Segizaıaqtar óte aqyldy, biraq olarda basqa aqyldy janýarlarǵa tán qasıetter joq.
«Bul vıdeo segizaıaqtardyń keleshekte paıdasy tıip qalar degen nıetpen álgi qabyqtardy áketip bara jatqanyn kórsetedi», deıdi Kembrıdj ýnıversıtetiniń stýdenti P.Amodıo.
Alaıda ol segizaıaq áreketine tańǵalyp ári onyń is-qımylynyń sebebin tappady.
Talaı jyldan beri zertteýshiler qaı janýardyń aqyly qanshalyqty jetilgenin anyqtaýmen aınalysyp keledi.
Biraq segizaıaqtar, kalmarlar jáne tarbaq aıaqtar sekildi basaıaqtylar tobyna kelgende búkil ǵylymı teorııalardyń bári joqqa shyǵady.
Amodıo bastaǵan taǵy bes sarapshy maqulyqtardyń aqyly týraly zertteý júrgizip, osyndaı nátıjege qol jetkizdi. Ǵylymı jumys ótken aıda «Ekologııa jáne evolıýsııa trendteri» jýrnalynda jaryq kórdi.
Ǵalymdar aqyldy sanalatyn janýarlarǵa tán ortaq birneshe faktordy anyqtady. Olardyń bárinde úlken mı bar, uzaq ómir súredi jáne kópke sozylatyn áleýmettik qarym-qatynas jasaıdy.
Osyndaı uqsastyqtar keıbir maqulyqtardyń aqyldyraq bolýynyń sebebin túsindiretindeı.
Máselen, ǵalymdardyń biri mundaı aqyldylyq tamaq tabýǵa beıimdelý úshin damyǵan degen pikirde. Amodıonyń aıtýynsha, qalǵan zertteýshiler aqyldy janýarlar sol túrge jatatyn basqa maqulyqtardan úırenip, seriktes bolady dep esepteıdi.
Basaıaqtylardyń áreketi olardyń aqyly basqa janýarlarǵa qaraǵanda joǵary ekenin kórsetedi. Máselen, taıaýda Jańa Zelandııadaǵy Ulttyq akvarıýmnan «Inkı» esimdi segizaıaq qashyp ketti. Ol kedergilerden qınalmaı ótip, qurǵaq edennen syrǵyp, teńizge jetken.
Izraıldegi Evreı ýnıversıtetiniń zertteýshileri segizaıaqtylarǵa ishine tamaq salynǵan L pishimi tárizdi qorap kórsetken. Teńiz jándikteri akvarıýmdaǵy shaǵyn tesik arqyly qorapty ashyp-jaýyp, tamaqty alýdy meńgerip alypty.
Basaıaqtylar men aqyldy janýarlarǵa tán taǵy bir ortaq qasıet – olardyń mıy úlken. Áıtse de, olardyń uqsastyǵy osy arada aıaqtalady. Mıdaǵy esepteýge qoldanylatyn neırondardyń kóbi segizaıaqtyń qoldarynda ornalasqan.
Eń tańǵalarlyǵy, basaıaqtylar tez ólip qalady. Bálkim, keıbiri eki jyldaı ómir súrer. Al qalǵandary nebári birneshe aıdan aryǵa barmaıdy. Ári basaıaqtylar ózara áleýmettik qarym-qatynas ornatpaıdy.
Amodıo men onyń áriptesteri basaıaqtylardyń evolıýsııa tarıhy osynaý janýarlar aqylyna qatysty paradoksty túsindiredi dep esepteıdi. Shamamen 275 mıllıon jyldaı buryn olardyń arǵy tegi syrtqy qabyǵyn joǵaltyp aldy. Sodan keıin teńiz jándigi jemtik aýlaý kezinde ózderiniń kemshiligin bildirtpeıtin tasty jyryqtardy izdeı bastaýy múmkin.
Qabyǵyn joǵaltý basaıaqtylardyń jyrtqyshtarǵa jem bolý yqtımaldyǵyn da ulǵaıtty. Sondyqtan olar aldaý men qashýdyń mamany bolýǵa májbúr sekildi. Ári mılary úlkeıip, týyndaǵan jańa máseleni sheship, ómir súrýge talpynýyna ákelýi yqtımal.
Zertteýshiler segizaıaq pen onyń týystary týraly málimetti áli de tolyqtyra túsýi kerek. Bálkim, mundaı zertteý jalpy aqyl uǵymyn tereńinen túsinýge múmkindik berer.
«Aqyldy bolýdyń jalǵyz joly ǵana bar dep senimmen aıta almaımyz. Bálkim basqa da tásili bar shyǵar», deıdi Amodıo.
Karl ZIMMER, «Nıý-Iork Taıms»
Foto: Fred TANNEAÝ, Agence France-Presse – Getty Images
