Debıýt nemese sen qaıda júrsiń, Qoja?

Dúısenbi, 4 maýsym 2012 11:06

Jazýshy  Berdibek Soqpaq­baev­tyń “Meniń atym Qoja” atty  povesin bul kúnde  kim bilmeıdi? Bárimiz de jaqsy bilemiz. Al, sol shyǵarmanyń jelisimen  túsirilgen osy attas fılmdi she? Odan da habarymyz mol. Balalyq shaq atty ǵajaıyp álemniń  baıany – atalmysh týyndyny óz kitap  sórelerimizden ushyrastyrǵanda, sondaı-aq joǵaryda  aıtqan  kınolentany teledıdardan kórip qalǵanda esimizge bir suraqtyń orala beretini bar.  Ol: “Meniń atym Qoja” fılmindegi basty  rolde oınaǵan  Nurlan  Segizbaev qaıda? Onyń 1963 jylǵy sol  sátti  debıýtinen keıingi ómir joly qalaı boldy?” – degen saýal.

Dúısenbi, 4 maýsym 2012 11:06

Jazýshy  Berdibek Soqpaq­baev­tyń “Meniń atym Qoja” atty  povesin bul kúnde  kim bilmeıdi? Bárimiz de jaqsy bilemiz. Al, sol shyǵarmanyń jelisimen  túsirilgen osy attas fılmdi she? Odan da habarymyz mol. Balalyq shaq atty ǵajaıyp álemniń  baıany – atalmysh týyndyny óz kitap  sórelerimizden ushyrastyrǵanda, sondaı-aq joǵaryda  aıtqan  kınolentany teledıdardan kórip qalǵanda esimizge bir suraqtyń orala beretini bar.  Ol: “Meniń atym Qoja” fılmindegi basty  rolde oınaǵan  Nurlan  Segizbaev qaıda? Onyń 1963 jylǵy sol  sátti  debıýtinen keıingi ómir joly qalaı boldy?” – degen saýal.

Ras,  ony biz joǵarydaǵy fılm  ek­ranǵa  shyqqannan keıin bir ret  júzbe-júz kórgenimiz bar. Bul “Meniń atym Qoja” kınolentasynyń Fran­sııadaǵy  Kann  qalasynan júlde alyp kelgennen biraz  ýaqyttan soń Almatyda kezdesýimiz edi. 1969 jyldyń sol bir jazynda  Nurlan Segizbaev KazGÝ-degi  jýrnalıstıka fakýl­tetiniń  orys bólimine qujattaryn tapsyryp, bizben birge  abıtýrıent  bolyp júrdi.  О́kinishke qaraı  joly bolmady.  Sodan qaıtyp onymen  júzdesken emespiz. Biraq, bárimizdiń  balalyq shaǵymyzdyń  jıyntyq beınesi  ispetti kishkentaı tentek qara Qoja týraly qaı jerde bolmasyn áıteýir bir sóz qozǵala qalǵanda kıno  áleminde  jalt etip iz qaldyrǵan Nurlan da esimizge túsip,  qaıda júr eken dep oılaıtynbyz.

…Mine,  qyzyq!  Taıaýda ony  As­ta­na­daǵy  Parlament  úıinde jolyqtyryp qaldyq. Bul ózi múlde  kútpegen  kezdesý edi. Sózine qaraǵanda Nurlannyń  Almatydan  elordaǵa  kelgenine kóp bolmaǵan.  Depýtattarda sharýasy bar sııaqty.  Solarǵa jolyǵyp, qajetti  qaǵazdaryna qol  qoıdy­rysymen keri qaıtpaq.

– О́zińmen  kezdespegenimizge mine, 32 jyldaı  ýaqyt bolypty, – dedim men onyń  mundaǵy kelisinen  habardar bolǵan soń. – Endi  qaıtip mundaı  júzdesýdiń sáti  túse me, túspeı me… belgisiz. Sondyqtan bizdiń,  biz sııaqty  kóptegen  kórermenderdiń  oıynda júrgen  suraqtarǵa osy jerde jaýap alyp qalsaq degen  oıym bar. Buǵan qalaı qaraısyń?

