– Vıacheslav ózińizdi tolyǵyraq tanystyryp ótseńiz. Qaı jerdiń týmasysyz?
– Aty – jónim: Vıacheslav Chernev. Jasym jıyrma úshte. Búginde Varshava ýnıversıteti, Shyǵystaný fakýltetiniń doktorantymyn. Al, týǵan jerim týraly aıtar bolsam, Reseıdiń Orynbor qalasynda ózinde týyp óstim.
Men otbasymdaǵy perzentterdiń ishinde úlkenimin. Menen keıin qaryndasym jáne inim bar. Otbasymnyń músheleri Orynbor qalasynda turady.
– Siz ıgergen nemese oqyp úırený ústindegi tilderdiń jalpy sany onnan asyp jyǵylady eken? Jalpy shet el tilderin meńgerýge degen mundaı yntyzarlyq, áýestik qaıdan keldi? Jalpy, tegińizde ózge ulttardyń qany bar ma?
Osy maǵynalas saýaldardy kóp estımin. Tegime keler bolsam, ákem de, anam da resmı túrde orys dep jazylǵan bolsa da meniń shejiremde tek orystar emes, ózge halyqtardyń da qany bar. Mysaly, boıynda anam jaǵynan komı halqynyń qany bar ekendigin bilemin. Al ákemniń anasy Podlıashe (Polsha) jerindegi belorýstar sııaqty sóıleıtin. Sondyqtan, meniń boıymda belarýstardyń da, polıaktardyń da qany bolýy múmkin.
Meniń shet tilderine áýestigim mektep qabyrǵasynan, ıaǵnı Orynbordan bastaldy. Alǵashqyda altynshy, jetinshi jáne segizinshi synyptarda shet tili retinde aǵylshyn men nemis tilderin oqyp úırendim. Sosyn ózge mektepke aýysyp, aǵylshyn men fransýz tilderine den qoıdym. On birinshi synypta oqyp júrgende fransýz tilinen olımpıadaǵa qatysyp, júldeli oryn alýyma birneshe ball jetpeı qalǵany bar.
Túrki tilderine keler bolsam, bul tildermen altynshy synyptan bastap jaqyn tanysýym bastaldy. Meniń matematıkadan sabaq beretin muǵalimim tatar ultynan edi. Tilge degen qyzyǵýshylyǵymdy ańǵarǵan ustazym maǵan tatarsha-oryssha sózdik bergen bolatyn. Sol kezde álgi kisiden az da bolsa tatar tilin meńgerdim. Árıne, ol kezde tatar tilin jaqsy bilgen joqpyn. Al bashqurt tilin óz betimshe úırenip aldym. Ýaqyt óte bashqurt ýıkıpedııasyna jaza bastadym. Qazirgi ýaqytta bashqurt ýıkıpedııasynda ákimgermin.
Meniń bashqurt tilin meńgerýime Ýfada oqýym óz yqpalyn tıgizdi. Alǵashqy eki jyl men Orynbor Memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń shetel fılologııasy fakýltetinde (aǵylshyn jáne fransýz tilderi) bilim alyp, sońynan Ýfadaǵy M.Aqmolla atyndaǵy Bashqurt Memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń Bashqurt fılologııasy fakýltetine aýystym. Onda meni birden tórtinshi kýrsqa qabyldady. Osylaısha, ýnıversıtet qabyrǵasynda bashqurt tilinde de bilim aldym.
Bilim alý barysynda kóptegen tilderdi, onyń ishinde bashqurt tilin úırenýshilerdiń az bolý sebepteriniń biri tildi oqytýdyń ońtaıly emestigine kóz jetkizdim. Sondyqtan, stýdent kezimde bashqurt tilin jańa úırenýshilerge arnap ózimniń oqytý ádistememdi jasap shyqtym.
– Vıacheslav, siz bashqurt tilin óz ádistemeńiz negizinde oqytqan ekensiz. Tipti sizdiń sabaqtaryńyz qoǵam tarapynan úlken qyzyǵýshylyqqa ıe bolyp, Bashqurtstannyń «BST» telearnasynan birneshe maýsym boıy kórsetilgen de eken. Sol týraly aıta otyrsańyz?
– Iá. Ol bir qyzyqty joba bolatyn. Telearnada «Men bashqurt tilin úırenemin» atty baǵdarlamanyń júrgizýshisi boldym. Baǵdarlamaǵa bashqurt tilin bilýge nıetti ózge ulttyń ókilderi de qatysty. Osylaısha men tildi oqytý boıynsha óz ádistememdi jetildire túsýmen qatar, televızııa salasynan úlken tájirıbe jınaqtadym. Atalǵan baǵdarlama kórermen tarapynan da óziniń joǵary baǵasyn aldy.
– Endi bizdiń oqyrmanymyzdy sózsiz qyzyqtyratyn saýalymyzǵa kóshsek. Qazaq tilin úırenýdi qashan bastadyńyz? Jáne qazaq tilin úırenýde týysqan bashqurt tiliniń qanshalyqty paıdasy tıdi?
– Joǵaryda aıtqandaı men qazaq úshin ózindik orny bar Orynbordyń týmasymyn ǵoı. Qazaq tiline qyzyǵýshylyq tanytýym aldymen osy faktormen baılanysty bolsa kerek. Ekinshiden, jalpylaı alǵanda men úshin bashqurt, tatar jáne qazaq tilderi eshqashan shet tilderi bolmaǵan syńaıly. Olaı deıtinim, bala kezimnen ózim týyp ósken qalada osy tilderdegi sózderdi sırek bolsa da estip júretinmin. Sondyqtan, qazaq tilin jasymnan estip óstim dep aıta alamyn. Men úshin Islam dini de eshqashan jat bolǵan joq.
Biraq, qazaq grammatıkasyn ómiri qolyma ustaǵan adam emespin. Men ýıkıpedııadan qazaqsha mátinderdi kóp oqımyn. Túrli rolıktermen jáne derekti fılmdermen tanysamyn. Osylaısha, óz qazaqshamdy qalyptastyrdym.
Reseıdegi stýdent shaǵymnan jáne osynda da qazaq dostarym az emes. Olarmen udaıy áńgimelesip, óz qazaqshamdy jetildire, baıyta túsý men úshin ádetke aınalǵan.
Al qazaq tilin úırenýde, tek tildi ǵana emes, sonymen qatar, qazaq mádenıetin tanýda maǵan bashqurt tiliniń úlken kómegi tıdi. Onyń sebebin, bashqurt tiliniń mádenıeti men diliniń qazaqqa jaqyndyǵymen túsindirer edim.
– Demek, qazaq tilin Qazaqstannan shalǵaıda júrip-aq, eshbir oqý quraldarynsyz, arnaıy kýrsqa qatyspaı-aq úırendińiz be?
– Iıa solaı. Menińshe kez kelgen tildi ıgerýde eń bastysy yqylas pen qyzyǵýshylyq bolsa bolǵany. Qalǵany ýaqyttyń isi.
– Vıacheslav, osy kúnge deıin Qazaqstanda boldyńyz ba?
– Iá, byltyr, alǵash ret A. Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń shaqyrýymen Almatyǵa kelip, konferensııaǵa qatystym.
– Qazaqstannan alǵan áserińiz qandaı? Ádette sizdiń qazaqsha erkin sóıleýińiz ózgelerge qalaı áser etedi?
– Qazaqstannan alǵan áserim keremet. Maǵan sizderdiń Prezıdentterińizdiń: «Árbir qazaq ózara qazaqsha sóılesýi tıis» degen sózi unaıdy. Qazaqstanda bolǵanymda qazaqtardyń patrıottyq sezimderi joǵary ekendigin ańǵardym. О́zderiniń salt-dástúrin saqtaýǵa da mán beredi eken. Menińshe, ol mańyzdy ustanym.
Qazaqstanda bolǵanda Qytaıdan tarıhı otanyna kelgen qazaqtarmen tanysyp, áńgimelestim. Olardyń qazaq tiline ózge tildi qospastan taza sóıleıtindigi unady. Jalpy, ózim qaı tilde bolmasyn shubarlamaı sóıleýge tyrysamyn. Osy oraıda, óz basym jartylaı qazaqsha, jartylaı oryssha sóıleıtinderge tań qalamyn.
Al ekinshi saýalyńyzǵa keler bolsaq, tildi bilýime baılanysty qyzyqty oqıǵalar oryn alyp jatady. Ol meniń eýropalyq beınemmen tikeleı baılanysty bolsa kerek. Árıne, qazaqtar bolsa da, ózge túrki tildes ult ókilderi bolsa da meni ózderiniń ana tilderin biledi dep oılamaıdy.
Joǵaryda aıtqanymdaı, byltyr Almaty qalasynda boldym. Sonda aldymen Almatydan Astanaǵa ushatyn bolyp áýejaıǵa keldim. Qujatymdy tekserýshi qyzmetkerge berip: «Salamatsyzdar ma? Qaldaryńyz qalaı?» degenimde olardyń qatty tań qalǵany bar.
О́z tilderinde sóılegenimde árıne qazaqtar razy bolyp jatady. Buǵan qosarym, meniń munda oryssha sóılesetin tanystarym joq. О́ıtkeni men ár ulttyń ókilimen óz tilinde, ıaǵnı, ýkraındarmen ýkraınsha, qazaqtarmen qazaqsha, al tatarlarmen tatar tilinde sóılesemin.
– Sizge qazaq tili nesimen unaıdy? Qazirgi jazyp jatqan doktorlyq dıssertasııańyzdyń qazaq tili taqyrybyna qatysy bar ma? Al ózińizdiń keleshegińizdi qazaq tilimen, jalpy ózge túrki tilderimen baılanystyrasyz ba?
Qazaq tili maǵan óziniń logıkalyq qurylymymen, baılyǵymen unaıdy. Mysaly, bashqurt tilimen salystyrǵanda qazaq tiline parsy tiliniń áseri kóbirek bolǵandyǵy baıqalady.
Árıne, ózimniń keleshek josparlarymdy qazaq tilimen baılanystyramyn. Bolashaqta oqytýshylyqpen aınalysqym keledi. Qudaı qalasa aldaǵy ýaqytta bashqurt tilimen qatar qazaq tilin de oqytý josparymda bar.
Qazirgi jazyp jatqan dıssertasııalyq jumysyma keler bolsam, ol qazaq tilimen baılanysty emes. Taqyrybym – mátin sıntaksısimen baılanysty.
Qazaq tilinen ózge, jalpy, túrkologııa salasyna, túrki dúnıesine qyzyǵýshylyǵym mol. Birneshe jyldan beri tanymal túrkitanýshy ǵalymdarmen tanysyp, aralasyp turamyn. Bul oraıda árıne, qazaq, bashqurt, tatar, qyrym tatarlary jáne túrik tilderin bilýim úlken kómegin tıgizýde. Bolashaqta túrkologııa salasyna den qoıý josparymda bar.
– Sizdiń ǵylymmen júıeli aınalysýyńyz, oǵan qosa birneshe shet tilderinde erkin sóıleýińiz sóz joq súısinetin jetistik. Alaıda, ǵylymnan ózge aınalysatyn súıikti isterińiz bar ma?
Men balalyq shaǵymnan júzýmen aınalysamyn. Oǵan qosa áli de matematıkaǵa degen qyzyǵýshylyǵym joǵary. О́zime keler bolsam, jıi saıahattaıtyn janmyn. Maǵan Batys Eýropadaǵy, atap aıtqanda Danııadaǵy múgedek jandarǵa arnalǵan ınfraqurylym unaıdy. Sondyqtan, qazirgi ýaqytta osyndaı ınfraqurylymdy Varshavada damytýǵa az da bolsa óz úlesimdi qosýdamyn. Keleshekte joǵarydaǵy josparlaryma qosa bul mańyzdy salany da ala júrgim keledi. Oraıy kelse zaǵıp jandardy qoldaý boıynsha arnaıy granttarmen jumys istemek nıetim de bar.
– Rahmet!
Áńgimelesken Jandos ÁÝELBEKULY,
arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin
VARShAVA
