Shıpasy dárý, shapaǵaty mol

Sartaı jaý­dan eldi azat etýge attanarda toqsan segiz jastaǵy ákesi Baıjannan bata suraıdy.

Baıjan bıdiń balasyna bergen batasy bylaı óriledi: 

Qolyńdy jaı jan balam,

Duǵaǵa tolsyn ýysyń. 

Dáýlet berip jasaǵan,

Mol bolsyn baǵyń, yrysyń. 

Baǵyń órlep bıikke.

Tarasyn elge dybysyń.

Jaý ishine kirgende,

Kórinsin kópke urysyń.

El ishine kelgende,

Ádildik pen ádeppen,

Jurtqa jaqsyn júrisiń.

Oraıy kelip tez bitsin,

Qolyńa alǵan jumysyń.

Aýyzyńa qarasyn,

Úsh arys qazaq jynysyń.

Jasaǵan ıem jar bolyp, 

Allahý akbar, duǵamnyń

Qazaǵym kórsin yrysyn.

Sartaı «myń balamen» jaý shetine qaraı atqan oq­taı um­tyl­dy. Onyń sarbazdary Shý, Otar, Sarysý, Esil boıy, Balqash kóli ma­ńynda, Ulytaý úshin Bu­lanty men Bileýti ózen­deriniń arasyndaǵy Qal­maq­qyrylǵan jáne Ańyraqaı shaıqastaryna qatysty. Osylaısha halqynyń már­tebesin asyrýǵa úlken úles qosyp, talaı erlikter jasady. Sartaı Qazybek bı­diń bastaýymen barsha rý­dy qazaqtyń basty jaýy joń­ǵarlarmen kúreske ju­myldyrdy. Uly júz ben Orta júzdiń jaýshyla­ryn Muǵaljar taýy mańynda qarsy alyp, olardyń Kishi júz jerindegi kezde­sýlerine jaǵdaı jasady, sar­baz­darymen qaýipsizdigin qam­tamasyz etti. Sartaı bar ǵumyrynda el qorǵaǵan sardar retinde talaı shaı­qastarǵa qatysty, Álim rýynyń qara qyldy qaq jarǵan bıi retinde talaı daýlarǵa tórelik aıtty. Onyń áýlıelik qasıeti de eldi tamsandyrǵan. О́zinen keıingi úsh ǵasyrda el, jer, adamdar qalaı ózgeretinin dál boljaǵan dala danagóıi deýge bolady. Bir ǵasyrǵa jýyq ǵumyr keshken Sar­taı baba beıiti qazirgi Qy­zylorda oblysyndaǵy Qa­zaly aýdany ortalyǵynan 63 shaqyrym qashyqtyqtaǵy Qyzylqumda, dinı ustazy Qasymqoja men ataqty Ja­lańtós batyr urpaǵy Dáý­let baqsy beıitteriniń janynda. 

Sondyqtan halqymyz­dyń erkindigine qol jet­kizýge atsa­lysqan Sartaı men «myń bala» qolynyń óshpes erlikterin kórsetý, búgingi urpaqty pa­trıottyq-otansúıgishtik sezimge, ultyn qurmetteýge baýlý maq­satynda qazaq batyry Sartaı Baıjanuly bastaǵan «Myń bala» joryǵyna arnaıy eskertkish ornatylýy, óńirler men qalalarda kóshe ataýy berilip, bilim jáne tárbıe berý oshaqtarynda olardyń erligi men ómir joldary keńinen dáriptelýi tıis. О́ıtkeni «At tuıaǵyn taı basar» demekshi, ata-babalar ónegesin úlgi tutyp, urpaq tárbıeleıtin, ata jurtyn qasyq qany qal­ǵansha qorǵaıtyn jas býyn ósip keledi. Sar­taı Baıjanulynan ta­ra­ǵan urpaq búginde eli­mizge, táýelsizdiktiń ny­ǵaıýyna aıanbaı eńbek etý­de. Aıtalyq, Sartaı ata­myzdyń bir urpaǵy respýblıka kóleminde jáne she-t­el­­­­derge belgili, Nevada-Semeı qozǵalysyna aıtýly úles qosqan Janarys Eńsepov.

Iá, bastapqyda óz kó­zimizge ózimiz senbedik. Ol tilsizge til bitirip, sharana daýysyn san jyl boıy estı almaǵan analardyń baýyryna sábı berip, úmit­terin úzip baqılyqqa bel býǵan jandardyń janaryna úmit otyn jaǵyp, túrli syrqatqa dýshar bolǵan adamdardyń janyna jaz kóktemin uıa­latyp keledi. 

Halyqqa adal da ardaq­ty is jasaǵan qandaı ǵa­nıbet! Allanyń amanatymen berilgen kóripkeldik qasıeti aldyna muń-muq­tajyn aıtyp kelgen, Ja­rat­qanǵa jalbarynǵan jan­­darǵa ómirden úmit úz­beýine ısharat bildirdi. Janarys Jaq­­sylyquly beldi bekem býyp, qudireti kúshti buıryqty oryn­daýǵa táýekel etti. Adam­dardy emdeýge kirisken Janarys Jaq­sylyqulynyń us­ta­nymy – ana tilin qadirleý, otbasynyń bereke-birligin saq­taý, qazaqtyń sanyn kó­beıtý. Shıpa izdegen hal­qyna jan jylýyn syılap, shapaǵatyn tıgizgen tabıǵı daryn ıesine rızalyǵyn bildirýshiler jeterlik. Máselen, Janarys Jaq­sylyquly muraǵatyna zer salsańyz, em qonyp, shıpa da­ryǵan, ıaǵnı jaqsy nátıje bolǵan jandardyń jazǵan hattary bar. Batpandap kirgen dert mysqaldap shy­ǵady. Sondyqtan ushyq­taı sala jazyldy deýge bolmas. Bárine shydam, ýaqyt, senim, tazalyq kerek. Qanshama adamdar otbasylyq jaǵdaıyn aıtyp jylap keledi. Biri ne­sıesin tóleı almaı júrgen adamdar, jigiti aldap júkti bolyp qalǵan qyzdar, obyr aýrýyna shaldyqqan naý­qastar já­ne qyzmettik mansabynda jo­ǵarylaǵysy keletinder Jan­arys emshige keledi. Ju­mysy alǵa bas­paı, joly ashylmaı júr­gen adam­dardyń da talapta­ryna nur jaýyp, qýanyp júrgenderi kóp.

«Basqa túsken baspaq­shyl». Biz de kóptegen dári­gerler men em­shilerge baryp, densaý­lyǵy­myzdy qaıda emdeterimizdi bil­meı júrgen jandardyń biri edik. Túrli obyr, qalqansha bezi, gaımorıt, soqyr, sa­ńyraý, de­mikpe aýrýlarynan jazylyp, syrqat kezde qoldanǵan apparattaryn tastap ketip jat­qandardyń rızashylyǵy kóńil tolqytady. Aıtalyq, obyr – emi joq aýrýlardyń biri. Qazaq­ta muny «jaman aýrý» dep te aıtady. Bul aınalasyndaǵy saý tinderdi jeıdi. Qan arqy­ly kórshi múshelerge taralyp, zaqymdaıdy. Janarys Jaq­sylyqulynyń eminen keıin ishtegi rak kletkalary naýqastyń denesinen qan ketý, qusý, ish ótý arqy­ly syrtqa shyǵarylady. Naýqas qulan-taza aýrýdan aıyǵady.

El arasynda «Qydyr ata» atanǵan Janarys Eń­sepov – bilgir dıagnozshy. Ereksheligi, ol adam ana­tomııasy men fızıologııasynan tolyq habardar. Janarys em arasynda adamdarmen sóılesip, olardyń oıyn túrli suraq qoıý arqyly uǵady. Adam pıǵylynyń buzylýy, mas­kúnemdik, nasha­qorlyq, bel­sizdik, bedeýlik, álsiz­dik bel­gileri Janarys Jaq­sy­lyqulyn alańdatyp otyr­­ǵan basty máseleler sa­­natynda. Son­daı-aq ol adamdardy syr­­qa­ty­nan aıyq­tyryp qana qoı­maı, rýhanı tazarýǵa, adam­ger­shilikke, adaldyqqa, shyn­dyqqa tár­bıeleıdi.

Orynbek ShARIPOV,

Indıra BARMAǴANBETOVA 

AQTО́BE