Elimiz gazǵa kende emes. Resmı málimetke súıensek, gaz qory boıynsha Qazaqstan álemde 22-orynǵa, al TMD elderiniń ishinde 3-orynǵa ıe. Táýelsizdik jyldarynda elimizdegi gaz óndirý kólemi jylyna 8 mlrd tekshe metrden 52 mlrd tekshe metrge deıin, ıaǵnı 6,5 ese artty. Osyǵan oraı el Úkimeti 2014 jyly Qazaqstandy gazdandyrýdyń 2015-2030 jyldarǵa arnalǵan negizgi tizbesin bekitti. Gazdy ishki naryqta tutyný 1,5 esege (1991 jyly 9 mlrd tekshe metrden, 2017 jyly 13,8 mlrd tekshe metrge deıin) ósti. Energetıka mınıstrliginiń málimeti boıynsha, búgingi tańda el turǵyndarynyń shamamen 50 paıyzǵa jýyǵy gazben qam-tamasyz etilgen. Árıne bul kórsetkishti 80-90 paıyzǵa deıin, tipti 100 paıyzǵa deıin de jetkizýge bolady. Alaıda 20 shaqty Eýropa eli syıyp kete alatyn alyp aýmaqta gaz ınfraqurylymdaryn tartý máselesi qınaıdy. Al onyń ózindik quny arzan emes. Degenmen bul másele de sheshimin tabýda. Máselen, osy ýaqytqa deıin Beıneý – Bozoı – Shymkent gaz qubyry salyndy. Aýqymy boıynsha biregeı sanalatyn bul joba Elbasynyń tikeleı tapsyrmasymen jáne Qytaı Halyq Respýblıkasy tóraǵasymen ýaǵdalastyǵy negizinde salynǵany belgili. Onyń iske qosylýy elimizdiń munaı men gazǵa baı batys óńirinen halqy mol ońtústik óńirine otandyq gazdy jetkizýdi qamtamasyz etti.
Elimizdiń ońtústigin ımportqa táýeldilikten qutqaryp, halyqty osy otyn túrimen molynan qamtý múmkindigin berdi. Ekinshiden, Qytaıǵa kógildir otyndy eksporttaýǵa jol ashty.
Taǵy bir júzege asqan úlken joba – «Túrkimenstan – О́zbekstan – Qazaqstan – Qytaı» halyqaralyq gaz qubyry. Qazirgi kezde osy qubyr arqyly Ortalyq Azııanyń gazy Qytaıǵa eksporttalýda. Qazaqstan gazynyń Qytaı rynogyna jetkizilýi 2017 jylǵy qazan aıynda bastaldy.
«Energııa resýrstarynyń óńirlik tranzıtindegi Qazaqstannyń róli artyp keledi. Aǵymdaǵy jyly «Qazaqstan –Qytaı» gaz qubyrynyń eki kompressorlyq stansasy paıdalanýǵa berildi. Nátıjesinde, atalǵan transulttyq gaz qubyrynyń ótkizý qabileti 5 mlrd tekshe metrge artyp, jylyna 55 mlrd tekshe metrge jetti. Búginge deıin osy baǵytqa shamamen 6,1 mlrd tekshe metr gaz eksporttaldy. Kelesi jyldan bastap qazaqstandyq gazdyń eksportyn jylyna 10 mlrd tekshe metrge deıin ulǵaıtý týraly kelisimshartqa qol qoıyldy», deıdi Energetıka vıse-mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev.
Endi elimizde mańyzy osydan kem emes úshinshi aýqymdy joba qolǵa alyndy. Bul – «Saryarqa» gaz qubyryn salý jobasy. Uzyndyǵy 1081 shaqyrymdy quraıtyn «Qyzylorda – Jezqazǵan – Qaraǵandy – Astana» baǵyty boıynsha magıstraldi gaz qubyryn salý – jobanyń birinshi kezeńi. Ekinshi kezeńde magıstraldi gaz qubyry Astanadan Kókshetaýǵa deıin, al úshinshi kezeńde ári qaraı Petropavlǵa deıin jetkizilmek. Tórtinshi kezeńde «Jezqazǵan» jáne «Temirtaý» kompressorlyq stansalarynyń qurylysy qarastyrylǵan.
«Saryarqa» magıstraldyq gaz qubyry trassasynyń boıyndaǵy 171 eldi meken, onyń ishinde Astana qalasynyń aýmaǵy men Qaraǵandy oblysynda – 119 eldi meken, Aqmola oblysynda – 51 eldi meken tabıǵı gazben kezeń-kezeńmen qamtamasyz etiledi.
«Elimizde 17 óńirdiń 11-i tabıǵı gazben qamtylǵan. Qazirgi kezde «Qyzylorda – Jezqazǵan – Qaraǵandy – Temirtaý – Astana» baǵyty boıynsha «Saryarqa» magıstraldyq gaz qubyry qurylysyn iske asyrý jumystary júrgizilip jatyr. Magıstraldyq gaz qubyry trassasynyń boıynda ınfraqurylym jáne tabıǵı gazdy paıdalanatyn jańa óndirister qalyptasady. Qurylys kezeńinde 1 690 jumys orny, al paıdalaný kezeńinde shamamen 200 jumys orny paıda bolady», dedi bul másele jaıynda M.Myrzaǵalıev.
Vıse-mınıstr atap ótkendeı, búgingi tańda elimizde gazdandyrý deńgeıi 47,38 paıyzdy nemese 8,5 mln turǵyndy qamtyp otyr. Aǵymdaǵy jyly memleket tarapynan gazdandyrýǵa 18,4 mlrd teńge, ulttyq operator «QazTransGaz» AQ tarapynan 1,5 mlrd teńge bólindi. 2018 jyldyń qorytyndysy boıynsha, kógildir otynǵa qol jetkizgen turǵyndar sany 129 myńǵa artady dep kútilýde.
«Saryarqa» magıstraldyq gaz qubyry trassasynyń boıyndaǵy óńirlerde, ıaǵnı, Jezqazǵan, Qaraǵandy, Temirtaý, Astana qalalarynda kómirden gazǵa kóshý arqyly ekologııalyq jaǵdaı jaqsarady. Aldyn ala baǵalaýǵa sáıkes, 2030 jylǵa qaraı atmosferaǵa lastaýshy zattar shyǵaryndylarynyń deńgeıi jylyna 60-70 myń tonnaǵa tómendemek.
Jobanyń jobalaý-smetalyq qujattamasy ázirlenip, saraptamalyq oń qorytyndy alynǵan bolatyn. Al jobany iske asyrý maqsatynda «AstanaGaz» QMG» aksıonerlik qoǵamy joba kompanııasy retinde belgilendi.
Energetıka vıse-mınıstriniń aıtýynsha, Qyzylordadan Astana baǵytynda gaz qubyrlaryn tartý isi bastaý alǵan kezde Jezqazǵan, Qaraǵandy, Temirtaý, Astana qalalarynda jetkiziletin gazdy tutynýshylarǵa taratý jelilerin salý isi de qatar qolǵa alynbaq. Bul Arqadaǵy qalyń eldi gazben qamtý isin jedeldetedi. Degenmen jumys aýqymdy bolǵandyqtan bul Astana qalasynyń ózinde aldaǵy bes jyldy qamtymaq. Astanaǵa salynatyn ortalyq magıstral arqyly kelip túsken gaz birinshi kezekte jylý energııa ortalyqtary men jylý qazandyqtary sekildi iri tutynýshy kásiporyndarǵa beriledi. Munyń ózi qalanyń ekologııalyq problemasyn seıiltýge járdemdesedi. Kelesi kezekte áýeli Kóktal kentine, sodan keıin qalanyń ońtústik-shyǵys aýdanynyń halqyna beriledi dep josparlanyp otyr.
«Áli týmaǵan sıyrdyń ýyzyn sóz qylǵandaı» jeke sektorda turatyn Astana halqyn tolǵandyryp júrgen úlken másele − áli kelip úlgermegen gazdyń baǵasyna qatysty. Baǵa tutynýshy halyqtyń qolaıyna jaǵa ma? Álde, gaz qubyryn salýǵa júzdegen mıllıard teńgeniń qarjysy jumsalyp, myńdaǵan shaqyrymdyq qashyqtyqtan jetkiziletindikten jumsalǵan shyǵynǵa sáıkes qymbattaı túse me?
Maǵzum Myrzaǵalıevtyń aıtýynsha, halyqqa satylatyn gazdyń boljamdy baǵasy anyqtalýda. Qazirgi esepteýler gazdyń 1 tekshe metriniń baǵasy 47,5 teńgeden bolatyndyǵyn kórsetip otyr. Bul, árıne kómirdiń baǵasyna qaraǵanda qymbattaý. Biraq tutynýshylardyń baǵaǵa sáıkes jumsaıtyn qarjy shyǵyndary gazdy paıdalaný arqyly turmysta paıda bolatyn jaılylyq arqyly óteledi. Árıne gaz baǵasyn belgileýde ony tasymaldaýǵa jumsalatyn shyǵyndar da esepteletindigi anyq. Máselen, Shymkent, Almaty qalalary, Jambyl oblysy sekildi ońtústik óńirde qubyr arqyly jetkizilgen 1 tekshe metr gazdyń baǵasy halyqqa 35-37 teńgeden saýdalanýda. Al «Saryarqa» magıstraliniń gazy odan qymbattaý bolatyn túri bar. Biraq elimizdiń ortalyǵy men soltústik óńirine kógildir otyn jetkizetin «Saryarqa» gaz qubyryn áleýmettik joba dep aıtýǵa ábden bolady. О́ıtkeni bul qubyr ekonomıkalyq paıda tabý maqsatyn kózdemeıdi. Bul jumsalatyn shyǵyndarynyń moldyǵyna qaramastan, Elbasy tapsyrmasyna sáıkes osy óńir halqynyń jaıly turmysqa qol jetkizýin qamtamasyz etý maqsatymen salynbaq. Máselen, aldyn ala esepteýler boıynsha «Saryarqa» gaz qubyry arqyly keletin gazdy paıdalanýǵa jeke kottedj ıesi qystyń ár aıynda orta eseppen 25 myń teńge jumsaıtyn bolsa, jaz aıynda bul shyǵyn 5,5 myń teńgege deıin tómendeıdi. Sonda orta eseppen bir jyldyń ár aıynda ári ketkende 15 myń teńge jumsalatyn bolady. Jaıly ómir úshin bul qymbat baǵa emes.
Iá, qurylysy áne-mine bastaý alatyn «Saryarqa» gaz qubyry el táýelsizdiginiń irgeli jobalarynyń biri bolatyndyǵy anyq.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
