Ahmet Ýálhanuly: Úzeńgi – zattyq mádenıettiń zor jemisi

 – Ahmet Ýálhanuly, Elbasy «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda «At ústinde júrgen kóshpendiler taqymyna basqan sáıgúligine neǵurlym erkin minip júrýi úshin bıik er-turman men úzeńgini oılap tapty» depti. Osy tujyrymǵa qatysty sizdiń pikirińiz qandaı?

– Atty qolǵa úıretip, jylqy jab­dyqtaryn jasaý úshin adamzat myń­daǵan ǵasyrlyq uzaq joldan ótken. Jylqy jabdyǵynyń mańyzy týraly qazaq folklorynda erteden qalǵan: 

... Eki tizgin joq bolsa,

At basyn adam bura almas.

Eki tartpa joq bolsa,

At ústinde tura almas.

Eki úzeńgi joq bolsa,

Atqa adam mine almas... – dep keletin jyr bar. Bul jyr jylqy jabdyǵynyń qanshalyqty mańyzdy ekenin bildirse kerek.

Jalpylaı aıtsam, úzeńgi óz-ózinen paıda bola qalǵan joq. Ol adam qolymen jasalǵan zattyq mádenıettiń, qolónerdiń zor jemisi bola otyryp, belgili bir aımaqta paıda bolyp, sol jerden tarap, kóptegen úlgi-nusqasy damyp-jetilgen.

Osy oraıda joǵaryda Elbasymyz aıtqandaı, úzeńgini alǵash oılap tapqan dalalyqtar ekeni ras. Bul paıym úzeńgi tarıhyn uzaq jylǵy zertteý barysynda naqtylanyp otyr. Erte dáýirdegi kóshpendiler er-turman jabdyqtaryn jasaýdy jaqsy ıgergenderi sonshalyq, osyǵan saı at ústinde aıqasý tásilderi de ózgeriske túsip, damydy. Mysaly, Eýrazııa kóshpendilerin tereń zerttegen adamnyń biri shyǵystanýshy-túrkolog S.I. Vaınshteın: «Úzeńgini tuńǵysh ret keń kólemde kóshpeli Altaı túrkileriniń qoldanǵanyna tolyq negiz bar. Olar ómiriniń kópshiligin at ústinde ótkizgen kóshpendi jylqy­shylar ǵana emes, sonymen qatar temir qorytý men óńdeý isin óte joǵary sheberlikpen meńgergen. Ortalyq Azııanyń kóshpen­dileri arasynda olardyń «temir balqytý­shylar», «temirshiler» degen atpen belgili bolǵany tegin emes», depti.

Rasynda, adam balasy jylqyny aýyzdyqtap minip, úzeńgi, er-turman oılap tabýy – uly jańalyq. Osyndaǵy er-turman jabdyqtarynyń eń negizgi bólshegi – úzeńgi. Úzeńgini eýropa­lyqtar bizdiń jyl sanaýymyzdyń 420-jylynan bastap qoldanǵany jóninde derek bar. 

– Demek, úzeńgini alǵash bizdiń kóshpendi ata-babalarymyz oılap taýyp, ony álemge taratyp, damytty deısiz ǵoı... 

 – Bul áldeqashan dáleldengen tujyrym. Úzeńginiń uzaq ǵasyrlyq damý úderisine toqtalar bolsaq, mońǵol, bashqurt, qazaq, qyrǵyzdar­dyń IV-V ǵasyrlarynda paıdalanǵan úzeńgi nusqalarynda kóp ózgeshelik joq. Al VII ǵasyrdyń basynda úzeń­giniń turpaıy ári qarapaıym jasalatyn nusqalarynyń qalyptasý kezeńi aıaqtalyp, onyń damytyla tús­ken basqa da úlgi-nusqalary jasala bastady. VII ǵasyrdyń birinshi jartysynda jasalǵan úzeńgilerdiń nusqasy tórt buryshty nemese dóńgelekteý, doǵa tárizdes bolyp keldi. 

Al vızantııalyqtar VI-VII ǵasyr­lar shamasynda úzeńgimen kósh­pen­dilerdiń batysqa aýǵan taıpalyq odaǵynyń bir bóligi avarlar arqyly tanys boldy. Sonymen qatar ǵalymdar batysta úzeńginiń paıda bolýyn VI ǵasyrdaǵy Shyǵys Eýropa elderine taraǵan kóne túrki mádenıetimen baılanystyryp: «VI ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap Eýropanyń keń-baıtaq dalalarynda úzeńgi jıi kezdese bastady. Qytaı arheologi Lıý Han jáne basqa da ǵalymdar jylqy úzeńgisimen qosa basqa da jabdyqtary Qytaıǵa soltústiktegi kóshpendi túr­kilerden (túrki qaǵanatynan) tara­ǵan» dep jazady. Sol sııaqty III-IV ǵa­syr­lar murasy Qytaıdyń «Chansha» at­ty kóne mola ornynan jylqynyń músini tabyldy. Munda súıegi qatty er-toqym úzeńgisin jáne sol jaǵyna úzeńgi salynyp ta beınelengen eken. 

