Qazaq bı ónerinde óshpesteı iz qaldyrǵan bı padıshasy Shara Jıenqulova: «Qazaq bıi − halyqtyń jan dúnıesi, tanym túsinigi, tabıǵatpen baılanysy jáne fılosofııasy. Qazaq halqynyń mýzykasy men bıi bir-birinen ajyramaıtyn, qustyń qos qanatyndaı birtutas óner», dep qazaq halqy ejelgi bı óneriniń dástúri men órnegin saqtap, óziniń rýhanı qazynasymen ushtastyra otyryp, ǵasyrlar boıy damytyp, qazaq jurtynyń jalpy dúnıetanymyna saı arman-murattaryn beıneleıtin qımyldar júıesin qalyptastyrǵan.
О́z sezimin ártúrli tásilder men plastıkalyq dene qımyldary arqyly bildirý oryndaýshyny, sondaı-aq qasyndaǵy adamdardy da erekshe bir kúıge bólegen. Bul − bıdiń sıqyrly kúshi. Ulttyq ónerdiń basqa túrleri sııaqty bı de kóshpendi halyqtyń turmysynda oryn aldy jáne onyń barlyq erekshelikteri kórkem obrazdar túrinde kórsetildi. Bı − adam denesiniń áýenge negizdelgen túrli qımyldarynyń júıeli túrde aýysyp kelýi arqyly kórkem obrazdarmen aıshyqtala beınelenetin, keńistiktik-ýaqyttyq aýqymy kóne zamanǵy nanym-senimnen bastaý alatyn ónerdiń bir túri. Bı − mýzykalyq yrǵaqqa saı dene qımylymen kórsetiletin óner. Qazirgi kezde qazaq bıleri jańa damý kezeńinen ótýde, adamdar ulttyq sana-sezim ıdeıasyna tereńirek berilip, halyq folkloryna qyzyǵýshylyq tanytyp, osy tańǵajaıyp shyǵarmashylyq qaýymynyń qataryna qosylyp keledi.
Qazaq bı mádenıetiniń biregeı murasyn saqtap qalý maqsatynda Qazaq ulttyq horeografııa akademııasynda «Qazaq bıiniń shyǵarmashylyq zerthanasy» ashyldy. Bı horeografııasy jınaqy obrazdar arqyly bolmysty beınelep, adamnyń ishki jan-dúnıesin kórsetedi. Horeografııa – oı men mazmundy mýzykalyq-horeografııalyq beıne arqyly ashatyn sahnalyq ónerdiń bir túri. Onyń qaınar kózi halyq bılerinde.
Jalpy, bı – psıhıkanyń emosııalyq aıasynyń jemisi. «Qazirgi zamanǵy jaǵdaıda, ıaǵnı halyqtyń tarıhı sanasy jandanyp kele jatqan ýaqytta, dástúrli ónerdiń birtutas dúnıe retinde qaıta órkendeý qajettiligi týyndady. Elimizde kóptegen murajaılar, tarıhı-mádenı ortalyqtar, halyqty, ásirese jas urpaqty dástúrli etnostyq halyq mádenıetine tartýǵa septigin tıgizetin folklorlyq-etnografııalyq ansamblder paıda bola bastady. Qoǵamdyq qyzmettiń osy salasynda jınaqtalǵan tájirıbe kórsetkendeı, qaıta qalpyna keltirý jáne damytý ǵylymı negizdelgen tásilmen júrgizilýi tıis. Osy zerthananyń jumysy aıasynda qazaq bıin oqytý ádistemesin jetildirýge tyrysamyz», deıdi zerthana jetekshisi, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen ártisi jáne eńbek sińirgen qaıratkeri Aıgúl Tátı.
Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy elimizde qyzý talqylanyp jatqanda, Qazaq ulttyq horeografııa akademııasynyń ujymy da shyǵarmashylyq belsendilik tanytty. Jýyrda ótken IV halyqaralyq Sháken Aımanov kınofestıvalinde «Qazaq bıi» kartınasy «Qulager» atty Ulttyq kınematografııalyq syılyǵyn («Eń úzdik derekti fılm») ıelendi. Fılmniń rejısseri akademııamyzdyń aǵa oqytýshysy, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasynyń mádenıet salasyndaǵy memlekettik stıpendııasynyń laýreaty Anvara Sadykova, ssenarıı avtory – kınodramatýrg jáne rejısser Ǵazız Nasyrov. Fılmniń shyǵýyna qazaq horeografııa óneriniń tanymal qaıratkerleri atsalysty (olardyń ishinde akademııa ustazdary: Aıgúl Tátı, Toıǵan Izim, Aıgúl Kúlbekova bar).
Qazaq horeografııasynyń ózindik ereksheligin saqtap qalý jáne arttyra túsý, sondaı-aq halyq bı shyǵarmashylyǵyn kópshilikke tanytý maqsatynda Horeografııa akademııasy 2019 jyly Shara Jıenqulova atyndaǵy V respýblıkalyq qazaq bıi konkýrsyn ótkizýdi josparlap otyr. Osy konkýrs aıasynda qatysýshylar tájirıbe almasyp qana qoımaı, qazaq bıiniń ozyq pedagog-horeograftary ótkizetin sheberlik sabaqtaryna qatysyp, ulttyq plastıka qımyldaryn sheber oryndaý syrlarymen bólise alady. Qazaq halyq bıiniń bolashaǵy zor.
«Uly dalanyń jeti qyry» − ulttyq horeografııa óneriniń tarıhı qalyptasqan dástúrlerin saqtap qalý men odan ári damytýdyń jańa múmkindigi. Sondyqtan bı óneri estetıkalyq mádenıetti damytý arqyly adamgershilik negizderin qalyptastyrsa, óz halqynyń tól rýhanı mádenıetiniń qyr-syryn, salt-dástúrin bilgen tulǵa eliniń patrıoty ǵana emes, ózge ulttyń da bolmysyn qurmetteı biletin, ıaǵnı ulttyq sanasy bıik, órkenıettiń kóshine ileser jan-jaqty bolary sózsiz.
Qoryta aıtqanda, biz aldaǵy ýaqytta elimizdiń bolashaǵy bımen shalyqtap, qazaqy dástúrimizdiń bet-beınesi bolýy úshin jumys isteımiz. Al Otanymyzdyń rýhanı jańǵyrýy bolashaqqa shabyt berer baǵa jetpes qundylyǵymyzǵa aınalady degimiz keledi.
Bıbigúl Núsipjanova,
Qazaq ulttyq horeografııa akademııasynyń birinshi prorektory