– Jaraıdy, – dedi  ol.  – Jolyǵatyn  adamym  kelmeı, bosqa  otyrmyn ǵoı. Ýaqyt ótsin.  Áńgimelessek…áńgimeleseıik.

– Olaı bolsa alǵashqy suraq mynadaı. “Meniń atym Qoja” fılmi ekranǵa shyqqanda jurt seniń  famılııańnyń  uqsastyǵyna qarap aıtty ma, joq  álde  shynymen solaı ma: “Nurlan ataqty fýtbolshy Tımýr Segizbaevtyń inisi  eken”, – desip júrdi.  Osy ras pa?

– Iá, ras. Ol meniń  týǵan  aǵam bolady.

– Ata-anań týraly da aıta ketseń… Bul kisilerdiń óziń  debıýt jasaǵan sala –  kıno  ónerine  qatysy joq pa edi? Otbasynda  neshe bala  boldyńdar?

–       Aldymen  ákem týraly aıtaıyn.  Ol biz  sóz etip  otyrǵan  sala emes, múlde basqa mamandyqtyń  ıesi bolatyn.  Almatynyń ejelgi, kónekóz turǵyndary Sanjar Segizbaev degen kásibı zańgerdi  kúni búginge deıin jaqsy biledi. Bilip qana qoımaı kishipeıil,  mádenıetti ári qaıyrymdy adam ekenin  aıtyp otyrady. Mine,  sol kisi  meniń ákem bolatyn. Keńestik Qazaqstannan shyqqan  alǵashqy zańgerlerdiń biri ol sonaý  otyzynshy  jyldary  KSRO Joǵarǵy Keńesinde jumys  istepti. Sodan soń  Qyrǵyz KSR Joǵarǵy  sotynyń  tóraǵasy bolǵan.  Osy qyzmetinde júrgende  repressııaǵa iligip,  aqyn Aaaly  Toqambaev ekeýi bir túrme, bir kamerada  otyrǵan jáne keıin qatar aqtalyp shyqqan.  Ákeı sodan soń  Almatyǵa  kelip, 1956 jyldan  Qazaq KSR Mınıstrler  Keńesinde jumys  istedi. О́miriniń  sońynda osynda referent bolyp júrip,  1972 jyly dúnıeden qaıtty.  Al, anam úı sharýasyndaǵy adam edi.  14 qursaq kótergen  kisi. Sonyń 6-ýyn jer qoınyna berip, 8-imizdi  aman-esen tárbıelep ósirdi de  osydan eki  jyl buryn baqılyqqa  attandy.  Esime qazir  túsip otyr, ómirde kóp bola  bermeıtin myna uqsastyqqa qarańyz. Sol ǵazız anam Keńsaı zıratynda  “Meniń atym Qoja” fılmindegi  Qojanyń  sheshesi bop oınaıtyn Bıken Rımovamen qatar jatyr.  Týǵan anamnyń  basyna barǵan saıyn Bıken  apanyń  qabirine de táý etemin. Sebebi,  ol kisi  meniń  kınodaǵy ekinshi anam ǵoı.

– Al  kınoǵa qalaı  túsip júrsiń?

– Múldem  kútpegen jaǵdaıda. №30 mekteptiń tórtinshi synybynda oqıtynmyn. Bul bilim  uıasy Al­matydaǵy  burynǵy 8 mart  pen Komsomol kósheleriniń qıylysynda bolatyn. Onyń  aýlasynan  qarsy bettegi “Qazaqfılm” anyq kórinip  turýshy edi.  Sodan  bir  kúni  sol kınostýdııadan  Málik Ibraev degen  rejısserdiń  kómekshisi kelsin.  Kelsin de  tórtinshi-besinshi   synyp oqýshylaryn syrtyldatyp sýretke  túsirip ketsin.  Bir aıdan soń  qaıta aınalyp soǵyp, meni qolymnan jetektegen  kúıi  rejısser  Abdolla Qarsaqbaev aǵamyzǵa alyp  barsyn.  Kınostýdııadaǵy kórkemdik keńes  jınalysyna qatysyp otyrǵan ol kisiniń  maǵan  aıtqany: osyndaı da osyndaı bir fılm túsirilýi kerek. Sondaǵy qıqar, tentek, biraq  aqkóńil de adal aýyl  balasynyń roline men laıyq ekenmin. “Jer-jerden túsirip  ákelgen 120-ǵa jýyq fotonyń  ishinen  kórkemdik keńeste seniń beıneń ótti.  Kınoda oınaısyń endi”, – deıdi yntyqtyryp. Mundaı usynysqa qaı bala qyzyqpasyn? Men Abdolla aǵaǵa birden kelisimimdi berdim.

–       Fılm  qaı  jerlerde  túsirildi?

– Bolashaq  kınoǵa  Almaty oblysynyń  irgesindegi  aýyldar tańdalyp alyndy.  Atap aıtqanda olar  Talǵardaǵy “Ýchhoz”, “Qyzyl qaırat”  eldi  mekenderi men  Qaskeleńniń shetki  kósheleri jáne  Asydaǵy  shopandar  toıy  ótetin jaılaý edi. Kınostýdııa ákimshiliginiń bul jerlerge  nazar aýdarýy tegin emes-ti.  Birinshi­den,  mundaǵy  selolardyń keskin-kelbeti: “Gúldense aýyl – gúldenemiz bárimiz!” –degen  sol kezdegi  sosıalıstik uranǵa saı óte ádemi bolsa, ekinshiden, tabıǵat fony da sulý, al úshinshiden,  kıno túsirý alańy Almatyǵa jaqyn bolǵandyqtan ol basy artyq shyǵyndy kóp qajet  etpeıtin.

–       “Meniń atym Qoja”  qansha ýaqytta túsirilip bitti.  Sol ýaqyttar ishinde seniń  qınalǵan sátteriń boldy ma? Bolsa ol  nendeı  jáıtterge  baılanysty edi?

–       Rejısser Abdolla Qarsaqbaev bul fılmdi 1962 jyldyń sáýirinde bastady da qazan aıynyń  aıaǵynda ony  tolyq túsirip bitti.  Sol  segiz aıdyń  ishinde  meniń  esimde qandaı jáıtter saqtalyp qaldy degende oıyma  tómendegi eki oqıǵa  oralady.  Onyń birinshisi, kıno túsirý alańyndaǵy  jumys ábden qyzǵan kúnderdiń  birinde meniń  temeki  tartamyn dep  aýyryp  qalýym. Esterińizde me, fılmde Sultan men Qoja jaılaýǵa ketip bara jatyp: “Jigit boldy degen mine, osy!” – dep  burqyratyp shylym shegedi emes pe?! Dál sol epızodty túsi­rerde buryn  temeki  degendi  múldem  aýzy­ma alyp  kórmegen  men “Prı­boı” ma, joq álde “Be­lomor” ma, naq qazir esimde joq, solardyń  bireýin qatty soryp jiberip qaqalyp, es-tússiz attan aýyp tústim.  Sodan tamaq batpaı júregim aınyp,  jer-dúnıe kóship bara jatqandaı basym aına­lyp, eki-úsh kún aýy­ryp jattym. Al, ekin­shi  este  qalǵan  jaǵ­daı­dy aıtar  bolsam,  ol meniń  osy kınoǵa  túsemin dep  tórtin­shiden besinshi  synyp­qa óte almaı, ekinshi  jylǵa  qalyp qoıýym edi. Mektep dıreksııa­sy áý basta “Qazaq­fılm” basshylarymen kelisse de,  keıin meniń sol  jylǵy naýryz, sáýir, mamyr jáne qyrkúıek, qazan  aıla­ryndaǵy sabaqqa  qa­tys­paǵanymdy eshbir  erejege  syıǵyza  al­maı, ábden  bastary qatty.  Aqyrynda tór­tinshi  synypta qalyp tyndym da  sol kezde  mektepti ózimmen birge  oqyǵan  osy kúngi  ataqty ánshi Álibek Dinishevten  bir jyl keıin bitirdim.

–       О́zimiz sóz etip otyrǵan  kınotýyndy elge  alǵash ret qashan, qaı jerde kórsetildi?  Fılmniń premerasy ótkizilgen soń ondaǵy óz eńbegińdi qalaı sezindiń jáne osy fılmdi qazir  kórermen retinde  qalaı baǵalaısyń? Endi osylar jóninde  bir-eki aýyz sóz aıtsań.

–       1963 jylǵy  aqpanda Almaty kóshelerine  “Meniń atym Qoja” fılminiń jarnamalary  ilinip,  onyń “Qazaqstan” kınoteatrynda  kórseti­letini aıtyldy. Kóp keshikpeı  sol tuńǵysh qoıylymǵa Kenenbaı Qo­jabekov, Bıken Rımova, Raısa Mu­hamedııarova jáne men bárimiz shaqyrylyp, ssenarıı  avtory Ber­dibek  Soqpaqbaev, rejısser Abdolla  Qarsaqbaev bolyp  el  aldyna shyqtyq. Dýyldata  soǵylǵan  shapalaq úni. Deste-deste bop shashylǵan gúl shoqtary. Birinen biri  ótken  maqtaý sóz. Qazir oılap qara­sam, naǵyz  tabystan bas  aınalatyn sátter edi ol. Biraq shynymdy aıtaı­yn, bul  kınolentanyń  keremet dúnıe  ekendigin  tórtinshi synyp oqýshysy men  sol kezde  sezgenim joq. Onyń tamasha, qundy  týyndylar qataryna jatatyndyǵyn keıin ǵana bildim.  Atalmysh kınonyń myqty bolyp shyǵýy akterlerge ǵana baılanysty emes,  jazýshy Berdibek Soqpaqbaev shyǵarmasynyń naǵyz halyqtyq kitap ekendiginde, sodan keıin Abdolla Qarsaqbaevtyń rejıssýrasynda dep uǵý kerek.

Al, endi: “Fılmdi qazir kórermen  retinde  qalaı baǵalaısyń?” – degen  suraǵyńa keleıin.  Buǵan men emes, ýaqyt  ózi jaýap berip  qoıǵan sııaqty.  Olaı deıtinim, birinshiden, “Meniń atym Qoja” ekranǵa shyqqan soń  tórt jyldan   keıin Fransııanyń Kann qalasyndaǵy balalar men jasóspi­rimderge arnalǵan  kórkemsýretti fılmderdiń  dúnıejúzilik festıvaline qatysyp,  onda qazaq kınosy tarı­hynda tuńǵysh, al Keńes Odaǵy boıynsha úshinshi bolyp (“Ivannyń balalyq shaǵy”, “Qońyraý  soǵylyp tur,  esik ashyńdar!”  lentalarynan keıin) halyqaralyq júldege ıe boldy.  Sóıtip kishkentaı  tentek qara Qoja telpegin aspanǵa atyp  Almatyǵa qýanyshpen oraldy. Bul tabys pa? Tabys! Ekinshiden, 1970-1978 jyldar  aralyǵynda keńestik  Qazaqstannyń rýhanı  ómirinde jaqsy, ıgilikti  bir is  atqaryldy. Ol 12 tomdyq ensık­lo­pedııamyzdyń jasalyp, jaryqqa  shyǵýy edi. Basqa kınolardy  bilmeı­min,  biz sóz  etip  otyrǵan fılm mine,  sol ámbebap eńbektiń “Qazaq KSR-i”  tomyna kirip,  odan oıyp turyp óz ornyn  aldy.  Bul oǵan berilgen  baǵa ma? Baǵa!  Úshinshiden, “Meniń  atym Qojanyń” ekranǵa  shyqqanyna 38 jylǵa jýyq ýaqyt bolypty. Sodan beri  ol taqyryp jaǵynan “eskirip” nemese kórermenderin jalyqtyryp kórgen emes. Eger  olaı bolǵanda bul týyndy baıaǵyda-aq prokattan shyǵyp qalmaı ma? Fılmniń  osyndaı ómir­sheń­digin  eskergen shyǵar dep  oılaı­myn,  byltyr álemdik kınonyń 100 jyl­dyǵynda  IýNESKO-nyń  óner jónindegi komıteti “Meniń atym Qojanyń” bir epızodyn alyp,  odan poshta markasyn jasap shyǵardy. Bul jetistik pe? Jetistik!

– Osy jerde endi  toqtalmaı  ketpeıtin bir suraq bar. Ol: “Myńda­ǵan kórermendi óziniń tabıǵı  bolmy­symen birden baýrap  alǵan Qojany ekranǵa jarq etkizip shyǵarǵan Nurlan  Segizbaev sodan keıin  kıno áleminde nege ún-túnsiz joq bolyp  kórinbeı ketti?” – degen  saýal.  Shynynda da munyń sebebi nede?

– Bul endi… qıyn suraq. Biraq sonda  da bolsa oǵan jaýap berip kórýge tyrysaıyn. Kınodaǵy  atalmysh debıýtimnen  keıin jańa  rolderde  oınaýǵa qansha  talaptanǵa­nymmen  sol kezdegi  ómir aǵysy meni  odan áıteýir  bir sebeptermen  únemi alystatyp áketip otyrdy.  Máselen,  segizinshi  synypta oqyp  júrgenimde  kınorejısser Sháken Aımanov aqyn Oljas Súleımenovtiń sseranııi boıynsha  túsirilýge tıis “Atameken” fılmine shaqyrdy. Biraq  oǵan ákem úzildi-kesildi qarsy bolyp: “Mektepti bitirgenińshe eshqandaı kınoǵa túspeısiń.  Seni taǵy da  bir synypta eki jyl   oqytar jaıym joq”, – dep eshqandaı  ýájge  kónbeı qoıdy.  Sóı­tip men  ol joly bul rolimdi kórshi mekteptiń  oqýshysy, keıin  uıǵyrdyń  “Iаshlyq” ansambiliniń  jetekshisi bolǵan ánshi Murat Ah­madıevke berdim. Sodan keıin  “Odessa”  kınostý­dııasynyń  týyn­dysy “Taıga nege ún qatpady?” fılminde de dál joǵary­daǵydaı jaǵdaı qaıtalandy. Onda taǵy da  Murat oınady. О́stip  júrgende  orta mektepti  bitirip,  KazGÝ-diń  jýrfagyna  túsýge nıet etip edim…,  jolym bolmady. О́ziń  bilesiń,  sol kezdegi  tártip boıynsha ýaqyt ótkizbeı jumys stajyn jınaý qajet emes pe edi? Mine,  osy oımen kúz, qys, kóktem boıy “Lenınskaıa smena” gazetinde  jumys istedim de jaz shyǵa  О́skemen­niń  pedınstıtýtyna baryp  oqýǵa tústim. Ony bitirgen soń joldamamen sondaǵy  Katonqaraǵaı aýdanynyń  ortalyǵyndaǵy  orys mektebinde 1977 jylǵa deıin oqý isiniń  meńgerýshisi bolyp qyzmet istedim.  Odan romantı­ka  ma, jastyqtyń jeligi me bilmeımin, kelinshegim men qyzym Nellı úsheýimiz Iаkýtııanyń Ýst-Mıl eldi mekeninen bir-aq shyqtyq. Kórip otyrsyń, ómir mine, meni  osylaı  túý bastaǵy  hobbıimnen birte-birte  alys­tatyp,  múldem basqa bir  tirshilikke qaraı ákete  berdi…, ákete berdi. Biraq, qaıda, qaı jerde  júrsem de kıno, onyń  tańǵajaıyp álemi  kóńilimniń  tereń túkpirinde  shymyrlap jatatyn da qoıatyn. Kele-kele ol ǵajaıyp armanǵa, arman  emes-aý, taýsyl­maı­tyn da bitpeıtin belgisiz  saǵy­nysh­qa  ulasatyn boldy.  Árıne,  sol kezde  men endi qaıtip kınoǵa túsip, “Ame­rıka ashatyndaı” rolderde oınaı  almaıtynymdy  jaqsy bildim  jáne  sezdim.  О́ıtkeni, bul ýaqytta jasym otyzǵa kelip, akterlik  beıimdiligim joǵalyp, ózime  múlde jat bola bastaǵan edi.  Biraq ańsarym báribir sol kıno túsirý alańyna aýdy da turdy. “Qoı, – dedim bir  kúni. – Osy  ýaqytqa deıin ózimdi-ózim  azaptaǵa­nym jeter endi. Kınoda oınamasam da budan bylaı  onyń tóńireginde júreıin. О́stip alańdaǵan  kóńilime jubanysh tabaıyn. Áıtpese ekiudaı bop bulaı júre berý meni mújip jep qoıýy ábden múmkin. Esimdi jııaıyn”.

Sóıttim de 1982 jyly Iаkýtııadan  Máskeýge kelip, VGIK-tiń  ssenarıı fakýltetine  qujattarymdy tap­syrdym.  Konkýrsta  qabyldanýǵa tıis 52 úmitkerdiń  ishinen ekinshi  bop ótip, kıno  tar­la­ny Evgenıı  Gabrılovıchtiń  she­ber­hana­syna bólindim.  Mine,  sodan bastap kóńi­lim jaı tapty. Atap aıtqanda, bir  kezdegi ózime tanys ádebı orta,  janyma jaqyn kıno túsirýshiler tirshiligi jan-dúnıemdi baýrap  aldy da ketti.  Sonyń nátıje­sinde 1985 jyly jazýshy  Ábish Kekilbaevtyń  áń­gimesi  negizinde  meniń  ssenarııimmen  re­jıs­ser  Murat Ahmetovtyń “Tas­baqa­nyń  shóbi” fılmi ekranǵa shyqty.  Sodan soń  rejısser Asqar Ba­pyshev­tyń  1987 jyly  jaryq  kórgen “Dıag­noz” kınotýyndysynyń  sse­na­rııin  jazdym. Budan soń 1989  jyly marqum Halyqbek  Salyqovtyń “Trıptıh” atty fılmine otyrdym.  Eń sońǵy ju­mystarymnyń biri re­jısser Qal­dybaı Ábe­nov­tiń  ataqty jeltoqsan  oqıǵasyna baılanysty  túsirgen  “Allajar” kórkemsýretti fılminiń ssenarııi. Ony áriptesim Aleksandr Lapshın ekeýmiz birigip jazdyq.

– Aıtpaqshy… biz bir  suraqty umytyp bara jatyr ekenbiz. Osy “Meniń atym Qoja” fılmindegi óziń oınaǵan Qojadan basqa Sultan, Janar, Jantas beıne­lerin ekranǵa shyǵarǵan balalar kimder edi? Olardyń  keıingi  taǵdy­rynan ne habaryń bar?

–       Sultan sol kezdegi  Almatynyń Jumysshy poselkesi dep  atalatyn  bóliginde  turatyn Málik Kókenov edi. Al, Janardyń rolin oınaǵan Gýlıa  Qorabaeva men Jantasty beınelegen Erik Qurmashev te  almatylyq mektep oqýshylary bolatyn. Málik Kókenov 1968 jyly KazGÝ-ge tústi de ýnıversıtetti bitirgen soń Memlekettik qaýipsizdik komıtetinde qyzmet istep júrdi.  Onyń odan keıingi  taǵdyrynan habarym joq. Gýlıa Qorabaeva polıtehnıka ınstıtýtynyń energetıka fakýltetinde oqydy. Qazir qaıda ekenin  aıta almaımyn. Al, Erik Qurmashevpen ózimiz túsken kınonyń premerasy bolǵan 1963 jyldyń aqpanynan keıin qaıtyp kezdesken  joqpyn. Bilmeımin.  Olar jóninde  aıtarym, mine, osy.

Áńgime aıaqtaldy. Men redaksııaǵa  qaıtyp kele­min. Oıymdy endi múldem basqa bir suraq mazalaı bastady. Ol: “Kınodaǵy alǵashqy debıýtin kásibı akterlerden da artyq jasap,  kórer­men­derdiń  ystyq yqylasyna bólengen keı  jandar keıin ne sebepten joq bolyp ketedi osy?” – degen saýal edi. Mysaly “Lenfılmniń” týyndysy “Túz taǵysy Dıngo”  kınosynda Fılkany oınaǵan Talas  О́mirzaqovty alaıyq. Nemese ózimizdiń “Taqııaly perishtedegi” Taılaqtyń obrazyn  ashqan  Álimǵazy Raıymbekovti eske túsireıik. Al, “Kókserek” fılminde  bala Qurmashtyń  rolin óte sátti  shyǵarǵan  Qambar Ýálıev she… Nege jalt etip, joq bolyp ketti?  Qazir qaıda olar? Shynynda qaıda?!..

Janbolat ÁLIHANULY (Aýpbaev),
“Egemen Qazaqstan”.

30 mamyr 2001 jyl.