– Elbasy óziniń maqalasyn­da ata­larymyz jylqyny qolǵa úıretý arqyly óz dáýirinde adam aıt­­qysyz ústemdikke ıe bolǵany jaıly aıta otyryp, kóshpeli­lerdiń jylqy jabdyǵyn jetildirý­degi mańyzyna aıryqsha toqtala­dy. Iаǵnı, bul oraıda bizdiń suhbatymyz­ǵa ózek bolyp otyrǵan er-turman jabdyǵynyń uzaq ǵasyrlyq úzdik­siz damýy týraly ne aıtasyz?

– Ortalyq Azııanyń ǵundarynda aldyńǵy jáne artqy qasy bar, súıegi aǵashtan jasalatyn qatty erler b.z.d. III ǵasyrlardan keıin-aq keń qoldanyla bastaǵan jáne de erlerdi biriniń ústine birin qoıyp, bekinister jasaǵany jóninde málimetter de bar. Iаǵnı, Eýrazııanyń kóne taıpalary skıf, saqtardyń jylqyshylarynyń er-turmandary jumsaq bolatyn, bir aıylmen tartylatyn jaıdaq to­qym­nan kóp aıyrmashylyǵy joq edi. Pa­zyryq, Berel qorǵandarynan tabyl­ǵan er-turmandar toqymnan erdiń eki qasyna uqsatyp jasalǵan, ishine shóp, buǵynyń júnin tyqqan eki kóp­shik­ten, aıyl-tartpadan, ómildirik jáne quıysqannan turǵan. 

Bizdiń zamanymyzdyń birinshi myń­jyldyǵy men ekinshi myńjyl­dy­ǵynyń óliarasynda qastary alasa, juqa, úlken qaptaly bar qatty erdiń ornyna erdiń jańa úlgisi paıda boldy. Attyń búıirine batatyn qalyń qaptaldar juqa aǵash qaptaldarǵa aınaldy, kerisinshe qastary bıiktelip qalyńdaı tústi. Burynǵy kóne túrki erlerinde sheńberlene bitken qalyń myqty qaptaldarǵa erdiń qastary ishki jaǵynan bekitiletin edi. Demek, erdiń qasy qaptaldarǵa túsip, qap­tal­dar attyń búıirin qysyp, attyń jú­ri­sine áser etetin. Al jańa er­ler­diń qurylysynda bıik qalyń qastar juqalaý shaǵyn qaptaldarǵa syrt jaǵynan qozǵalmaıtyndaı etip otyr­ǵyzyldy. Buryn erdiń qasy qap­taldyń ishki jaǵynan baılanatyn edi, sóıtip úlken qaptaldar (lopast) jeńil qaptaldarǵa (polka) aınal­dy. Zertteýshi D.G.Savınovtyń kór­set­kenindeı, osy ózgeristerdiń nátı­jesinde XII-XIV ǵasyrlarda jeńil qaptaldy, qalyń (aýyr) qasty mońǵol úlgisindegi erler paıda boldy.

– Iаǵnı, úzeńginiń paıda bolýy er-turman jabdyqtarynyń tolyq aıaq­talýy dep aıtamyz. Solaı ma?

– Dál solaı. Súıegi qatty er-tur­man­dardy bizdiń zamanymyzda ǵundar oılap tapsa, arada 500 jyl ótkennen keıin kóne túrkiler úzeńgini oılap taýyp, erdiń tolyq jabdyqtaýyn bitirdi. Kóne túrkilerden keıin kóp eshkim er-turman jabdyqtaryna úles qosqan joq. Kóbinese ártúrli ásemdelýi, sal­pyn­shaqtary, formalary bolmasa, er-tur­man mádenıetin túrkiler tolyq aıaq­tap adamzatqa tartý etti deýge bolady. 

VI-VII ǵasyrlar aıasynda kóshpen­di túrkiler áleminde er-toqym qatty, qasy tiginen jasalyp, negizinen jaý­ger­shilikte qoldanylatyn bolǵan. Osy­laı­sha, úzeńgili qatty er-toqym óz damýyn­da eki kezeńdi bastan ótkeredi. Olar: 

1. IV-VI ǵasyrlardaǵy turpaıy nus­qalar;

 2. VII-VIII ǵasyrlarda keń taraǵan metall nusqalar.

– Osy metall úzeńgilerdiń paıda bolýyna qandaı jaǵdaı áser etti deýge bolady?

– Árıne, bul búkilálemdik úlken jańalyqtyń sebebi de jáne saldary da boldy. Altaıdaǵy kók túrki taıpalary tuńǵysh ret metallýrgııa tarıhynda shoıynnan joǵary sapaly bolat alýdy úırendi. Bul úrdisti kók túrikter jasaǵan shoıyn-bolat revolıýsııasy desek, artyq aıtpaımyz. Shoıyn­daı mort synbaıtyn, ystyq-sýyqqa, tabıǵı faktorlarǵa, deformasııaǵa shydaıtyn temir úzeńgiler paıda boldy. Temir úzeńgige shirenip otyratyn sarbazdyń qolynda burynǵydaı qos júzdi semser emes, túriktiń qaıqy qylyshy paıda boldy. Qaıqy qylysh qolǵa jeńil jáne eki nárseni birden atqaratyn edi, ıaǵnı kesip jáne tilip túsedi. Oryssha aıqanda «odnovremenno rýbıt ı rejet». Al burynǵy qos júzdi semserler tek qana bir fýnksııany atqaratyn, tek kesetin. Kóne túrikter Eýropaǵa barǵanda temir naıza, qaıqy qylysh, aıaǵynyń astynda metall úzeńgi boldy. Eýropalyqtar­da bul kezde qoladan jasalǵan mort synatyn, salmaǵy aýyr, shoıyny kóp, temiri az, sapasyz eki júz­di sem­serler boldy. Sondyqtan da Eýro­paǵa apar­ǵan túrkilerdiń sapaly bolat qarýlary altynnan da qymbat bolǵan.

– Atamyz qazaqta «Amal joq, adam oıyna ne kelse sony isteıdi» degen sóz bar emes pe, osy bir támsilge súıenip aıtar bolsaq, úzeńgi men er-toqymǵa kóp keıin qol jetkizgen eýropalyqtar oǵan deıin atqa qalaı minip-tústi eken? 

– Ertedegi eýropalyqtar úzeńginiń joqtyǵynan atqa miný úshin qazirgi zamanǵa kúlkili bolyp keletin nebir aıla-sharǵylarǵa barǵan. Atqa miný­diń eń qarapaıym ádisi – attyń ústi­ne qarǵyp miný, bolmasa jaly men qulaǵynan ustap tyrmysyp shyǵý. Pollýks, Sılı, Strabon sııaqty kóne avtorlardyń jazýynsha, ıspandar atqa miný úshin atty tizerletip úıretken. Atqa mingizetin arnaýly quldar men aıaq ne sol aıaqty basatyn baspasy bar naızalar, tipti shaǵyn baspaldaqtar men alyp júretin temir satylar qoldanǵan. Bulardy keıbir avtorlar úzeńgi dep jazyp qatelesedi.

Grekııa men Italııada úlken qala­larǵa baratyn joldarda atqa miný úshin arnaıy tas úıip qoıý, tas tuǵyr jasaý etek alǵan. Mundaı tuǵyr tastar Rım men Neapoldiń arasyndaǵy joldarda bertinge deıin saqtalǵan. 

– Siz burynyryqta jaryq kór­gen bir eńbegińizde «Sarbaz ben onyń atyn qorǵaýǵa arnalǵan sa­ýytty da alǵash ret bizdiń babalarymyz jasa­ǵan» depsiz... 

– Ol ras. Otty qarý paıda bolyp, jappaı qoldanysqa engenge deıin atty áskerdiń damýy bizdiń dáýirimizge deıingi I myńjyldyq pen bizdiń dáýirimizdiń I ǵasyry arasynda kóshpendilerdiń uzaq ýaqyt boıy buryn-sońdy bolmaǵan jaýyngerlik ústemdik ornatýyn qamtamasyz etken jasaqtyń erekshe túri – aıbarly atty áskerdiń qalyptasýyna yqpal etti. Osylaı Eýrazııa kóshpendileriniń aı­ryqsha mańyzdy áskerı jańalyǵyna balanǵan muzdaı temir qursanǵan atty ásker paıda boldy. 

Áńgimelesken  Beken QAIRATULY, 

«Egemen Qazaqstan»