Keńes Aýhadıev - Táýelsizdik úshin kúresken asyl azamat

Keńes Mustahanuly 1938 jyly 27 jeltoqsanda dúnıege keldi. Ákesi Mustahan 1939 jyly ásker qataryna alynyp, fın soǵysyna qatysady. Otan aldyndaǵy áskerı boryshyn ótep, elge qaıtamyn dep júrgende, Uly Otan soǵysy bastalady da Brest mańynda jaýǵa qarsy shyǵady. 

Keńes Mustahanuly jastaıynan ana tárbıesin aldy, jaltaqtamady, qandaı jaǵdaıda da shydamdy, qandaı qıyn jaǵdaıda da tózimdi serik etti, jaqsy adamdardyń adamgershilik qasıetteriniń nuryna, meıirimine qanyp ósti, óz basyndaǵy qıyndyqty óz­geden kórmeıtin kúresker bolyp erjetti, oqýda ozat, eńbekte al­da boldy. Eńbek jolyn kolhoz mú­shesi, sharýashylyqtyń traktor brı­­gadasynyń brıgadıri bolyp bas­tady. Kolhoz komsomol uıy­mynyń hatshysy, aýdandyq komso­mol komıtetiniń birinshi hatshysy, Qazaqstan komsomoly Ortalyq komı­tetiniń Qaraǵandy oblysy boıynsha jaýapty uıymdastyrýshysy, Almaty oblystyq komsomol komıtetiniń bi­rinshi hatshysy, Qazaqstan komsomoly Ortalyq komıtetiniń ıdeo­lo­gııalyq jumystar jónindegi hatshysy, Almaty qalasy Sovet aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy laýazymdarynda memlekettik bas­qarý mektepterinen ótip, baı ómir­lik tájirıbe jınaqtady. Qa­zaq KSR halyq depýtattarynyń Al­maty qalalyq atqarý komıtetiniń tó­raǵasy, Almaty oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń bıýro múshesi, KSRO Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bola júrip Respýblıka basshylyǵynyń eń joǵary qatarynda qyzmet at­qar­dy. Keńes Mustahanuly osy laýa­zymdardyń qandaıynda da eren eńbek etti, Almaty qalasynyń, Almaty ob­lysynyń, elimizdiń mádenı-áleý­mettik, ekonomıkalyq damýyna úles qosty.

Qazaqstannyń memlekettik bas­qarý tarıhynda, Almaty oblysyn­da, Almaty qalasynda Keńes Mustahan­ulynyń kisilikti izi, izgilikti isi qal­dy. Almaty qalasynyń ákimdigi qonys­tanǵan alyp ǵımarat, Prezıdent rezıdensııasy, Qazaq teledıdarynyń ja­ńa jaıy, Kókbazar kesheni, «Ásem» tur­mystyq qyzmet kórsetý úıi, «Dańq» memorıaly, KazGÝgrad – Qa­zaq memlekettik ýnıversıtetiniń qala­shyǵy, Almaty maqta-mata kombınaty, onyń Mádenıet saraıy, 25 qabatty «Qazaqstan» qonaqúıi, «Otyrar» qonaqúıi, shyǵys úlgisinde salynǵan «Arasan» monshasy, M.O.Áýezov atyn­daǵy Qazaq akademııalyq drama teatrynyń, M.Iý.Lermontov atyn­daǵy orys drama teatrynyń ǵımarattary, Oqýshylar saraıy, t.b. osylardyń bári Keńes Mustahanuly Almaty qalasyn, Almaty oblysyn bas­qaryp turǵan kezde salynǵan sáý­let eskertkishteri edi. 

