– Qazaqstan ekonomıkasy úshin munaı baǵasynyń tómendeýinen basqa qandaı qaýip bar?
– Qazaqstan ekonomıkasyndaǵy qaýip pen táýekeldi eki baǵytta qarastyrǵan jón. Iаǵnı syrtqy qaýip – álemdik naryqtaǵy munaı jáne shıkizat resýrstary baǵasynyń tómendeýi. Bul eksporttyq túsimimizdiń negizgi kózi. Reseı, EO elderi, Qytaı arasyndaǵy saýda soǵysy da syrtqy qaýiptiń saıası salmaǵyn aýyrlatyp tur. Reseı men Batys elderiniń arasynda saıası qarama-qaıshylyqtar, Brehit csenarııi boıynsha Eýroodaqtyń delımıtasııasy, Qytaı men AQSh arasyndaǵy saýda-sattyq týraly daýlar jáne damýshy naryqtarǵa qatysty damyǵan elderdiń proteksıonıstik saýda saıasatynyń keri áseri de sezilýde.
Dúnıejúzilik banktiń zertteýine sáıkes munaı ónerkásibi memlekettiń qoldaýymen qatty damydy. Sol sebepti búkil ekonomıkada eńbek ónimdiligi tómendeýde. Oǵan qosa saýatty mamandardyń emıgrasııasy bastaldy. Osy eki faktor birigip, ekonomıkaǵa teris áserin tıgizýde.
– Bankter daǵdarystan tolyq arylmaı jatyp, qaıtadan qysymnyń astynda qaldy. Kapıtalǵa, aktıvter sapasyna, kredıtteýge qatysty problemalar kúsheıe tústi. Aktıvterdegi jáne mindetterdegi valıýtalyq dısbalansqa qatysty problemada teńgelik ótimdilik tapshylyǵynyń máselesi ótkir bolyp otyr. Munyń sońy nege aparady?
– 2008-2009 jyldardaǵy ekonomıkalyq daǵdarystyń bank sektoryna áseri qaıta sezile bastady. Sońǵy eki jyldyń ishinde eldegi bankter sany 35-ten 28-ge azaıdy. Keıbir bankter lısenzııasynan aıryldy. Munyń salmaqty sebebi bar.
Valıýtalyq dısbalansqa qatysty problemada teńge ótimdiligi tapshylyǵynyń máselesi ótkir kúıinde qalyp otyr. Bul faktordy 2008-2009 jyldardaǵy ekonomıkalyq daǵdarystyń murageri dep qabyldaýǵa bolady. Osynyń saldarynan keıbir bankter óz mindettemelerin oryndaı almaı qaldy. Bul Ulttyq banktiń qatańdatylǵan normatıvterdi qabyldaýyn májbúrledi.
2025 jyldan bastap EAEO elderi ortaq qarjy naryǵyna kóshýge daıyndyqty bastady. Qazan aıynda Erevanda qarjy naryǵyn ýnıfıkasııalaý týraly kelisimge qol qoıdy. UB normatıvteri qarjy ınstıtýttarynyń básekelestigin kóterý baǵytynda qabyldanyp jatyr. Bankterdiń qysqarý nemese bir-birimen birigýi aldaǵy ýaqytta ta jalǵasady dep oılaımyn.
– Qatelespesem, Ulttyq bank 2017 jyly 4 ret, 2018 jyly 1 ret, qyrkúıek aıynda ıntervensııa jasady. Degenmen teńgeniń kúsh alýyn qoldamaıtyn sııaqty. Endeshe valıýta naryǵyndaǵy qubylysty erkin baǵa aınalymy deýge bola ma?
– Ulttyq ınflıasııalyq targetteý júıesine kóshken 2015 jyldan bastap bas retteýshi retinde, qajet dep tapsa valıýtalyq saýda máselesine aralasý quqyn ózinde qaldyrdy. Mundaı jaǵdaıda nomınaldy teńge baǵamynyń qalyptasýy Qazaqstan eksporttyq taýarlary baǵasynyń dınamıkasyna jáne negizgi saýda áriptesteri elderiniń aıyrbas baǵamdarynyń ózgerýine, aǵymdaǵy makroekonomıkalyq úderisterge áser ete almaıdy. Ulttyq bank naryqta alypsatarlyq tendensııalar baıqalǵanda, bul naryq qatysýshylarynyń kóńil kúıine áser ete bastaǵanda kýrsty retteıdi. 2018 jyldyń qazan aıyndaǵy Ulttyq bank ıntervensııasy teńgeni qunsyzdanýdan saqtap qaldy. Ulttyq banktiń valıýta saýdasyna aralasýy, erkin baǵa aınalymy bir-birine qarsy emes, bir-birin tolyqtyryp turatyn kategorııa. Keı elderde, mysaly Chehııada Ulttyq bank baǵa aınalymyn ǵana emes, ıntervensııany da úılestirip otyrady.
– Retteýshi bazalyq mólsherlemeni 9,5 paıyz deńgeıinde ustap tur. Bul faktor qazirgi jaǵdaıda ózin-ózi aqtap tur ma?
– Ulttyq banktiń 16 qazan kúni bazalyq paıyzdyq mólsherlemesi 9,25 paıyzǵa deıin ósti. Mundaı shara syrtqy ekonomıkalyq jáne geosaıası táýekelderdi kúsheıtedi. Sebebi túrli taýar jáne valıýta kanaldary paıyzdyq mólsherleme arqyly ınflıasııaǵa áser etedi. Al ınflıasııa qarjy-nesıe saıasatyndaǵy makroekonomıkalyq kórsetkish ındıkatory. Basqasha aıtqanda, bazalyq-paıyzdyq mólsherlemeni kóterý – 2019 jyly ınflıasııanyń joǵary deńgeıdegi dálizden asyp ketý qaýpiniń aldyn alady, bul sol úshin qabyldanyp otyrǵan sheshim. Ulttyq banktiń «Qarjy-nesıelik saıasaty» týraly qujaty boıynsha 2018 jyly ınflıasııa shegi 5-7, 2019 jyly 4-6 paıyz sheńberinde bolýy tıis.
– Sońǵy úsh ret bolǵan devalvasııadan soń IJО́, eger dollarmen eseptesek, kúrt qulady, al Qazaqstannyń valıýtalyq qaryzdary teńgemen eseptegende, kerisinshe, artty. Munyń sońy nege aparady?
– 2002-2017 jyldar arasynda teńge baǵamynyń AQSh dollarymen salystyrǵandaǵy devalvasııasy sheńberinde Qazaqstannyń syrtqy qaryzy 1,6-dan 14,3 mlrd AQSh dollaryna ósti. Taratyp aıtqanda, 560 ese ósti. Aıyrmashylyq birden baıqalady. Eger syrtqy qaryzdy IJО́-niń ósim deńgeıimen salystyrsaq, bul kórsetkish 1,6 paıyzdan 8,8 paıyzǵa deıin ósken. Demek alańdaýǵa sebep joq.
– Al Ulttyq banktiń baǵam saıasatyn ol úkimetke kiris pen shyǵystardyń josparyn oryndaýyna kómektesý retinde bıýdjette qarastyrylǵan dollardyń ortasha baǵamy $1 úshin T300 jáne T360 aralyǵynda ustap turady degen edi. Qazir dollar baǵamy 373-ten asyp ketti. Bıýdjette eseptegen somadan 17 teńgege asty. Bul faktor ishki naryqqa qalaı áser etti?
– Shynynda, Ulttyq banktiń jáne Úkimettiń resmı málimdemelerine jáne erkin aıyrbas baǵamynyń paradıgmasyna sáıkes qazaq teńgesiniń nomınaldy kýrsyna qatynasty eshqandaı targetter joq. Joǵaryda aıtqanymdaı, Ulttyq bank 2015 jylǵy tamyzda resmı túrde bastalǵan ulttyq valıýtanyń aıyrbas baǵamy boıynsha ınflıasııalyq targetteýdi jáne erkin aınalystaǵy aıyrbas baǵamy irgeli makroekonomıkalyq faktorlar negizinde qalyptasty. Bul jerde bıýdjet parametri teńge baǵamyn qalyptastyratyn qural bola almaıdy.
Memlekettiń úsh jyldyq bıýdjeti týraly zańdy talqylaǵan kezde teńgeniń AQSh dollaryna qatysty eseptik kórsetkishine qaraıdy. Bul áleýmettik-ekonomıkalyq damý degen qujatta belgilengen. Bul qujatty UEM daıyndaıdy. Mınıstrler kabıneti qujatty daıyndaǵan kezde tek teńge men AQSh dollarynyń dálizine ǵana basymdyq bermeıdi.
Bul faktor Qarjy jáne Ulttyq ekonomıka mınıstrlikterine belgili bir ýaqyt ótkennen keıin ǵana bıýdjettik prosestiń qalaı qalyptasatynyn túsinýge múmkindik beredi. Sonymen birge Ulttyq bank teńge baǵamyn ózderi qalaǵan kýrsta ustap turý úshin maqsatty túrde áreket etpeıtinin túsinýimiz kerek. 2018 jyldyń tamyz aıyna deıin AQSh dollary úshin teńge baǵamy 340 teńge dálizinde turdy. 2018 jyldyń qyrkúıeginen keıin baǵa 380 teńgege deıin ózgerdi. Bıýdjet parametrindegi dınamıkaǵa bul faktor áser etken joq. Naryqtyń qatysýshylary ishki naryqta da respýblıkalyq bıýdjette belgilengen teńge baǵamy men ózderiniń áreketteri arasynda aıyrmashylyqty sezgen joq.
Federaldy rezerv júıesi paıyzdyq mólsherlemesi 2019 jyly 3,1, 2020 jyly 3,4 paıyzǵa kóteriledi degen boljam bar. Bul jaǵdaı AQSh dollarynyń qymbattaýyna alyp keledi. Sondyqtan Ulttyq bankke ınflıasııany turaqtandyrý, ulttyq valıýta baǵamynyń turaqtylyǵy úshin paıyzdyq mólsherlemeni kóterýden basqa amal joq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Gúlbarshyn SABAEVA
