 shotqa artyq. KASE – kommersııalyq uıym, sondyqtan qarjylyq kórsetkishterdi de atap ótken jón bolar. Saýda-sattyq kólemderiniń ósýimen qatar bizdiń kiristerimiz de ósýde. О́tken jyly biz tarıhı maksımýmǵa jettik: 2017 jyldyń nátıjesi boıynsha bırjanyń operasııalyq kirisi 2,5 mlrd teńge, al taza paıdasy 792,8 mln teńgeni qurady. Salystyratyn bolsaq: 2005 jyly osy kórsetkishter tıisinshe 515,5 mln teńge jáne 232,7 mln teńge bolǵan.
– Sizdiń pikirińiz boıynsha 25 jylda elimizdiń ekonomıkasynyń damýynda KASE qandaı ról atqardy?
– Qazirgi ekonomıkany qor naryǵysyz jáne onyń ózekti qurylymy – bırjasyz kózge elestetý qıyn. Osy turǵydan KASE qarjy júıesinde óz ornyn ıelendi. Synaqtar men daǵdarystardy eńsere otyryp, bırja elimizdiń ekonomıkasynyń ajyramas bóligi bolyp qalyptasyp, bıznesti qorǵa aınaldyrýdyń, onyń kapıtalǵa aınalýyn arttyrýdyń, bıznes-maqsattardy sheshýdiń alternatıvti múmkindikterin kórsetti.
Bırjanyń Qazaqstandaǵy atqaratyn róli óte joǵary, sebebi biz birneshe naryqtarǵa qyzmet kórsetemiz. Biz tek qor bırjasy ǵana emespiz – KASE barlyq kontragentterdiń kezdesýine eń yńǵaıly ornyna aınaldy. Bizde valıýta da, keń aýqymdy aqsha naryǵy da, aksııalar da, oblıgasııalar da saýdalanyp, barlyq naryqtar bir-birimen baılanystyrylǵan. Bul kezdesý ornynyń aıqyn ınfraqurylymyn qurdyq.
KASE óz aksıonerleriniń, qarjy uıymdarynyń bırjasy ǵana emes bolyp shyqty. Ol barlyq adamdarǵa arnalǵan bırja bolyp kele jatyr. Biz barlyq emıtentter úshin de, barlyq klastaǵy ınvestorlar úshin de saýda-sattyq alańdaryna ruqsattamany maksımaldy keńeıtip, jeńildetemiz. Alaıda, hedjerleý naryǵynda aýqymdy jumystar atqarý qajet. Ol naryq bizde bar, biraq basqalaryna qaraǵanda áli kóp tanymal emes. Biz bul naryqty barlyq qatysýshylar úshin paıdaly etýimiz kerek.
Sheteldik ınvestorlar Qazaqstandy ınvestısııalar úshin tartymdy memleket retinde qarastyratynyn KASE ábden túsinedi, alaıda osyndaı ınvestısııalarmen baılanysty barlyq táýekelderge de baıypty qaraımyz. Osyǵan baılanysty KASE Qazaqstanda sheteldik jáne jergilikti ınvestorlarǵa usynýǵa bolatyndaı jobalardy usynýǵa múddeli. Bırjanyń baǵalaýy boıynsha iri jáne aıqyn jobalar bolǵan jaǵdaıda, Qazaqstanǵa kapıtaldyń aǵylýy eleýli bolýy múmkin. О́z tarapynan Bırja áleýetti emıtenttermen jáne ınvestorlarmen dıalog uıymdastyrý, jetilgen sheteldik ınvestorlardyń talaptaryna saı keletin, eń úzdik álemdik tájirıbeler boıynsha aqparattar ashýǵa kómek kórsetý boıynsha óz qyzmetin usynýǵa ázir. Sondaı-aq Bırja, Baǵaly qaǵazdar jónindegi halyqaralyq uıymynyń nusqaýy boıynsha, óziniń saýda-sattyq alańdarynda jasalǵan mámileler boıynsha esep aıyrysýlardy usynady. Osy úshin Clearstream jáne Máskeý bırjasymen kelisimder jasaldy.
Biz, naryqtyń talaptaryn aldyn alý jáne básekege qabilettiligimizdiń deńgeıin tómendetpeı ári qaraı qor naryǵyn damytamyz, bıznespen jáne turǵyndarmen jumysymyzdy jalǵastyramyz, basyp ozý boıynsha qyzmet etemiz. Sondyqtan óz bıznesimizdiń kókjıegin ári qaraı keńeıtip, qarjy quraldarynyń tizbegin ósirip, ınfraqurylymdy damytamyz.
Áńgimelesken Ǵabıt ISKENDERULY,
«Egemen Qazaqstan»