Keńes Mustahanuly Qazaqstan kom­somoly Ortalyq komıtetinde qyz­met atqaryp júrgen kezinde shyǵar­mashylyq jastarmen tyǵyz qarym-qatynas ornatty. О́miriniń jazdaı jaınaǵan jaısań kezeńinde dúrildep kóte­rilgen jas aqyn-jazýshylardy, ónerpazdardy shyǵarmashylyq jańa tabystarǵa qulshyndyrý maqsatynda Qazaq­stan komsomoly syılyǵyn bel­gileýge atsalysty. Syılyqtyń al­ǵashqy laýreaty bolyp, beıneli túr­de, Sattar Erýbaev ataldy, odan keıin Oljas Súleımenov laýreat boldy. Qazaqstan komsomoly syı­lyǵynyń alǵashqy laýreattary ishin­de Tumanbaı Moldaǵalıev, Qadyr Myr­zalıev, Eskendir Hasanǵalıev, Nurǵalı Núsipjanov jáne basqa ta­­lanttar bar edi. Aýdan, qala, oblys basqarǵan jyldary Kamal Or­mantaev, Tóregeldi Sharmanov, Kó­­beı Náribaev, Kenjeǵalı Saǵadıev, Ke­ńes Úshbaev syndy ǵylym men bilim qaıratkerlerimen, Ábdijámil Nur­peıisov, Sábıt Orazbaev, Asanáli Áshi­mov, Nurlan Orazalın, Beksultan Nurjeke syndy ádebıet pen óner adamdarymen pikirles, nıettes boldy. Olar­dyń shyǵarmashylyǵyn, ónerin kúni búginge deıin joǵary baǵalaıdy. 

Keńes Mustahanulynyń kórnek­ti mem­leket qaıratkeri bolyp qalyp­tasýynda jeke basynyń qabileti, talanty men eńbegi, kisiligi asa mańyzdy bol­dy. Qabileti, talanty, kisilik ne­gi­zi tolyq kisini aqyly men eńbegi eki jaqtap alyp shyǵatyny anyq. Solaı desek te, ol óz tájirıbesine súıenip, talantqa da, qabilet pen iskerlikke de aıaly alaqan kerek dep esepteıdi. О́zine osyndaı qamqorlyq jasaǵan, ustazdyq etken, kisiliktiń mártebeli mektebinen ótkizgen aıryqsha adam retinde Dinmuhamed Ahmetuly Qo­naevqa shyn júrekten qurmetin bil­diredi. Báıken Áshimov, Asanbaı Asqarov, О́zbekáli Jánibekov sekildi aǵalardaı aqylshy, anadaı aqpeıil, kirshiksiz taza kóńildiń adamdarymen birge bolǵan kezderin ómir jolynyń shýaqty sátterine balaıdy. 

«О́mir joly – tar soqpaq...» – deı­di Keńes Mustahanuly. О́mir jolyn saraptan ótkizip, saralap kelgende, Abaıdyń kókiregin jaryp shyqqan osy bir aýyz sózi óziniń de, ómiriniń de shyndyǵyna barynsha sáıkes ke­le­tinine, adamnyń da, ómirdiń de shyn­dyǵy Abaıdyń osy bir aýyz sózi­niń qaýyzyna syıyp turǵanyna kóz jetkizedi. «Dúnıe – bir qısyq jol burańdaǵan», – degen halyqtyń danalyǵyna da tánti bolady.

Keńes Mustahanulynyń: «О́mir joly – tar soqpaq...», – deýi estigen adamdy á degende-aq oıǵa qaldyrady. Basqa bireý dál osylaı aıtsa, ony dál osylaı qabyldaý múmkin bolmas edi. K.Aýhadıevtiń aıtýynda bul sóz kisini oılandyrady, oıǵa qaldyrady, tolǵandyrady. О́ıtkeni Keńes Musta­hanulynyń ómir joly biletin kisini oı­landyratyn, oıǵa qaldyratyn jol. О́mir jolynyń órinen de, tar soq­paqtarynan da qulap ketpeı, aqyryn júrip, anyq basyp ótken, aıy ońynan týǵandaı, kúni sońynan shyqqandaı shaqtarynda asyp-tasymaǵan, týǵan aıy batqandaı, shyqqan kúni ótkendeı sátterinde qajyp-jasymaǵan adamnyń ómir jolynyń oılandyrýy da, oıǵa qaldyrýy da zańdy. Ondaı adamnyń ómir jolynda urpaqtan-urpaqqa ǵıbrat bolar shyndyq sabaqtary jatady.

Keńes Mustahanuly tárbıeniń de, bilimniń de eń ǵajaby shyndyqty bi­lý, shyndyq jolyndaǵy kúresti meń­gerý ekeni jaıynda tolǵanady. Bul ómirde shyndyqty bilýdiń, shyn­dyqty ózgege bildirýdiń, shyndyq­ty tanýdyń, shyndyqty ózgege ta­ny­týdyń, shyndyqty qorǵaýdyń, shyn­dyq jolynda kúresýdiń rahatynan azabyn kóbirek kórgen, sonda da bú­gil­megen, ıilmegen azamattyń jú­reginen shyǵatyn syr. Shyndyq ár­qa­shan kisiniń mańdaı aldynda jar­qyrap turmaıdy. Adamzat shyn­dyqty júrektiń kózimen ǵana kóredi. Júrektiń kózi bireýde ashyq, bireýde jabyq, bireýde bar, bireýde joq.

Shyndyqty, ádilettilikti kórip qana qoımaı, onyń máni men mánisin ózgege aıtyp, túsindirýge, ózgelerdi shyn­dyqtyń shyndyq ekenine, ádi­lettiliktiń ádilettilik ekenine sen­dirýge, ılandyrýǵa týra keletin qı­ly kezeńder bolady. Ondaı kezderde keýdesinde senimi, sáýlesi joq jan­ǵa shyndyqtyń shyndyq ekenin, ádilet­tiliktiń ádilettilik ekenin qansha aıt­qanmen, ol sózdiń dybysyn estıdi de, maǵynasyn uqpaıdy. 

Bir keýde bar – senim uıalaǵan, sáý­le daryǵan. Ol – qazynaly altyn sandyq. Bir keýde bar – senim de, sáý­le de joq. Ol – tastaı qarańǵy túnek. Eldiń basy bodanda, erdiń basy noq­tada bolǵan zamannyń bulǵaǵynda otarshyl ordanyń somsynǵan, zor­synǵan bolmysy osyndaı edi – jú­re­ginde kózi, keýdesinde sáýlesi joq, túnekteı túnergen bir surapyl edi.

Adamnyń júregindegi kózi, keý­desindegi sáýleniń kózi shyndyq, ádi­l­et jolynda ǵana ashylady. О́mir jolynyń tar soqpaq bolý sebebin bilemin deýshiler jaryq dúnıede júreginiń kózi ashyq, keýdesi sáýleli jandar men júreginiń kózi jabyq, keýdesi qarańǵy jandardyń qatar júrip kele jatatynymen, jaı júrip kele jatpaı, úzdiksiz kúresip kele jatatynymen baılanystyrady. Eger de dúnıede jalǵandyq, ádiletsizdik de­gen bolmasa, eldiń báriniń júrek kózi ashyq, keýdesi sáýleli bolsa, el­diń bári shynnyń júzimen júrse, ádi­lettiń jolynda bolsa, onda eshkim shynnyń, ádilettiń qasıetin, qadirin jete bile almas edi deýshi ǵulamalar da bar. Negizsiz emes. О́ıtkeni adam ómiriniń máni jalǵannan – shyndy, ádiletsizdikten ádilettilikti óz aqyl tarazysyna salyp, ózi tanyp, ózi qor­ǵaýynda. О́mirdiń adam balasy úshin synǵa aınalýynyń syry osyndaı bolatyn kórinedi.

Keńes Mustahanuly óziniń sózi­men de, isimen de adamnyń ómir jo­ly­nyń osyndaı syndy, syndarly shyndyqtaryn basynan ótkerip, ıy­ǵymen kóterip, júrek kózimen kórip bilgenin ańǵartady. Adamnyń ómir jolynyń, ásirese memleket qaıratkeriniń ómir jolynyń saıasat pen azamattyq kúres joly ekenin shynaıy, shynshyl paıymmen saralaıdy.

Keńes dáýirinde bıik qyzmette bolǵan azamattardyń ótpeli kezeńniń shyndyǵyn shynaıy, aqıqattan attamaı, jalǵanǵa barmaı kórsetýiniń tarıhı, tanymdyq, tárbıelik mańyzy zor. Keńes Mustahanuly óz basynan ótkizgen, ózi kózimen kórgen, esin­­de saqtaǵan, júreginde hattaǵan shyn­dyqty saraptan ótkizedi, el ty­nyshtyǵyn bárinen bıik qoıady, usaq-túıek «nárseniń bárin kónbis minezimen kómip» tastaıdy, rásimnen aspaıdy. Otarlaýshy kúshtiń ústem­diginen el úshin, eldiń birligi úshin óz basy qııanat kórse de, dushpanǵa syr bildirip, ún shyǵarmaıtyn bir adam, eń bolmaǵanda bir adam bolýy kerek qoı dep tolǵanady. О́zi sol adam bolýǵa bel býady. Sol býǵan belin, sol alǵan sheshimin buzbaıdy. Mundaı eren sheshimdi ekiniń biri emes, iriniń irisi ǵana qabyldaı alady. Anyǵyna kelgende, bul iriniń irisi qabyldaıtyn erekshe sheshim ǵana emes, bul – Ke­ńes Mustahanulynyń ómirlik ustanymy, adamgershilik kelbetiniń taza, ardaqty, nurly ajary. Eldiń yntymaǵy men birligi, tynyshtyǵy úshin qııanatqa qarsy ádiletti qorǵan etken, janyna batqan jalanyń jarasy qansha qınasa da, syryn syrtqa bildirmegen, únin shyǵarmaǵan adamdy ilgeridegi jyraýlardyń dástúrimen has batyr deýge bolar edi, bizdiń zamanymyzda mundaı kisini has batyr deý jetkiliksiz. Mundaı adamdy adam­nyń abzaly degen durys. Sebebi ol ótpeli ómirdiń ótpeli ke­zeńiniń tar jol, taıǵaq keshýinde erdiń ereninen, adamnyń abzalynan ǵana tabylatyn kemel qasıetterimen tanyldy.

Keńes Mustahanuly ózimen ara­lasqan adamdardyń is-áreketin adal baǵalaıdy. Dereksiz, negizsiz sóı­le­meıdi. Sóz qýmaıdy. Oı jorymaı­dy. Ár nárseniń anyq-qanyǵyna jete­di jáne bárin de anyq, azamattyq aı­qyn kóz­qaras turǵysynan sarap­taıdy. Sonyń bárinde táýelsiz Qa­zaq­stannyń ulttyq rýhanı asyl qun­dylyqtaryn, bıik adamgershilik qaǵı­dalaryn negizge alady.

Keńes Mustahanuly ómir jolyn­da ózine jaqsylyq jasaǵan asyl aza­mattarǵa, olardyń rýhyna ózine tán sabyrmen, keńdikpen shyn kóńilden qurmet kórsetedi, ózine dushpandyq jasaǵan jandardyń jaıyn aıtqanda, ádiletten taımaıdy, ásireleýge barmaıdy. О́z basynan ótken oqıǵalardan, ózge­lermen qarym-qatynas bary­synda kózi jetken jaılardan aza­mat­tyq ustanymynyń beriktigin bil­diretin maǵynaly pikir túıedi, adam­gershilik bolmysynyń baılyǵyn kór­setetin mańyzdy qorytyndy ja­saı­dy. Olardyń búgingi jastar úshin de tárbıelik máni, tanymdyq, taǵy­lymdyq mańyzy úlken.

