Bastaýysh bilim: til tazalyǵyn qalaı saqtaımyz?

«Búginde úsh tildi erkin meńgerý – tabystyń kilti. Bul – damyǵan 30 eldiń qataryna kirýdi maqsat etken elimizdiń damýyna qosqan bilimniń úlesi» deıdi, Úshtildilik bilim ortalyǵy dırektorynyń mindetin atqarýshy Sara Seıitqyzy. Úsh­til­dilik el Prezıdentiniń 2007 jylǵy «Tilderdiń úshtu­ǵyr­lylyǵy» mádenı jobasynan bastaý alǵan. Al úsh tildi bilim berý 2015 jyly «100 naq­ty qadam» baǵdarlamasynan qarqyndy qolǵa alynyp, Ult josparynyń 79-qadamy jáne úsh tilde bilim berýdi damytýdyń 2015-2020 jyldarǵa arnalǵan jol kartasy negizinde júrgizilip jatyr. Ortalyq basshysynyń málimetinshe, 2013 jyldan bas­tap 1-synyptan aǵylshyn tilin oqytý 2012 jylǵy jańa standartta kórsetilgen. 2016-2017 oqý jylynda aǵylshyn jáne orys tili 1-synyptan bastap engizildi.

Bul balalarǵa qıyndyq týǵyzyp jatqan joq pa? О́ıtkeni olar úsh tilde oqyp-jazýdy 1-synyptan bastap úırenedi. Aldymen bala jaǵdaıyn biletin ata-anadan suradyq.

5-synyptan kesh, 1-synyptan erte

Úlken uly 5-synypta, ortanshysy 2-synypta oqıtyn Ásııa Bazarbaıqyzy: «Qazir balalary mektepke barǵan bizdiń býynda «Aǵylshyn tilin 5-synyptan bastap oqytqanda da kesh qalǵan joqpyz ǵoı, bizden de aýdarmashylar, elshiler shyqty» degen ýáj týyndaǵan. Biraq burynǵydaı oqytsaq, balalarǵa qıyn tıedi. О́ıtkeni joǵary synyptarda keı pánderdi aǵylshyn tilinde oqytady.Alaıda bul tilderdi 1-synyptan oqytýdy qoldaımyn degen sóz emes. О́ıtkeni ózi bilim alatyn tilde oqyp-jazýdy meńgermegen balaǵa alǵashqy jyly ózge tildiń áripterin úırený aýyr. Barlyq problemanyń zardabyn kóretin aldy­men ata-ana. Úlken ulym oqy­ǵanda qatty qınaldym, óıtkeni mektepte nemis tilin oqyǵanmyn, son­dyqtan qadaǵalaı almaımyn. Amal joq, qosymsha muǵalim jaldap oqyttym», deıdi.

Jaraıdy, kirisi kóp qalalyqtar osylaı jol taýypty, al aýyldyq ata-analar qaıtpek? Bul aıtarlyq­taı problema, sebebi elimizdegi búkil mekteptiń 5285-i, ıaǵnı 71 paıyzy aýyldyq mektepter. Aqparattyq-taldaý ortalyǵynyń 2016 jylǵy zertteýinshe, 247,4 myń bala – tur­mysy tómen otbasynan.

Garvard ýnıversıtetiniń túlegi, sarapshy Shyńǵys Muqan buǵan basqa qyrynan qaraı­dy. «Jalpy, qazirgi álem qos til­di. Búgingi adamzat arasynda bir tilden góri qostildi biletin adamdar kóp. Ár on adamnyń biri úsh tildi meńgergen. Demek, ózge tilderdi bilý – álemde qalypty jaıt. MIT (Massachusetts Institute of Technology, ǵylymı-zertteý ıns­tıtýty – A.Sh.) tujyrymyn­sha, adam­nyń til úırenýge degen qabileti 10 jasqa deıin joǵary bolady, al ári qaraı ol qabilet joıylyp, fýndamentaldy ǵylym­dy, matematıka syndy pánder­di úırenýge qabileti arta túsedi eken», deıdi Sh.Muqan. Ári qaraı bala tárbıelep otyrǵan sarapshy óz oıyn: «Bolashaq» baǵ­darlamasy bo­ıynsha Bostonda tur­ǵan­da Alash atty ulym shet tili retin­­de ıspan tilin 1-synyptan bas­tap oqydy», dep sabaqtaıdy.

Dese de, kóptiń kókeıinde suraq bar: áli ana tiliniń álipbıin tolyq meńgermegen balaǵa ózge tildi úı­retý qanshalyqty qısyndy? Múm­kin balalar biz oılaǵannan álde­qaıda alǵyr bolar...

Mektepke bardyq. Partaǵa otyr­dyq. Shyńǵys esimdi sary balanyń qasynan oryn tabyldy. Balalar baǵdarlama boıynsha 2-synypta oqı alýy kerek eken. Shyńǵysqa ózimniń bilmeıtinimdi, onyń oqyp berýin ótindim. Ol aǵylshyn tilindegi «cat» sózin «sat» dep oqydy. Apaıy túzetti. Bala kúdiktenetindeı emes, maǵy­nasy bar sóz. Al bul mysyq sózi­niń aǵyl­shyn­shasy durysynda «kát» dep oqylady. Basqa balalar biletin bolar dep ózge oqýshynyń janyna jaıǵastym. Aǵylshyn tili oqýlyǵyn ashyp edim, Eńlik qyz maǵan úrke qarady. Jyly jymıyp, kitaptaǵy sózdi oqyp berýin suraǵanymda: «Men aǵylshynsha oqı almaımyn!» dep bir-aq kesti. О́zin maqtaı otyryp sebebin suraǵanda: «Áripterdi bilemin, biraq oqýy basqa», dedi. Al muǵalim (aty-jónin jazýdan bas tartty) bul problemanyń basty sebebin úıdegi bekitý jumysynyń bolmaýynda dep túsindiredi. Mun­daıda otbasynda aǵylshyn tiline qyzy­ǵý­shylyq tanytatyn ata-ana­lar­dyń balalary alda keledi eken. Sebebi aptasyna ótetin eki sabaq jetkiliksiz. Mysaly, 4-synyp­ta burynǵy baǵdarlamamen aptasyna 1 sabaq bolady, olardyń deń­geıi qazirgi aptasyna 2 ret ótetin 2-synyp­taǵy oqýshylarmen birdeı.

Synyptaǵy 25 balanyń deńgeıi ártúrli. Baǵdarlama bir bolǵany­men qabyl­daý basqa, soǵan sáıkes 2-sy­nyp­qa ótse de aǵylshyn bylaı tur­syn, áli qazaq áripterin shatasty­ra­tyn balalar bar. Sodan kelip aǵyl­shyn tilindegi sózder­di de ózi zorǵa meńgerip júrgen qazaq áripterimen oqıdy. Bul – birin­shi qıyndyq. Ekin­shisi odan da salmaq­ty, sebebi bala boıyn­da pánge degen keri reak­sııa paıda boldy. Munyń sońy mu­ǵa­lim­ge problema, ata-anaǵa ýaıym alyp keledi. Al ol sheshimin tap­p­aǵan jaǵ­daı­da aǵylshyn tili muǵali­mi senim­nen aıyrylady, ata-ana qalta­sy­nan qaǵylady. О́ıtkeni bala oqý kerek. Tuıyq osy talapqa tireledi.

Álemniń birde-bir elinde úsh til múldem oqytylmaıdy

Senat depýtaty Murat Baqtııar­uly álemdegi eń áleýetti 30 eldiń bastaýysh synyptarynda qansha til oqylatynyn zerttepti. Depýtattyń dereginshe, eki til 1-synyptan 4 elde, 2-synyptan 5 elde, 4-synyptan 12 elde oqytylady. Alaıda álem­­niń bir­de-bir elinde úsh til múl­dem oqy­tyl­maıtynyn alǵa tart­qan M.Baqtııaruly balabaqshada jáne bas­taýysh synyptarda barlyq pán tek ana tilinde oqytylýy kerek ekenin árdaıym aıtyp kele jat­qanyn jetkizdi. Buǵan HIH ǵasyrda ómir súrgen amerıkalyq saıasatker Brıgam Iаńnyń (Brigham Young): «Balalaryńyzdyń ana tilin tolyq meńgergenine kóńil aýdaryńyz, sonan soń baryp oǵan joǵary sapaly bilim alýyna ruqsat berińiz», degenin qosa keteıik.

Álemdegi kóptegen memleketterden, ásirese TMD elderinen Malaı­zııaǵa til úırenýge baratyn­dar jyl sanap artyp keledi. О́ıtkeni ol – aǵylshynshany resmı til retin­de qabyldaǵan el. Sonda bilimin jetil­dirip kelgen til mamany Madı­na Musataeva: «Orys tilin bilý bizdiń balalarǵa kerek. Men muny aǵylshyn tiliniń mamany retin­de aıtyp turmyn, óıtkeni orys tilin bilgen balaǵa aǵylshynshany alyp ketý ońaı. Eki tildiń sóılem qury­lysy, grammatıka, leksıkasynda da kóp uqsastyq bar. Bir-aq sóz aıtaıyn: interesting – ınteresnyı. Al onyń qazaqshasy – qyzyq­ty. Mundaı jattaýǵa jeńil, óte uqsas sózder myńdap kezdesedi. Orys­shaǵa jetik bolý aǵylshyndy tez úırený úshin qajet. Ekinshiden, álem moıyndaǵan klassıkalardy óz tilinde oqı alady. Budan bólek, ǵaryshty baǵyndyrǵan kórshi el, sol sebepti aǵylshyn tilinde de tappaıtyn keıbir ǵylymı derekter bar. Túpnusqasy orys tilinde», deıdi. Onyń aıtýynsha, aǵylshyn tiliniń balalarǵa qıyndyq týǵyzyp jatqan sebebi qazirgi mekteptegi oqýlyqtar kózge, ıaǵnı sýret arqyly este saq­taýǵa arnalǵan. Ondaǵy sózder tez jat­talady ári tez umytylady. Jáne jat­taýǵa berilgen sózder kóbi­ne kún­delikti ómirge qajetsiz. Al adam bilgenin, úırengenin qol­dan­basa, onyń bári ózdiginen umy­ty­la beredi. Keı ádistemeler áli de keńestik kezeńniń sarqyty, bul qazir­gi bala­lar­­dy jalyqtyryp jibe­redi. Degen­men, ult ustazy A.Baıtur­syn­uly: «Bala bastaýyshta bar pándi tek ana tilinde oqýy kerek», dedi ǵoı.

Orystildi mekteptiń oqýshylary qazaqshaǵa nege shorqaq?

Jýrnalıstik zertteý barysynda 5 mektepte boldyq. Sonda baıqaǵanymyz – balalar bir-birimen oryssha sóılesedi. Dırektordyń bólmesin taba almaı, dálizde turǵan oqýshylardan kómek suradym. Kózderi dóńgelene bir-birine qaraı­dy. Qaıtaladym. Aralas mek­teptegi 6-synyptyń oqýshysy: «Qazaqsha túsinbeımin», dep jaýap beredi. Ári qaraı dıalogymyz orys tilinde jalǵasty. Men odan qazaq tili degen pándi qaı synyptan bastap oqıtynyn suradym. 1-synyptan bastaǵan eken. Jaýabynan soń: «Sonda saǵan qarapaıym suraqty túsinýge bes jyldyq bilim jetpedi me?», dep suradym. Iyǵyn qıqań etkizdi. Bir pándi 5-6 jyl oqysa da bul balalar qazaqshaǵa nege shorqaq? Eń aldymen balalar úshin alańdaımyz. Oqýshylar bastaýysh­ty bitirgende qazaqsha jol kór­sete alatyn jaǵdaıǵa jetpese, erteń «Qazaqstan tarıhy» pánin qalaı túsin­edi? Jańartylǵan bilim mazmuny boıynsha barlyq mektepter oqytý tiline qaramastan «Qazaq­stan tarıhy» pánin qazaq tilinde ótetin boldy emes pe?!.

Orta bilim berýdi ádistemelik jaǵynan qamtamasyz etip otyrǵan Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasynyń vıse-prezı­denti A. Muhamedhanova bul suraq­qa: «6-synyp 5-ten keldi. 5-synyp­ta jańa baǵdarlama bolǵan joq. Al jańa júıede sóıleýge mán beril­gen. Burynǵy baǵdarlamada qalaı boldy? Grammatıka, grammatıka, gram­matıkamen tórt synypty támam­dady. Olar sóılegen joq. Qazirgi baǵdarlamada, baıqasańyz, tyń­dalym, aıtylym, oqylym, jazy­lym boıynsha úıretiledi. Mysaly, qazir muǵalimdi tyń­da­ǵan­nan keıin balalarǵa tapsyrma bylaı beriledi: «Otbasyń, ata-anań, týystaryń týraly aıt». Iаǵnı, aıt, túsindir, sóı­les, qarym-qatynasqa tús, salys­tyr, óziń iste degen sóz. Siz su­raqty eki jyldan soń qoıyńyz, qazir­gi 1, 2-synyp balalary basqa. О́z oıyn erkin jetkizedi», dep jaýap berdi.

Statıstıka komıtetiniń máli­metine qarap, qazaq mektep­teri­niń sany jyl saıyn kóbeıip kele jatqanyna qýanasyń. Biraq nege san sapaǵa aınalmaı tur? Máseleniń mánisi mynada: 1) aralas mektep aqsatyp tur; 2) 45 mınýttyq til; 3) ádisteme álsiz. Tarqataıyq. Biz barǵan bilim uıasy – aralas mektep. Adamdy, ásirese balany orta tárbıeleıdi. Al oqýshylardyń qazaq synybyna barsa da qazaqshaǵa jetik bolmaýy osynyń saldary. Sebebi, qazaq tili – tek 45 mınýttyq til. Dáliz­de qazaqsha shúıirkelesken bala­lardy kórmedik. Jol kórsetýge qazaqshasy jetpegen oqýshylar qazaq synybyndaǵylardy da oryssha sóıletedi. Al joǵarydaǵy kóz­ben kórgen eki máseleni jalǵyz sheshýge ádisteme qaýqarsyz. Ony baǵ­dar­lama daıyndap otyrǵan akademııa ókiliniń ózi-aq aıtyp berdi.

Japonııadaǵy Sýkýba (University of Tsukuba) ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy Qýanysh Tastanbekova bul suraqqa basqasha jaýap ber­di. Onyń aıtýynsha, kez kelgen til­di úırenýge aldymen motıvasııa kerek. Biz qazir aǵylshyn tilin jantalasyp, qarjymyzdy salyp úırenip jatyr­myz, óıtkeni qajet. Ony bil­seń, suranystaǵy maman, tabys­ty adam bolasyń. Mine, qazaq tili­ne degen osyndaı kózqaras qalyptas­pa­ıyn­sha, balalar bes jyl bylaı tur­syn, 11 jylda da sóılep ketpeıdi.

Halyqaralyq deńgeıdegi mamannan «Qazaqshaǵa qajettilikti týyndata almaı turyp ózgesin engi­zý kóńilge qona ma?» dep suradyq. «Bilim salasyndaǵy til saıasatymen aı­na­ly­samyn. Bul – meniń zertteý taqy­rybym. Qazaqstandaǵy 1-synyptan ǵana emes, balabaqshadan bastap engizilgen úshtildilik saıasatyn eki sebepti synaımyn. Birinshisi – psıho-lıngvıstıkalyq sebep. Bir tildi tolyq meńgermeı, bir tilde abstraktylyq, logıkalyq oılaý qalyptaspaı ózge tildi engizý úlken máseleler týyndatady. Ekinshi sebep − júıelilik. Elimizde aýyl mektepteri túgili keıbir qalalyq bilim oshaqtarynyń ózinde bilim sapasynda edáýir alshaqtyq bar. Ony joıý úshin aldymen tek eki tildi joǵary deńgeıge shyǵarýymyz kerek. Ondaı jaǵdaıǵa áli jet­ken joqpyz. Al bul nátıjege jet­peı turyp úshinshi tildi nemese bas­qa da jańa pándi engizý kerisinshe bilim sapasyn tómendetedi», deıdi Q.Tastanbekova.

Aǵylshyn tilin japondar 2012 jylǵa deıin tek 7-synyptan bastap oqytqan, qazirgi baǵdarlama bo­ıynsha 5-synyptan aptasyna 1 ret oqıdy eken. Al 2020 jylǵa qaraı 3-synyptan kommýnıkatıvtik pán retinde oqytýdy qolǵa alyp otyr. Biraq oǵan psıho-lıngvıster óz zertteýlerin alǵa tartyp, qarsylyq tanytyp jatqanǵa uqsaıdy.

Japondar balanyń boıynda áleýmettik daǵdylardy damytýǵa, qoǵamǵa, ortaǵa beıimdeýge, ózgeler­diń eńbegin baǵalaýǵa úıretedi. Máselen, on­daǵy mektepterde eden jýýshy degen qyzmetker joq, balalar bárin ózderi isteıdi.

Búginde 22080 oqýshy bastaýysh synyptarda bilim alýda. Endi sol «22080 balany qalaı tárbıelep jatyrmyz?» degenge sál oılanyp kóreıikshi. Shynynda bizdiń balalar ónertapqysh bolsa deımiz, al ol úshin bilimnen de buryn taban­dylyq, qaısarlyq qajet. Bul bizde nege sırek? «Pálensheniń óz jańa­ly­ǵyn asharda 100 ret, túgen­sheniń 90 ret tájirıbe jasaǵa­nyn bala­­larǵa aıtpaımyz» dep shaǵym­dana­­myz. Al onyń túbi tereńde bop shyqty. Bilimdi ıgerý úshin de aldy­men qajyr kerek, al ony ıgi­likke jumsaý úshin tárbıe qajet. Son­dyq­tan tárbıe bilimniń tasasynda qalmaýy tıis. Sebebi ál-Farabı aıtqandaı, «Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy».

Aıdana ShOTBAIQYZY,

«Egemen Qazaqstan»