Túrkistan tarıhyndaǵy jańa kezeń
2018 jyldyń 19 maýsymynda Elbasy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan Respýblıkasynyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylysynyń keıbir máseleleri týraly» Jarlyqqa qol qoıdy. Barsha qazaqstandyqtar qyzý qoldaǵan ári mańyzdy qadam retinde qabyldaǵan osy Jarlyqtyń negizinde Shymkent qalasyn respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń sanatyna jatqyzý, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń əkimshilik ortalyǵyn Shymkent qalasynan Túrkistan qalasyna kóshirý, Ońtústik Qazaqstan oblysyn Túrkistan oblysy dep ataý jáne basqa da máseleler sheshimin tapty.
Aıta ketelik, Elbasynyń Ońtústik Qazaqstandy Túrkistan oblysy dep bekitýi, onyń ortalyǵy etip Túrkistan qalasyn belgileýi tarıhymyzdyń talaı syndarly sətterinde qazaq halqyn birlik pen berekege uıystyryp, eldikke bastaǵan handar men sultandarǵa, bıler men Alash arystaryna jasalǵan zor qurmet jáne túgel túrkiniń birligin bekemdeıtin qadam retinde baǵalandy. Qazaq rýhanııaty men mədenıetine, tarıhy men ədebıetine jasalǵan úlken qamqorlyq dep qabyldandy.
Búginde respýblıkalyq mańyzy bar qalalar sanatyna jatqyzylǵan Shymkent qalasy men oblys ortalyǵy bolǵan Túrkistan qalasy ýaqyt talabyna saı damýdyń dańǵyl jolyna tústi.
Ulttyń uly murasy ulyqtaldy
Bıyl Memleket basshysynyń Jarlyǵymen shildeniń alǵashqy jeksenbisi Ulttyq dombyra kúni bolyp belgilendi. Atalǵan mereke Astanada «Qazaq eli» monýmenti aldynda Elbasynyń qatysýymen jáne elimizdiń barlyq óńirinde alǵash ret atalyp ótti.
«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda elorda tórindegi ulttyń uly murasyn memlekettik hám buqaralyq deńgeıde qaıta jańǵyrtqan merekege 2 myńnan asa dombyrashy qatyssa, respýblıkanyń ózge óńirlerinde de myńdaǵan dombyrashynyń qatysýymen belgili kúıler oryndaldy.
Astanada A.Jaıymovtyń dırıjerligimen kúı tartqan orkestrdiń eń jas múshesi jetide, al eń úlkeni jetpis bes jasta bolýynyń ózi Dombyra kúniniń jalpyhalyqtyq merekege ulasqanyn kórsetedi. Konsertke qatysýshylar N.Tilendıevtiń «Ata tolǵaýy», «Mahambet», Daırabaıdyń kúıi «Daırabaı», Súgirdiń «Yńǵaıkók», Qurmanǵazynyń «Serper», «Saranjap», Dáýletkereıdiń «Kóroǵly», «Qyz Aqjeleń», Dınanyń «16-shy jyl» kúılerin jáne basqa da belgili týyndylardy oryndady.
Elbasy osy merekede qasıetti dombyranyń Uly dalanyń tósinde erte zamannan beri halqymyzben birge jasap kele jatqanyn, bir kezderi Maıtóbeniń tusynan dombyranyń sýreti bar tańbaly tas tabylǵanyn, ǵalymdardyń atalǵan sýretti berisi 4 myń, árisi 6 myń jyl buryn bederlegenin dáleldegenin aıtyp ótti. Rasynda, Aral mańynda da dombyra ustaǵan adamnyń músini bizdiń dáýirimizden burynǵy IV ǵasyrdyń murasy bolsa, Altaıdan tabylǵan ata dombyra bizdiń dáýirimizden burynǵy V ǵasyrǵa tıesili. Iаǵnı, Altaıdan Atyraýǵa deıin búkil Qazaqstannyń dalasy 4-5 myń jyldan beri dombyra únin estip kele jatyr.
Astana qarjy ortalyǵynyń keleshegi zor
«Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy qyzmetiniń birden-bir mańyzdy baǵyty – ınnovasııalyq qarjy tehnologııalaryn damytý. Bıyl Astana qalasynyń 20 jyldyq mereıtoıy aıasynda ashylǵan ortalyqtyń tusaýkeserine Elbasy Nursultan Nazarbaevpen birge Qyrǵyz, Tájikstan, О́zbekstan elderiniń basshylary da qatysqan bolatyn.
Búginde onyń qyzmetine amerıkalyq NASDAQ bırjasy jáne Shanhaı qor bırjasy qatysýda. Ortalyqta Qazaqstanda ınnovasııalyq qarjy tehnologııalaryn damytý men ilgeriletý úshin qolaıly ekojúıeni qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan birqatar jobalar, sonyń ishinde, e-Justice (AHQO sıfrlyq sot tóreligi júıesi), sıfrlyq krıptobırja, krıptovalıýtalar úshin depozıtarıı, qarjylyq sýpermarket, kıberqaýipsizdik ortalyǵy, ıslam qarjy tehnologııalary, halyqaralyq startap baǵdarlamalary men basqa da jobalar bar.
Jeti júz jyl burynǵy eńbek jaryq kórdi
Bıylǵy aıtýly jańalyqtardyń biri Halyqaralyq Túrki akademııasynyń Rashıd ad-Dınniń «Jamıǵ at-taýarıh» atty bes tomdyq eńbegin jaryqqa shyǵarýy. Ortaǵasyrlyq ádebıettiń asa mańyzdy eskertkishteriniń biri «Jamıǵ at-taýarıh» kóne parsy tilinde jazylǵandyqtan, osyǵan deıin qazaq oqyrmandary túpnusqadan oqı almaı orys tilindegi keıbir úzindilerimen ǵana shektelip kelgen-di. Endi ultymyzdyń tarıhyna tikeleı qatysy bar qundy eńbekti tolyǵymen ana tilimizde oqýǵa jol ashyldy.
Úlken tarıhı ensıklopedııa ártúrli taıpa men halyq týraly derekterdi qamtıdy. Onda Mońǵolııa, Shyǵys Túrkistan, Ortalyq Azııa, Iran, kúngeı Kavkaz, Povolje memleketteri men halyqtary jaıly tarıhı, qundy málimetter bar.
Rashıd ad-Dınniń «Jamıǵ at-taýarıh» kitabyn Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń «Túrkitaný» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Záripbaı Orazbaı parsy tilinen tórt jyldyń ishinde aýdaryp shyqty.
37 úı salyp bergen kásipker
Jýyrda Elbasy Jarlyǵymen «Qazaqstannyń Eńbek Eri» ataǵyn alǵan Saırambaı Dónenbaev – Jambyl oblysynyń Turar Rysqulov aýdanyndaǵy «Sháýshen» sharýa qojalyǵynyń basshysy. 1965 jyly Lýgovoı aýdanynyń Jarlysý aýylynda týǵan ol eńbek jolyn Alǵabas qoı keńsharynda shopannyń kómekshisi bolyp bastap, aǵa shopan, bólimshe meńgerýshisi, zootehnık sekildi eńbek jolynan ótti. 1996 jyldan bastap «Sháýshen» sharýa qojalyǵyn basqaryp kele jatqan azamat búginde 2 myńnan asa jylqy, 45 myńǵa jýyq qoı ósirip otyr.
Atalǵan qojalyqta 280 adam eńbek etedi. Aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń sheber uıymdastyrýshysy Jarlysý aýylynda jas otbasyly eńbekkerlerge arnap 37 turǵyn úı salyp berdi. Sondaı-aq shopandardyń balalaryna arnalǵan 50 oryndyq ınternat keshenin, aýyl adamdarynyń ıgiligine 300 oryndyq ashana, medrese jáne meshitti paıdalanýǵa berdi. Bul qatarda asharshylyq qurbandary men Uly Otan soǵysy ardagerlerine arnalǵan eskertkish pen alleıa, «Taý-qymyz» emdeý-saýyqtyrý orny, mal soıý alańy, 92 oryndyq «Táttim-búbi» balabaqshasyn da aıta ketýge bolady.
Saırambaı Áliqululy árdaıym eldegi aıtýly oqıǵalarǵa, óńirdegi mádenı is-sharalarǵa, áleýmettik jobalarǵa belsendi túrde qatysyp kele jatqan isker de izgi jan.
Álemdi tamsandyrdy
Bul jyly dúıim jurtty qýantqan habar – rejısser Sergeı Dvorsevoıdyń «Aıka» atty fılminde basty róldi somdaǵan Samal Eslıamovanyń 71-Kann festıvalinde «Úzdik aktrısa» atalymy boıynsha bas júldeni jeńip alýy boldy. Bul – óte úlken jetistik. Kann festıvali álemdegi eń bedeldi ári kóne kınofestıvaldardyń biri. Iаǵnı álemde «A» sanatty 15 festıval bolsa, Kann – sonyń basynda turǵan baıqaý.
Samal kúlli TMD elderinen atalǵan syılyqty alǵan tuńǵysh aktrısa. Osy syılyq akterlerdiń eń joǵary álemdik ataǵy sanalady. Sonymen qosa Samaldyń altyn palma butaǵyn alyp turyp qazaqsha sóıleýi, qazaq qyzyna tán uıań minezi, qarapaıym bolmysy el kórermenderin odan saıyn qýantty. Bul fılm Qazaqstannyń atynan «Sheteldik úzdik fılm» atalymy boıynsha «Oskar» júldesiniń short-lıstine kirdi.
Samal Eslıamova 1984 jyly 1 qyrkúıekte Soltústik Qazaqstan óńirinde dúnıege kelgen. Mektep bitirgen soń Petropavldaǵy óner kolledjinde akter mamandyǵy boıynsha bilim alyp, 2011 jyly reseılik GITIS teatr óneri ınstıtýtynyń akterlik fakýltetin támamdaǵan. Buǵan deıin S.Eslıamova «Qyzǵaldaq» (rej. S. Dvorsevoı) fılminde basty róldi somdady. Bul týyndy 2008 jyly Kann festıvalinde «Erekshe kózqaras» konkýrsynyń bas júldesin, jas qazylardyń jáne Fransııanyń bilim mınıstrliginiń júldelerin jeńip alǵan bolatyn.
140 ball jınaǵan oqýshy
Bıylǵy UBT synaǵynda almatylyq oqýshy Shıara Ábdirahymqyzy elimiz boıynsha eń joǵary 140 baldy jınady. Ol testileý synaǵyn Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń bazasynda 25 maýsymda tapsyrǵan bolatyn.
Úzdik bilim nátıjesin kórsetken túlek 2000 jyly Taraz qalasynda dúnıege kelgen. Almaty qalasyndaǵy №123 mektep-gımnazııasynda 5-synyptan bastap bilim aldy. Oqýshy kezinde Býrabaıda ótken festıvalda bı ónerinen júldeger, «Inabat» sulýlyq saıysynda jeńimpaz atandy. Shahardyń úzdik túlegi atanǵan Shıara Qudaıbergenovany qala ákimi Baýyrjan Baıbek qabyldaǵan bolatyn.
Testileý synaǵyna jan-jaqty ázirlenip, qosymsha kýrstarǵa da baryp qatarynan ozyp shyqqan ozat túlek búginde Súleımen Demırel ýnıversıteti ekonomıka fakýltetiniń 1-kýrsynda qarjyger mamandyǵy boıynsha bilim alýda.
Tórtkúl dúnıede tyńdarmany bar
«I am a singer» telebaıqaýy – tańǵajaıyp daýysymen talaılardyń júrek qylyn shertken Dımash Qudaıbergenniń tanylýyna múmkindik syılaǵan birden-bir joba. Báıge bastala salysymen-aq ánshi kásibı mamandardyń nazaryna túsip, bir-aq kúnde dúnıe júzi kórermenderiniń kózaıymyna aınaldy. Túnde uıyqtap, tańerteń ataqty bolyp oıaný degen osy bolsa kerek.
Qytaı eliniń baspasózi Dımashty «Táńirdiń ózi nazaryna alǵan jas ánshi» dep baǵalady. Osydan soń Dımashtyń óneri asqaqtap, álemniń túkpir-túkpirinen túsken shaqyrtý Djekı Chan, Djek Ma, Eva Longorııa, Lara Fabıan, Nıkol Kıdman syndy kil myqtylarmen tanystyqqa jol ashty. Qytaıdyń ortalyq telearnasy «Jyldyń eń tanymal ánshisi» ataǵyn berse, az ýaqyttan soń ánshi «MTV Music Awards» júldesine ıeger tuńǵysh qazaq atandy.
Al Dımashtyń Londonda dúrkirep ótken konserti otandyq mádenıettegi aıtýly oqıǵa. О́ıtkeni saltanatty án keshine jankúıerler álemniń 45 elinen at arytyp jetkeni óz aldynda, alpaýyt medıa sanalatyn BBC arnasyna ánshi týǵan eli, shyǵarmashylyǵy, aldaǵy jospary týraly keńinen áńgimelep, suhbat berdi. Jýyrda «Álem arýy-2018» baıqaýynda Dımash Qudaıbergen qazaqsha án salyp, týǵan eliniń mereıin taǵy da ósirdi. Budan bólek bıylǵy «The Silk Road Cohesion Awards 2018» halyqaralyq marapat keshinde «Jibek jolynyń mádenı elshisi» jáne «Jyl ánshisi» marapattaryna ıe bolýy, Máskeýdegi Kreml saraıynda án shyrqaýy Dımashty jyldyń jaryq juldyzy etti. Bul týraly ánshi óziniń áleýmettik jelidegi paraqshasynda «ár jeńisimdi Otanyma arnaımyn» dep júrekjardy lebizin jazdy.
Erkejan AITQAZY,
«Egemen Qazaqstan»