Kókireginde sáýle, kóńilinde senim joq, biraq jattyń jarlyǵymen jar salyp, qolyna qarý ustaǵan adam bireýdi urmaı, bireýdi soqpaı, zu­lymdyq jasamaı turmaıdy. Ondaı­lardyń zulymdyǵynan talaılar zar­dap shekken, aqıqat aıaqasty, er etek­basty bolǵan. Sondaılardyń bı­li­ginen nebir ázder qaq bólingen. Son­daılardyń qııanatynan nebir ǵazız júrek mahabbat pen ǵadaýat qan sha­shyp shaıqasqan maıdan dalasyna aı­nalǵan. Keńes Mustahanulynyń: «О́mir joly – tar soqpaq...» – dep Abaı­dy júreginiń túbine tereń boılap qaıtalaýynda osy shyndyqtyń shyryly bar.

Kókirek kózi ashylmaǵan, bilimsiz, biliksiz jandardyń zulymdyqqa barýyna, barýǵa daıyn turýyna tań­ǵalýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni olar ózi­niń bastapqy qalpyna tartpaı qoı­maıdy. Soǵan qaramastan, Keńes Mus­tahanuly olardan da adamshylyq negiz­derin izdeıdi, izdegenin taba al­maǵan soń, álgilerden kóńili qal­ǵandaı kúıge túsedi, jabyrqaıdy. О́z ómiriniń sabaqtaryn saralaı otyryp, ózinen keıingilerdiń jaǵdaıyn oı­laıdy, ómir, dúnıe degen qansha keń bolsa, adamnyń ómir joly sonsha tar ekenin eskertedi, ózine sabaq bolǵan ómir tájirıbesinen ózgelerdiń de ǵıbrat alýy artyq bolmaıtynyn sezdiredi. Bastyq bolǵan adam adamgershilikti tý qylyp kóterse, aı­nalasyna adamgershilikti bıik us­taıtyndar úıiriletini, aılakerlikti demese, aılakerler qaýlap shyǵa ke­le­tini týraly pikirinen bıik kisilik, úl­ken adamgershilik, naǵyz azamattyq ań­ǵarylar edi. Pikirdiń syrtqy túri jarqyrap kózge uryp turǵan joq, qarapaıym, shynaıy. Sóıte tura onda adamzat aqyl-oıynyń bıiginen aıtylǵandaı danalyq bar.

Alasapyran kezeńniń jel bolyp soqqan, sel bolyp aqqan surapylynan taý men tas buzylǵanda buzylmaǵan, aq qar, kók muzynda býyrshyn taıyp jyǵylǵanda tapjylmaǵan, nardyń tabanynan ótip, mańdaıynan shyqqan sýyqqa boıyn aldyrmaǵan, sóıtip kisilik, adamshylyq kelbetine shirkeý túsir­megen, shynǵa, ádiletke turǵan qaı­ratker tulǵalardyń qatary qa­shanda sırek. Ol – taý men tas buzylǵanda buzylmaǵan, býyr­shyn muzǵa taıǵan kúnde tap­jylmaǵan, nardyń tabanynan ótip, mańdaıynan shyqqan sýyqqa al­dyrmaǵan, el basyna kún týǵanda ki­silik kelbetine shirkeý túsirmegen, shynǵa, ádiletke turǵan, syry tereń, kisi­ligi kemel adam.

Keńes Mustahanuly – adamzat qoǵa­mynyń tarıhynda júz jylda, bálkı myń jylda bir kelip soǵatyn ala­sapyran ótpeli kezeńniń tar joly men taıǵaq keshýinen ótken, onyń júrekke túsken salmaǵyna tózgen, shynǵa, ádiletke shydaǵan, jalǵanǵa, ádilet­sizdikke burmaǵan memleket qaı­ratkeri.

Táýelsizdik úshin kúrestiń surapyl kezeńiniń aq qar, kók muzynan taımaǵan, aýyrt­palyǵyn qaıyspaı kótergen, ómirdiń synynan synbaı, tezinen maıys­paı ót­ken asyl azamat.

Halyq dana­lyǵyn, adamgershilikti tý qylyp kóter­gen, kóterip kele jatqan abzal adam.

Janǵara DÁDEBAEV,

ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti janyndaǵy Abaı ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory