Azııa alyptarynyń básekelestigi arta túsedi

Bul Qytaıdyń «myńjyldyq armany». Bul armandy júzege asyrýǵa Qytaı úshin búginge deıin eshqashan mundaı múmkindik, dál qazirgideı tıimdi jaǵdaı bolmaǵan. Qytaı búgin qolynda turǵan tarıxı múmkindikti jiberip almaýy kerek jáne sol úshin qolynan keler barlyq saıası-dıplomatııalyq, saýda-ekonomıkalyq quraldardy paı­dalanyp baǵýda. Al ondaı arman­nyń, ondaı jospardyń, ondaı strategııanyń tıisti deńgeıde jáne tıimdi iske asýyna Qazaqstan men jalpy Ortalyq Azııa aı­ma­ǵynyń alar orny erekshe. Son­dyqtan Qytaı 2013 jyly Pákis­tannyń Arabııa teńizine shyǵatyn Gvadar portyn uzaq merzimge jalǵa alǵan bolatyn. Bul − Arabııa teńizi arqyly Úndi muxıtyna jáne Pákistan arqyly Aýǵanstanǵa, ári qaraı Qazaqstan arqyly Batysqa, Túrikmenstan men Reseı, Ázerbaıjan sııaqty basqa da Kaspıı aımaǵy elderine jol ashatyn strategııalyq tur­ǵydan óte mańyzdy port.

Al Qytaıdyń Azııadaǵy báse­kelesi Úndistan ekeni taǵy belgili. Osy Úndistan da qasyndaǵy Pá­kistan arqyly Aýǵanstanǵa, ári qaraı Kaspıı aımaǵy elderine jol ashýdy armandaıdy. Biraq atalǵan aımaqtaǵy saıasaty Qy­taıdyń osy baǵyttaǵy is-áreke­timen dálme-dál sáıkes kelip otyr­ǵan Úndistannyń kórshiles Pákis­tanmen qarym-qatynasy qandaı ekeni de belgili. Qytaı degeninen qaıtqysy kelmese, dittegenin iske asyrǵysy keletin Úndistan endi ne qylmaq? Azııany ekonomıkalyq damýyna arqaý qylǵysy keletin Nıý-Delı jyl sońynda Tegeranmen kelisip, keler jyldyń basynan bastap Iran eliniń Arabııa teńizine shyǵatyn eń mańyzdy Chabaxar portyn jalǵa alyp otyr. Qytaıdyń Pákistannan jalǵa alyp otyrǵan Gvadar porty men Úndistannyń Irannan jalǵa alyp otyrǵan Chabaxar portynyń arasy nebári jetpis eki shaqyrym ǵana. Eki alyp eldiń múddeleri eki ıslam memleketinde toǵysyp otyr­ǵan mundaı mańyzdy geosaıa­sı jaǵdaıǵa AQSh qalaı qara­maq? AQSh-tyń Azııadaǵy eń senim­di odaqtasy, Úndistannyń eń úl­ken saıası-ekonomıkalyq áriptes­teriniń biri Japonııa ne demek?

AQSh-tyń Iranmen qarym-qatynasy belgili. Tramp ákim­shi­ligi Iranmen saýda jasaıtyn úndilik kompanııalarǵa da sank­­sııa jarııalaýǵa daıyn ekenin eskertken bolatyn. Biraq atalǵan aımaqtaǵy kúnnen kúnge ósip otyrǵan Qytaıdyń saıası-eko­nomıkalyq yqpalyna tek osy Úndistan ǵana qarsy tura ala­tynyn, al úndister osylaısha ırandyqtarmen tyǵyz qatynas ornatýǵa múddeli bolyp otyrǵanyn eskersek, AQSh-tyń osy óńirdegi dıplomatııasy kelesi jyly taǵy bir jańa synaqqa tús­keli otyr. Aty atalǵan memle­ket­terdiń túgelimen derlik ózara tıim­di qatynastardy odan ári tereńdetýge múddeli bop otyrǵan bizdiń eldiń syrtqy saıasaty tur­ǵysynan da mundaı jaǵdaıǵa tıisti deńgeıde nazar aýdaryp, kópjaqty dıplomatııamyzdyń basty baǵyttarynyń biri retinde jiti baqylap otyrýymyz zaman talaby dep bilemiz.

Batyrxan QURMANSEIIT,

shyǵystanýshy,

arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin