Biz kirip kelgende sheber «О́mir jańǵyryǵy» atty týyndysyn oıý ústinde eken. Qolyna alǵan kez-kelgen dúnıege bar ynty-shyntysymen kirisetini kórinip-aq tur.
Kezinde Shymshahardaǵy Á.Qasteev atyndaǵy kórkemsýret kolledjin aǵash óneri mamandyǵy boıynsha támamdaǵan Muratáli aǵa qazirgi tańda qý tomardan túıin túıgen sheber.
Ejelgi túrkilik mıfologııaǵa súıenip, óz oı-qııalymen astasqan bul týyndyda ol tabıǵat pen etene jaqyn ultymyzdyń ómir-saltyn kórsetýge tyrysypty.
Kórkem týyndyǵa ǵalamshardyń tórt qubylasyn sharlap, «Máńgilik ómir» izdegen Qorqyt babanyń ajalmen aıqasqan sátteri túsirilgen.
- Aǵa, qolónerge qumarlyq qalaı qalyptasty?
- «Jas shaǵymyzda kınoteatrlardyń aldynda ilýli turǵan japsyrma (Habarlandyrý) qaǵazdy baıqatpaı jyrtyp alyp, úıge kelgesin Brıýs Lıdiń sýretin salyp, ony oıyp, qurbylaryma 5-10 tıynǵa satatynmyn. Bala kezimde aýylda atamnyń jas shybyqtan sharbaq toqyǵanyn kórip óstik. О́nerge alyp kelgen de osy qyzyǵýshylyq pen elikteýler shyǵar», dedi sheber.
Qumqaǵazben ysqylanǵan kompozısııa sát saıyn kóz qyzdyryp barady. «Qandaı aǵashtan?», dep qoıamyn arasynda.
- «Kóbinde sheberler qolóner buıymdaryna qajetti aǵash materıaldaryn jaz aılarynda kesip alady. Bul mezgilde aǵash dińinde sý mol bolǵandyqtan tez jarylyp ketedi. Sondyqtan ózime qajettini kúzdiń sońǵy aılary aǵash «uıyqtaǵan» mezgilde alamyn. Sosyn, aqtalǵan aǵashty sýǵa salyp qaınatyp, quramyndaǵy artyq zattardy shyǵaryp, kóleńkede keptiremin. Mynaý, «О́mir jańǵyryǵy» atty kompozısııa osylaı suryptaýdan ótken qaıyńnan jasalǵan”.
Mektep qabyrǵasynda synyp jetekshimiz «óskende kim bolasyń?» — dese, -«Sýretshi bolamyn» — dep taqyldaıtynmyn deıdi Muratáli aǵa. 1992 jyly naǵashysynyń aıtýymen kórkemsýret kolledjiniń aǵash óneri mamandyǵyna oqýǵa túsedi. Alǵashqy jylyn bozbalalyqpen ótkizgen ol ekinshi kýrstan bastap qobyz jasaýǵa áýestene bastapty.
«О́ner adamy eshqashan qanaǵattanbaýy kerek. Sondyqtan daıyn týyndylarymnyń ózine de keıde qosymsha ózgerister engizgim kelip turady» — deıdi.
Qyzyqtyń kókesi qobyz jasaýdy úırenýden bastaldy. Ol jyldary kolledjde kileń armııadan kelgen jigitter oqydy. Qoly qarýly joǵary kýrs stýdentteri aǵashtan qobyz shabatyn. Bizge ónerlerin kórsetpeıdi. Sonymen ne isteý kerek? Kún sýyq. Jataqhananyń besinshi qabatynan belimizge kórpe-jastyqtyń tysqabyn baılap túnderde óner «urlaýǵa» kóshtik. Birimizdiń qolymyz talǵanda kezekpen ekinshimiz túsip, kóretinbiz.
Olar da ákki. Syrt kózge túse bermes úshin terezelerine gazet japsyryp tastaıtyn. Sonyń sańlaýynan bolsa da qobyz jasaý prosesterin kórip alatynbyz.
Alaıda, «smena» aýysqan sáttegi tustaryn kóre almaı, tipti, óz oıymyzdy qosyp jiberetinbiz. Sol mashaqatty izdenistiń arqasynda tórt jyldyqty qortyndylap, dıplomdyq jumys retinde dekoratıvti qobyz jasap shyqtym. Qobyzdaǵy eki ishek bir núkteden shyǵyp, qaıtyp ekinshi tusqa tuıyqtalǵan. Haq Taǵala adam balasynyń ómir soqpaǵyna dál osyndaı aq-qara (jaqsy hám jaman) joldar bergen. Tańdaý óz erkinde. Biraq, qaı jolmen júrse de jetetiniń jer besik. Jalpy bul dıplomdyq jumysymda osy ómir fılosofııasyn kórsetýge talpyndym. Búginde ónerdegi tyrnaqaldy týyndym aýyldaǵy qarashańyraqta tur.
1997 jyly tórt jyldyqty támamdap, aladorba arqalaǵan naryqtyq kezeńde kúnkóristiń qamymen besik jasap satýǵa shyǵarypty. Bir kúni bazardaǵy egdeleý apaı: «Áı, balam mynaýyńdy kim alady? Onan da jóni túzý sharýamen shuǵyldanyp bala-shaǵańdy asyrasańshy» degen soń súrgi, tezin tastap, vokzal jaǵalap jumys istepti. Keıinnen ónerge degen qushtarlyqpen bazar mańynan shaǵyn úıshikti jalǵa alyp, sonda qolóner buıymdaryn jasap, saýdalaýmen aınalysypty.
«Qol qalt etse, shyǵarmashylyqpen aınalysamyn. Shyǵarmashylyq ol ańyzben astasqan qııalymdaǵy dúnıeler. Sanamda ábden pisip jetilgen oıdy aǵashqa oıyp túsirý úshin kóp qınalmaımyn. Qınalatynym, sol oılardy bir arnaǵa toǵystyrý. Yjdaǵattylyq pen sabyrlylyq, sulýlyqqa degen qushtarlyq kórkem dúnıelerimniń jaryqqa shyǵýynyń túp qazyǵy».
«Tabysty erdiń artynda myqty áıel turady» demekshi, jary as-sýyn daıyndap, ul-qyzyn tárbıelep, shyǵarmashylyqpen alańsyz aınalysýyna jaǵdaı jasap otyrady eken. «Qas-qabyǵymnan jazbaı tanıdy. Ymmen túsinisemiz», deıdi Muratáli aǵa ázildep.
Árıne, qol ustaıtyn dúnıeniń quny da arta túseri anyq. Aǵarǵan quıatyn keseniń ózi 5-10 myń teńgeden bastalyp, tóre tabaqtar 70-80 myń teńgege jetip jyǵylady eken. Mine, «sheberdiń qoly altyn» degen osy shyǵar.
Tek tabys tabýdy ǵana kózdemeımin deıdi Muratáli aǵa. Únemi izdeniste júrgendi unatady eken. Tipti, qolynan jasalyp shyqqan astaýdyń qaqpaǵyn da kádege jaratyp, jemis-jıdek salatyn ydys etipti. Syrtyna túliktiń kepken súıeginen bederli oıý salypty. Kórinisi kóz tartady.
Jasyratyny joq, as úıdiń sóresinen aǵash ydys «úrkip» ketkeli qashan?. Qalǵany qytaıdyń temir-tersegi men áınegi, plastmassadan jasalǵan buıymdary.
Árıne, qoldan kelse aǵash ydystan adal as ishkenge ne jetsin?! Alaıda, qolóner buıymdarynyń baǵasy qaltaǵa uratyny taǵy bar…
tańda sheberdiń qolynan shyqqan ulttyq naqyshtaǵy ydys-aıaqtarǵa tapsyrys berýshilerdiń qatary kóp kórinedi. Áńgimemizdiń qyzdy-qyzýymen sheberhanaǵa alarman kelgenin baıqamaı qalyppyz.
- Murat aǵaı, bizdiń tapsyrys daıyn ba?
Iá, О́zińizdiń aıtqanyńyzdan bir aınytpaı jasadym. Astaýlardyń qaqpaǵyna arnaıy súıekten órnek saldym.
-Tamasha…
-Paıdalanǵanda eshýaqytta hımııalyq tazartqyshpen jýmańyz. Aǵash «shoshynyp», jarylyp ketýi múmkin. Tek sýmen shaıyp otyrsańyz bolǵany, — dedi sheber.
Tapsyrys berýshi shahardaǵy bir dámhananyń qojaıyny eken. Arnaıy syıly qonaqtar úshin osy oıýly astaý men órnekti shynylardy tańdapty. Biz de ishteı dámhana qojaıynynyń talǵamyna súısindik.
-Týyndylaryńyzdy baıqaýlarǵa qatystyrdyńyz ba?
-Byltyrdan bastap Qazaqstan qolónerlershiler odaǵynyń múshesi bolǵanmyn. Sol eki ortada bir konkýrsqa «Janaıqaı» atty týyndymdy usynǵanmyn. Alaıda, júldege iline almadym. Ol úshin qazylar alqasyn kinálaıyn degen oı joq. Múmkin baǵalaý tásili basqasha shyǵar. Bir ókinishtisi, sol baıqaýǵa qatystyrylǵan týyndylardyń kóbisi jupyny dúnıeler eken. Konkýrs qortyndysynan soń baıqaýǵa qazylyq etken bir aǵamyz «Shynymdy aıtsam, kompozısııańdy tsine almadyq», — deıdi. Jalpy, jarysqa qatysqandy unata bermeımin. О́mirdiń ózi báıge. Týyndylarym ýaqyt báıgesinen ozyp kelse bolǵany.
«Janaıqaı» atty kompozısııamda adamzat balasynyń mynaý jumyr jerdiń kip-kishkentaı ǵana bir bólshegi ekendigin, barlyq maqtaý-madaqtyń tek Haq Taǵalaǵa tıesili ekendigin kórsettim. О́z yryzdyǵyn adal eńbegimen taýyp, Qudaıǵa qol jaıǵan pendeniń beınesin osylaı somdadym.
Iá, shynymen de «Janaıqaı» atty týyndy bir kórgen janǵa kóp syryn asha qoımaıtyndaı. Onyń qatpar-qatpar bederleri, tórt qubylamen úndesken tustary oı ırimderine tarta túskendeı áser berdi.
Bala kúnimizde ájelerimizdiń kezdeme, kámpıt, naýat saqtaıtyn aǵash sandyqtaryn kórip óstik. Biraq, dál mynadaı ásem sandyqty alǵash kórýimiz. «Bul jumys áli tolyq aıaqtalmady» , — deıdi Muratáli aǵa.
Aıtýynsha, aǵash sandyqty jasaýǵa eshqandaı da temir shege paıdalanylmaǵan. Túgeldeı aǵash synalar arqyly shegelenipti. Tipti, qulpynyń ózin aǵashtan jasalǵan. Mine, «aǵashtan túıin túıdi» degen osy shyǵar.
О́ner — juǵady, jalǵasady, mura bolady. Uldyń kenjesi dáristen soń sheberhanama kelip júretin. Bir kúni synyp jetekshisi eńbek páninen úı tapsyrmasyn beripti. Mán bermeppin. Janymda birdeńeni shuqylap otyrǵan. Ertesi eńbek sabaǵyna aǵashtan «Altyn adam» oıyp alyp baryp, muǵaliminen «jaqsy» degen maqtaý estipti.
Eshqashan ul-qyzdaryma «mynany úıren» dep mindettemeımin. О́z qyzyǵýshylyǵy bilsin. Mahabbatpen, shyn qumarlyqpen kelmegen óner báribir «shala» bolyp qala beredi…
Muratáli aǵa, sheberhanadaǵy jumys kúnin aıaqtap, bizdi dastarhan basyna shaqyrdy… Býy burqyraǵan qyzylkúreń sháımen ótken ómir, ólmes óner tóńireginde nebir áńgime shertildi…
Nurshat TО́KEN,
«Egemen Qazaqstan»
