Kókkól nemese Jer kindigine sapar

Jeksenbi, 17 maýsym 2012 0:27

Bala kúnimizde Kókkól jaıynda kóp áńgime estýshi edik. Úlkender jaǵy ondaıda ázil-kúlkini  tyıa qoıyp, ózgeshe sal­maqtana qalysatyn. Sosyn sarań bastap,  syzdana sóz qozǵaıtyn. Kókkóldegi ken  qazý anaý aıtqandaı qupııa da bol­ma­ǵan syńaıly. Biraq bizdiń aǵaıyndar Kókkóldiń atyn estise kóńil­derine alań bitip, kóp jaǵdaıda týra jaýaptan   jaltarysa beretin.

Jeksenbi, 17 maýsym 2012 0:27

Bala kúnimizde Kókkól jaıynda kóp áńgime estýshi edik. Úlkender jaǵy ondaıda ázil-kúlkini  tyıa qoıyp, ózgeshe sal­maqtana qalysatyn. Sosyn sarań bastap,  syzdana sóz qozǵaıtyn. Kókkóldegi ken  qazý anaý aıtqandaı qupııa da bol­ma­ǵan syńaıly. Biraq bizdiń aǵaıyndar Kókkóldiń atyn estise kóńil­derine alań bitip, kóp jaǵdaıda týra jaýaptan   jaltarysa beretin.

Sodan  ba, Kókkól beınesi bizdiń sanamyzda  buldyr-buldyr saǵymdaı qalyp qoıǵan.

Endi baǵamdasaq, Kókkól  álgi adamdardyń  ómirindegi eń azap­ty,  beınetti  jyldary  bolǵan eken ǵoı… Beınetti bolǵany sonshalyq, Kókkóldi artyq    ret eske alýdyń ózi jandaryn jaralaǵandaı. Zil  batpan sol azapty arqalap ótken aǵalarymyz túgelge derlik ómirden ozyp ketti. О́kinishtisi – bári de  erte ketti.  Kóbisi qyryq pen elýdiń ishinde, uzaǵany alpysqa jete jy­ǵyldy. Kókkólden soń ómir boıy kóksaý bop qalǵan meniń Ýataı atamnyń ózi áıteýir ózin-ózi kútkeniniń arqasynda (eki jyl ǵana   shahter bolǵan, qalǵan ýaqytta ustalyq jasapty) alpysty eń­serip baryp kóz jumdy ǵoı. Báriniń derti  bireý edi – ol “se­lı­koz” bolatyn. Selıkoz degen – ókpeńdi shah­ta­nyń shańy qamap, “sementtep” qatyryp tas­taı­dy. Qudaıdyń aýasyn keýdeni kere armansyz bir jutýǵa zar bolyp,  tynysyń tarylyp, aqyry tunshyǵyp ólesiń.

Qazir Kókkól týraly áńgimeni aıtar aǵaıyn joqtyń qasy: aımaq boıynsha  qaraıyp birer kisi ǵana tiri júr.

… Jalpy Altaıdy armansyz aralaǵan adamnyń biri     biz shyǵarmyz. Bala kúnimizde qoı baǵyp, bozbala shaǵymyzda shóp shaýyp degendeı, Shabanbaı  men Tarbaǵataıdan ońdy-soldy oıqastap túk qaldyrǵamyz joq. Keıin Irektiń ústinen Marqakólge deıin, Maraldy aýylynan Qatyn ózenine deıin kún júrip, tún júrip jaıaý da bardyq. Taýly Altaıdy Qosaǵashymen qosa aınalyp, Jazatyr basyp Aqalaqadan el jaqqa asyp tústik. Osy saparda Shyndyǵataıdyń shyń bıiginen Qazaqstanǵa qular tusta ardaqty aǵamyz Ilııa Jaqanovtyń ózimen birge “Edil men Jaıyqty” shamyrqana shyrqaǵanymyzdy qaıtip umytarsyń. Keıin Oralhan Bókeevti bas etip, Arshaty taýlarynyń bıiginde, el sırek baratyn alystaǵy   ǵajaıyp Sháńgen kóliniń jaǵasynda da birer kún jatyp qaıttyq. Týǵan jerdiń torǵaıy turymtaıdaı kóriner, qulyny taıdaı kóriner, qyzdary aıdaı   kóriner desedi ǵoı… Jylyna bir keler demalysymyzdy qalaı maqtasań da mańdaıyna sııatyn Altaıdy aralaýǵa arnaýshy edik. Sóıtip týǵan jer tósinde aýnap-qýnap qaıtýdan asqan rahat bar dep bilmeıtinbiz.

Osylaısha  qanshama jerdi araladyq, qanshama jer kórdik, biraq Kókkólge jolymyz bir túspeı-aq qoıypty.

Áıtse de Kókkólge bir jetsek degen arman ishte  únsiz buǵyp jatatyn. Eldegi azamattardyń moınyna mindettep salyp ta  kórdik. Báribir Kókkól saparynyń reti kelmegen.

Kókkól jolynyń  uzaqtyǵy, ýaqyttyń tapshylyǵy syltaý bolyp, saparymyz saǵyzdaı sozyla berdi.

Jol túspegen soń, Kókkól de kóńildegi ádemi bir saǵynyshtaı jyldan-jylǵa qordalanyp jınala tústi.

Sodan, bıylǵy jyl kóktem shyǵa Kókkólge barýǵa shyndap bel shesh­kemiz. Jer ortasy jasqa keldik,  búıtip soza bersek ómirdiń de óte shyǵaryn eske alýǵa týra keldi. Daıyndyq jumysyna erte bas­tan kirisip, sapar josparyn júıesimen jan-jaqty oılastyra bastadyq.

Aldymen Muztaý men Kókkól  jaqqa saparlaýǵa nıet qylǵan azamattar irikteldi. Olardyń ishinde  jazýshy Dıdahmet Áshim­ha­nov, dombyra jasaý sheberi, ónerpaz Jolaýshy Turdyǵulov, bel­gili jýrnalıster Saýytbek Abdrahmanov pen Anatolıı Gýrskıı, bas­pagerler Turlyǵazy Dýanbekov, Ahmetqalı О́teǵalıev, Qaıyr­dy Nazyrbaevtar, kásipkerler Alashybaı Baımyrzaev pen Aman­geldi Kenjınder bar edi. Bárimizdiń basymyzdy qosyp, aqyl-keńesin berip, sharýashylyq jumystardy uıymdastyrý isin eldegi dosymyz Eren Jumaǵulov qolǵa  aldy. Eren taý men taıganyń jónin jaqsy biletin ataqty ańshy, О́r Altaı tabıǵatyn qorýshy janashyry (qazirgi Katonqaraǵaı Ulttyq parkiniń dırektory). Sońynan Erekeń bul sharýaǵa óziniń qol astynda qyzmet jasaıtyn qoryqshy  inileri  Muqtarhan Jumaǵulov pen Tóleýhan Týrataevty da jumyldyrǵan. Osy azamattardyń iskerligi bolmasa Astana men Almatydan kelgen aǵaıynnyń jaǵdaıy múshkil bolǵandaı eken. Oǵan keıin, sapar   barysynda kózimiz jetken.

Eren qııa-tasqa shydamdy on tórt atty erterek tańdap, onyń er-turmanyn, júgen-saımandaryn ázirlepti. Jigitterge jyly kıim, jańbyr men sý ótpeıtin plashtar, shatyrlar, basqa da  kerek-jaraqtardy daıyndapty. Sodan maýsym ortalaı Toqtar Bájenov degen aǵamyzdy malyn aıdatyp, jol ortadaǵy Seısembaı jaılaýyna kóshirip jiberedi. Seısembaıǵa deıin ildebaılap mashına kóligimen barýǵa bolady eken. Odan ary tek salt atpen ǵana saparlaısyń. Mashına kóligi degende, bylaıǵy mashına Seısembaıǵa taǵy jete almaıtyn bop shyqty. Astanadan  minip kelgen eki “Djıp” bul jolǵa jaramaı qalǵan.

*    *    *

Sóıtip, shildeniń mı  qaınatar ystyq bir kúninde Astana men Almatydan jınalǵan dostar áıgili Berel qorǵanynyń mańynda bas qosqanbyz.

Mádenıetti qoldaý jylyn ótkizý týraly qaýlysynda Qazaqstan Úkimeti Berel qorǵanynyń janynan týrıstik baza, qonaq   úı keshenin salýdy mindettegeni bar-dy. Katonqaraǵaı aýdanynyń ákimi Altaıbek Seıitov  sózinde turyp, qorǵannyń týra  janyna,  syldyrap aqqan Bulanty ózeniniń jaǵasyna, qaıyń-terekti ormannyń ortasyna áp-ádemi kottedjderdi salyp tastapty. Jıyrmadan astam qonaq bólmesi, ashana, demalys besedkalary, monshasy bar.  Endi qosymsha birer qurylys salyp,  bılıard pen tennıs stoldaryn qoıýdy oılastyryp otyr eken.  Týrısterdiń aldy kelip jatqanǵa   uqsaıdy. Kelgen týrıster Berel qorǵanymen, tabıǵattyń kórikti jerlerimen, maral, omarta sharýashylyqtarymen ǵana tanysyp qoımaıdy, sonymen birge buǵy múıiziniń sorpasyna túsip, emdelip te jatqan kórinedi.

Muztaý men Kókkól jaqqa saparlaýshylar osy jerde. Bu­lan­ty ózeniniń jaǵasynda bir qondyq ta, erteńinde “bismilla” dep jolǵa shyqtyq. Seısembaıǵa basqa mashına jaramaıtyndyqtan, bá­rimiz “Gaz-66”-nyń qorabyna tyǵylǵamyz. Aldymyzda taý men tas­ty, qııa-batpaqty júz shaqyrymdyq jol jatty. Onyń jar­ty­syn osy mashınamen, qalǵan bóligin atpen ótý mindeti turdy. Sha­qyrym demekshi, О́r Altaıda ara  qashyqtyq  shaqyrymmen emes, ýaqytpen ólshenetin sekildi. Oǵan osy saparda taǵy da  kózimiz  jetken…

Orman ishindegi Iаzevka aýylyna kirgen kezde jolbasshymyz Eren Jumaǵulov: – Qarakólge deıin otyz shaqyrym ǵana qaldy, – dep eskertti.

– Olaı bolsa sol Qarakólińe jete  biraq dem alaıyq, – dedik biz.

Ǵumyry artyq sóz aıtpaıtyn salmaqty da syrbaz Eren mıyǵynan jymıyp:

– Baıqańdar, jigitter, – degen.

Sońynan sol 30 shaqyrymdy “alpys alty” ókirip-baqyryp, yńyranyp-yrǵatylyp tórt saǵat júrgen kezde  bárimiz de    oıǵa qalǵamyz.

Qarakólden arǵy jol tipti qıyndap ketken.

Qarakólde ejelden pılorama bar eken, keńes zamanynda Iаzev­ka men osy pıloramanyń eki arasynda  “Mazdar” men  “Kr­az­­dar” aǵash tasyp, arly-berli jóńkilep jatypty. Al Qara­kól­den ary biz sııaqty  júrek jutqandar ǵana saparlaıtyn sııaqty.

Qarakólden shyqqan bette bizdiń jol Katýn memlekettik qoryǵynyń  terrıtorııasyna boılaı kirip ketti. Katýn qoryǵy – Reseıdegi atyshýly qoryqtyń biri. Sóıtip biz Reseı jerine enip, Qatyn (Katýn) ózenin jaǵalaı órlep, birer saǵattan soń qaıyra ózimizdiń Qazaqstanǵa  qaıtyp oraldyq. Uzaq  jyl Katýn qoryǵynyń egeri bop qyzmet jasaǵan bizdiń jolbasshymyzdyń biri – Aqádil Súndetbaev baýyrymyz bul mańaıda ań men qustyń aıryqsha kóptigin áńgime etti. Ásirese bulan men buǵy, bulǵyn men qundyz, kámshat pen kúzen kóp kezdesedi deıdi.

– Baǵana ózderińiz kórgen Qarakólde ıaz degen balyq ósedi, – dedi Aqádil. – Qazaq ony shıqyldaýyq balyq deıdi. Ustasań boldy, aýzyn ashyp shıqyldaı beredi. Odan berirektegi shekaradaǵy dóńgelek kóldi – Nálim kóli deıdi. Ol kólde ıisi Altaıda kezdespeıtin nálim deıtin balyq ósedi.

– Nálim qaıdan paıda  bolǵan bul jaqqa?

– Iаz da, nálim de tabıǵattyń jumbaǵy. Olar ǵylymda endemık túrler retinde qarastyrylady.

Jalpy bul qoryqtyń da terrıtorııasyna kirýge qatań tyıym sa­­lynǵan tárizdi, kózge tússeń aıyppul tóleteri sózsiz. Muztaýǵa bas­­tar jalǵyz jol osy bolǵandyqtan biz qoryqqa amalsyz kirgen eken­biz.

Áldebir kúmis qońyraýdaı syldyrap aqqan bulaqtyń jaǵa­sy­­na qyzyldy-saryly palatkalar tigip tastap, ot    jaǵyp, tamaq ish­ip jatqan  tabordaı topqa jolyqtyq. Saqaldary ósken er­kekter, shorty, djınsi kıgen qyz-kelinshekter, gúl terip máz bolǵan bala-shaǵa.

– Bular rerıhshiler ǵoı. Shambalaǵa tabynyp, Muztaýǵa ketip bara jatqandar, – dedi de, Eren mashınany toqtatyp, bizge   bes-on mınót úzilis jarııalady.

Biz de sol úzilisti paıdalanyp, bulaqty jaǵalaǵan jurtpen júzdesip sýretke tústik, shym-shymdap áńgimege tartqan boldyq.

Tegi osy tabordyń kósemi bolar,  býryl saqal bireýi qasymyzǵa ózi keldi.

– Qaıda bara jatyrsyzdar?  – dedik biz býryl saqalǵa.

– Jer kindigine! – dedi býryl saqal  júzi búlk etpeı.

Biz bir-birimizge qarastyq.

Býryl saqal bizdiń tańdanysymyzdy sezdi de, rııasyz jymıyp qoıyp óz oıyn túsindirýge kiristi.

– Kosmostyq energııanyń bári  osy Muztaýda toǵysady. Alǵash bul qubylysty orystyń áıgili fılosof-sýretshisi Nıkolaı Rerıh ashqan bolatyn, keıin bul qubylys ǵylym áleminde naqty dáleldengen…

– Aty-jónińiz kim edi, aǵasy?

– Zınovıı Petrovıch deseńiz bolady. Geodezıspin.

Uzaq jyl Severde jumys jasadym. О́zim Sýzdal degen qaladanmyn…

– Bilemiz, Sýzdalda bolǵamyz…

– Apyrmaı, Altaıdan da Sýzdalda bolǵan jandy keziktirýge bolady eken ǵoı, – dep Zınovıı Petrovıch balasha qýanyp qaldy.

– Jer kindigi dep Siz sonda Muztaýdy aıtyp tursyz ba?

– Iá, osy Muztaýdyń mańaıy… Bul tusta atmosfera qabaty asa juqa. Kosmostyq energııanyń qýaty sondaı, jyl bederinde Muztaýdyń basy nebári 14 kún ǵana ashyq turady. Qalǵan ýaqytta jaǵaǵa soqqan sýdyń ıirimindeı bult tumshalap,  shyr kóbelek aınalyp jatqany.

– Qyzyq eken…

– Eshqandaı qyzyǵy joq. Bul kózi   qaraqty azamattardyń bárine belgili aksıoma. Baıqaısyzdar ma, Muztaý pálendeı bıik taý emes, nebári 4506 metr ǵana. Muztaýdan áldeqaıda bıik, ádemi ári áserli shyńdar tolyp jatyr. Sóıte tura  nege jurtshylyq Muztaýǵa aǵylady. Oıladyńdar ma osyny!

– Qyzyq eken…

Dál osyndaı áńgimeni baıaǵyda bir estigenimiz bar. Esimizde emis-emis qalǵan sol bir de­rek­terdi Zınovıı Petrovıch qaıta jańǵyrtyp otyr. Biz úlken jańalyq ashqandaı kúıge túsip, qosh aıtystyq  ta mashınamen yrǵatylyp taǵy kete bardyq.

Birer saǵattan soń  taıga ishindegi syńar soqpaqtyń boıynda  tizilip ketip bara  jatqan   qyzyldy-saryly taǵy bir topqa keziktik. Aldarynda attyly eki qazaq jigiti, jaldanǵan jol kórsetýshi qoıshy-qolań. Omyraýdaǵy náreste bolar, at ústindegi eki qazaq úsh kishkentaıdy qoltyqtaryna qysyp alypty. Mashınany toqtatyp, aıaq jazyp jerge tústik. Bizdi kórip, tizilgen tabor da   demalys jasap, kógal ústine aıaq serpip otyra-otyra ketisti. Bosqa turmaı, bul júrginshilermen de jón  surasyp shúıirkelese jónelgemiz.

– Qaıda bet túzedińizder?

– Qalaı desek eken… Jerdiń kindigine bara jatyrmyz desek sizderge uǵynyqty bola ma?

Bular bir-biriniń aýzyna túkirip qoıǵandaı sóıleıdi eken.

– Anaý jaqta sizder sııaqty bir  topty kezdestirdik. Olar da sizdiń adamdar   bolar?

– Toptar kóp qoı bul jaqta… Biz Irkýtski jaqtan, Baıkaldyń mańaıynan kele jatqan jandarmyz… Muztaýǵa  kelip júrgenimizge  kóp jyl boldy.

– Baıkaldaı ádemi jer turǵanda, alystaǵy Altaıǵa nesine áýre   bop kelip  júrsizder?

– Bul Muztaý ǵoı!..

Osy arada keıindep turǵan bir sary  jigit birer attap bizge jaqyndady da:

– Sizder qazaq bolarsyzdar, qazaq bolsańyzdar Ashına babalaryńdy biletin shyǵarsyzdar? – dep túıile qaldy.

Biz bas ızedik.

– Bilseńizder sol, kúlli túrkiniń ata tegi bolǵan Ashına óziniń bes júz jigitimen osy Ortalyq Altaıda tyǵylǵan, osy tóńirekti pana etken. Meniń atym Mansýr, tatarmyn, ıaǵnı Ashına  meniń de babam. Tarıhta Ashınanyń jigitteri ken qazyp,   temir óndirgeni aıtylady. Sońynan bes júz jigit eresen qýattanyp, kórshi ulystardy baǵyn­dyr­ǵan, sóıtip túrki memleketiniń negizin qalaǵan.

Osydan bir kún bu­ryn eńiste Saýytbektiń jalpy adam­zattyń qola dáýirinen temir dáýirine ótýi Altaı taýynda bastalǵanyn áńgimelep jatqany oıyma oraldy. “Qoladan jasalǵan aýyzdyq attyń ezýin tilip jiberedi, sodan at alys jolǵa shydamaıdy, attyń qatty shabýy da, joryq kóligi bolýy da temir aýyzdyq shyqqannan keıin bastalǵan, soǵan alǵash qol jetkizgen kóne túrkilerdiń jer-dúnıeni dúbirletip jibergeniniń negizgi sebebi sol”, dep edi dosymyz.

– Ol  derekti Gýmılevten oqyǵamyz, – dep biz de birdeńe biletinimizdi sezdirdik.

– Gýmılev ony Bıchýrınnen alǵan, – dedi Mansýr. – Áńgime onda emes, áńgime – memleket quratyndaı alapat qýat Ashınanyń jigitterine qaıdan keldi? Sany  qazirgi bir batalonǵa da jetpeıtin sarbazdar  ǵoı. Osyny oıladyńyzdar ma?

Biz jaýap tappaı, ıyǵymyzdy kóterdik.

– Olar osy Muztaýdyń mańaıyn panalaǵan. Muztaýdan qýat alyp, osy jerden   ósip-óngen. Sondyqtan barsha túrki jurty Muztaýǵa ıdolǵa tabynǵandaı tabynýy    mindet.

– Qyzyq eken…

– О́z basym osy Muztaýǵa   úshinshi ret  kele  jatyrmyn. Muztaýǵa ózimnen basqa tabynyp júrgen bir qarakózdi kórmedim. Tabynǵannyń bári de  basqa halyq. Irgede otyrǵan qazaqtyń  aı qarap júrgenine tańym bar.

– Ashınanyń Muztaý mańaıyn panalaǵany jóninde Sizdiń ǵylymı dálelińiz bar ma?

Mansýr “osyndaı da suraq bola ma” degendeı  kózin bir bajyrań etkizdi de, túkti ıegin sıpady.

– Senim kerek, aǵaıyn, – dedi tómen qarap  kúrsinip.

– Ishki bir senimiń bolmasa, túısigiń bolmasa, nesine  adam atanyp júrmiz…

Biz taǵy bir jańalyq ashqandaı kúıde osharylǵan toppen qosh aıtysyp, mashınaǵa otyrdyq.

* * *

… Keıinnen, Astanaǵa qaıtyp kelgen soń  Internetten Shambala týraly biraz aqparatty  aqtarǵamyz. Shambalanyń maǵynasy “Belovode”, ıaǵnı jer jannaty degen     uǵymdy beredi eken. Jer  ústindegi  Shambala – kókoraı maısaly mamyrajaı meken, úırek ushyp qaz qonǵan sýly da   nýly jer. Al jer astyndaǵy Shambala – hosh ıisti gúldermen kómkerilip, qymbat tastarmen áshekeılengen, altyn zerli jarqyraǵan qala. Bul tańǵajaıyp qalaǵa kirer eki esik bar. Onyń ońtústiktegi esigi Gımalaı taýlarynyń   gúljazıraly bir ańǵarynda,  Brahmapýtra ózeniniń bastaýynda. Soltústik esigi Altaı taýlarynda, Muztaýdyń mańaıynda   desedi.

Al endi osy jer jannaty – Belovode jaıynda orys jylnamalarynda da birshama dúnıe aıtylypty.

981 jyly Kıev knıazi Vladımır Svıatoslavovıch ózine otyz úsh jasar monah Sergııdi shaqyryp alyp, oǵan Jer jannaty – Belovodeniń qaıda ekenin anyqtap, sol   jerdi     tabý kerektigi jóninde  tapsyrma  beredi. Sergıı ne isterin bilmeı, qudaıǵa qulshylyq etip, odan jalbarynyp kómek suraıdy. Jetinshi  túni  Sergııdiń túsine ózi monah bolǵan Afon monastyriniń nastoıateli kiredi. Ol Jer jannaty – Belovode týraly  ańyz aıtady.

Kóne zamanda Vızantııanyń belgili bir patshasy óz dinine kóńili tolmaı, búkil eldegi aqyldylardy jınap alyp, jaqsy din tańdaý úshin qaıda elshilikter jiberý kerektigin suraıdy. Aqsaqaldardyń ishindegi eń kárisi ornynan turyp: “Alys Shyǵysta  máńgilik sulýlyq pen aqıqat eli – Jer jannaty týraly aıtady, biraq ol jaqqa kez kelgen adam bara almaıdy, sol  eldiń turǵyndary osy maqsatqa laıyq dep tanyǵandar ǵana bara  alady dep maǵan  óz ustazym aıtyp edi”, – deıdi.  Vızantııa patshasyna bul ańyz unaıdy da, bas etip álgi qarııany saılap, Shyǵysqa elshilik attandyrady. Olardan kóp ýaqyt habar bolmaıdy, tek 20 jyldan soń   álgi  qarııa ǵana oralady. Kóp jylǵa sozylǵan qııametti saparda qasyndaǵy   serikteriniń bári  qaza bolypty.

Túsinde kórgenin Sergıı knıazge baıandaıdy. Knıaz tyńdap bolǵan soń Vızantııa patshasy sııaqty ol da 333 adamnan turatyn elshilikti jolǵa daıyndaıdy.  Olarǵa Shyǵysqa, tek kúnge qarsy júrip otyrýǵa  buıryq berip, uzaq-sonar saparǵa attandyrady. Olar úsh   jyldan keıin qaıtyp kelýi tıis dep kútiledi, alaıda olar  úsh jyl emes, otyz   jylda da oralmaı qoıady.

Jer jannatyna elshilik jibergennen keıin arada 49 jyl ótkende Sargradtan bir jasy ulǵaıǵan monah keledi. Ol Kıevte jeti jyl eleýsiz ómir súrip,  ajalynyń jaqyn  qalǵanyn sezgen kezde, kópshilikke baquldasý sózin aıtypty: “Men baıaǵy uly knıaz Vladımırdiń Jer jannatyn izdeýge jibergen elshisi bolamyn. Biz bóten el, bóten jermen eki jyl júrip, jylqy men  adam qańqasyna toly bir  shólge ilindik. Aq sóńke bop shashylyp jatqan qańqalardy kórgen kezde serikterim shoshyp, kópshiligi keri qaıtyp ketti. Tek eki  joldasymmen  men ǵana qaldym. Aptap pen ashtyqqa, sýsyz shólge qaramastan biz Shyǵysty betke alyp júre berdik. Eńbegimiz aqtalyp, jolaı bizge bir  kezderi Jer jannatynda bolǵan kisi jolyqty. Ol kisi bizge jón siltep, qasymyzǵa jolserikter qosyp berdi.  Kóptegen qıynshylyqtan soń  biz bir   jazıraly taýǵa shyqtyq. Qasymdaǵy joldastarym naýqastanyp qaldy, al jolserikter ary qaraı   barýdan  bas tartty. Men tipten jalǵyz qaldym, qasymda tiri jan bolmady. Biraq men jigerimdi jasytpadym. Meniń    keýdem baqyt pen  shattyqqa tolyp, júregimdi belgisiz bir qýanysh sezimi bıleı berdi. Men saıahatymnyń maqsatyna jaqyn ekenimdi ári oǵan mindetti túrde jetetinimdi sezdim”, – dep esine alady. Sergıı monahtyń budan ári  aıtqany – aqyl-esi kiresili-shyǵasyly jaǵdaıda ol taý soqpaqtarymen toqtaýsyz júre beredi. Tórtinshi kúni keshke qaraı ony belgisiz bir tilde, biraq Sergıı túsinetin tilde sóıleıtin bir adamdar taýyp alady.  Osylaı orys  monahy ǵajaıyp Jer jannatyna jetedi. Ol týraly Sergıı bylaı deıdi: “Meniń kórgenimniń bárin aıtýǵa til jetpeıdi. Biraq men shamam kelgenshe aıtýǵa tyrysaıyn. Eń birinshi aıtarym, Belovode – ertegi de, ańyz da emes, ol shyndyq…”. Sońynan monah qaıtys bolady, biraq Jer   jannaty týraly onyń áńgimeleri aýyzdan aýyzǵa tarap, kóp adam “kúnge qarsy” sapar shegýdi armandaıdy.

Osy jolmen 1926 jyly   orystyń ataqty fılosof-zertteýshisi, sý­retshi Nıkolaı Rerıh te júrip ótken eken. О́ziniń saıahaty týraly Re­rıh: “Ońtústiktegi orys jazyǵy men Kavkazdyń soltústigindegi   da­lalar arqyly Altaıǵa túzý syzyq júrgizińder, al odan soń oń­tús­tikke burylyńdar. Eger osy baǵytpen júre berseńiz, mindetti túr­de Altaıdaǵy Belýha (Muztaý) taýyna baryp tirelesiz”, – dep jazypty.

Osylaısha Jer jannaty orys halqy úshin eń bir armandy maqsat bolyp qala beripti. Altaıdaǵy Muztaýǵa barǵan adamdar naǵyz  ásemdik pen ádildik patshalyǵyn tabady dep ılanǵan. Qasıetti Muztaýdyń mańyndaǵy adam júrmes  shatqaldarynda shuǵylaly álem – Shambalaǵa kirer esik bar dep sengen.

* * *

Ymyrt úıirilip, qas qaraıǵan shaqta qalyń ormannyń ishinen shyǵyp, kók shalǵyndy keń ańǵarǵa qaraı quladyq. Ańǵardyń qos qaptaly bastaryn qar shalǵan órkesh-órkesh taýlar, silemdenip  kóz jeter kókjıekke deıin sozylyp kete barǵan. Ańǵardyń tústigi shoqtanǵan qaraǵaı,  teristik jaǵy    uıysqan qara orman. Saı tabanynda myń buralyp   sylań qaqqan arnaly ózen. Tóńirekti qarańǵylyq jaýyp tún túndigi kómkerse de ózen kúmis shashbaýdaı jaltyrap jatyr.

– Baǵana Bereldiń qasyndaǵy Aqbulaq osy, bul joǵarǵy aǵysy, – dep Aqádil etektegi ózendi ıegimen nusqady.

Ańǵardyń orta tusynan jylt etip ot kórindi. Bizdi saryla kútip otyrǵan Toqtar Bájenov aǵamyzdyń kıiz úıi sol bop shyqty.

Ajyldap aıly túnde qabaqtan qulaǵan bizderdi Toqań qushaq jaıyp esik aldynda ózi  qarsy aldy:

– Attaryń daıyn… Meniń úlken ulym Tursynhandy senderge jolbasshy etip jibereıin dep otyrmyn. – Toqań mán-jaıdy kelgen bette aıtyp jatyr. – Kókkóldiń jolyn ulym ekeýmizden basqa jan bilmeıdi… Erteń tańǵy salqynmen shyǵyp ketkenderiń jón.

– Aqádil, seni bul tóńirektiń soqpaǵyna deıin biledi dep maqtaýshy edi ǵoı?

– Olary ras, bul jaqta men bilmeıtin soqpaq joq. Biraq, moıyndaý kerek, Muztaý men Kókkólge baryp kórmeppin. – Aqádil kináli jandaı jelkesin qasydy.

Toqańnyń dastarqanynan dám tatyp, sapyrǵan sary qymyzǵa sýsyndaǵan soń, dalaǵa laýlatyp ot jaqtyq. Sosyn barshamyz otty kúrgeıleı jaıǵasyp, tún jarymyna deıin  áńgime soqtyq.

Tursynhan ottyń ústine  mosy ornatyp, oǵan sý toly shelek ildi de, balyq pisirý qamyna kiristi.

* * *

Mynaý aǵaryp jatqan Aqbulqaqtyń bul   tusynda balyq bolmaıdy  eken: tómenirekte otyz metrlik sý qulamasy bar  desedi. Balyq sodan  beri órleı almaı qalatyn sııaqty.  Bizge arnap balyqtyń sorpasyn, ıaǵnı “ýha” qaınatyp jatqan Tur­synhan balyqtardy taýdyń arǵy betinen, Kóksý jaqtan ustap ákelipti.

Jalpy О́r Altaıda  balyq aýlaý da bir ǵanıbetti qyzyq ermek.

Altaıdyń bulaǵy da, ózeni  de tastaı  sýyq keledi. Tastaı  bolatyny – bastaýyn bıik muzdyqtardan, máńgi qardan alady. Osy  tastaı sýyq sýda ádebı tilimen aıtsaq aqqaırań, jergilikti jurttyń tilimen aıtsaq “harıýs” degen balyq ósedi. Harıýs – foreldiń taý sýynda  ǵana  ósetin tekti juraǵaty. Osy aqqaırań asaý ózen ishinde atqan oqtaı zaýlaıdy, kóz ilespes shapshań. Kishi-girim sarqyramadan jebedeı atylyp shyǵyp ketedi.

Árıne, balyqtyń da, balyqshynyń da túr-túri kóp qoı. Qala jaqta   da balyq dese delebesi qozyp shyǵa keletin dostar barshylyq. Solarǵa erip, birer márte bizdiń de balyq aýlaýǵa barǵanymyz bar. О́zen men kóldiń typ-tymyq aınasyna qarmaqty salyp qoıyp kúnuzaq saryla kútip otyrǵanyń… О́z basym ondaı uzaq kútiske shydamaı, dalada balyq aýlaýdy birjola qoıǵamyn.

Tastan tasqa uryp, jaǵalaýdy  sabalap alasuryp jatqan Altaı ózeninde balyq aýlaýdyń qyzyǵy basqasha. Orystyń tamasha jazýshysy Vıktor Astafev osy aqqaırań aýlaýshylardy óz shyǵarmalarynda “harıýsıatnıkı” dep ataıdy. Biz  bala kúnimizden sondaı naǵyz qumarpaz “harıýsıatnıktiń” biri bop óstik.

Balyqshylar aldymen temir qarmaqqa aıýdyń júnin shybynǵa uqsatyp, qanatyn shyǵaryp, jippen órip baılaıdy. Qarmaqtyń bireýin qara jippen, endi birin sary, kók jiptermen óredi. Sosyn tabıǵattyń mezgiline, aýa raıynyń jaǵdaıyna baılanysty birde   qara shybyn, birde sary, birde kók shybyn salady. Iаǵnı aq kóbiktengen sýdyń betimen álgi qarmaq-shybyndy aǵyzady. Aǵyp kele jatqan qarmaq-shybynǵa kenet aqqaırań qarǵıdy. Sý beti sart etedi, quryǵyń solq etedi, óziń selk etesiń…

Mine, mynaý shelek ishinde burq-sarq qaınap jatqan balyqtar dál sondaı ádispen ustalǵan.

“Shirkin-aı, balyqtyń sorpasyn-aı” dep balyqshylar tamsanyp, muryndaryn shúıiretin sorpańyz da osy. Kózi aǵaryp balyq pisken soń ony súzip alyp bylaı qoıady da, sorpanyń ústine kelesi top balyqty salyp jiberedi. Ol da kózi aǵaryp pisken kezde úshinshi top balyqty salady. Mundaı taǵamnyń balyǵy óz aldyna, sarymsaq, jýa, kartop aralasqan sorpasy qatyq qosqan maqpaldaı qoıý, til úıirgen dámdi.

Osy aıtqan “troınoı” jasaýǵa ustaǵan balyǵy jetpedi bilem, Tursynhan bizge “dvoınaıa ýha” jasap bergen. Jigitter “paı-paı” dep qoıyp, pora-pora terlesip, balyqtyń sorpasyn tamsana ishisti. Sońynan ortadaǵy otty demdeı túsip, taǵy da uzaq-sonar áńgimege kirisken. Men top ortada otyrsam da ortaq áńgimege aralaspaı, mynaý túnniń tynysyn tyńdaǵan boldym…

Ot sytyr-sytyr janyp jatyr, sýmańdaǵan jalyn tili jigitterdiń júzinde oınaıdy. Árirekten Aqbulqaqtyń bir qalypty saryny syryldap estilip tur. Tústiktegi shubarlanǵan samyrsyn basy baıaý jelmen qosylyp ol da bir saryndy saz shyǵarady. Úı syrtyndaǵy túp tobylǵy jaqtan tarǵaq tarqyldady. Túngi saǵym astarynda munartqan joǵarydaǵy jazyq betkeıden baıǵyzdyń zarly úni talyp jetti.

Aspan shaıdaı ashyq edi. Shaıdaı ashyq aspannan myń san juldyzdar jymyńdaıdy. Taý basynda, jaılaý tósinde juldyzdar erekshe jaryq, ári janǵa jaqyn. Qalada áste mundaıdy kóre almaısyń, sosyn da aspan tósine qumarta qaraısyń. О́zenniń arǵy jaǵyndaǵy ormannyń jıeginen buǵynyń syrnaılatqan ýili estildi. Biz kelgen jaqtaǵy shaǵyl basynan tastar domalaǵan. Shyń bıiginen etekke túsken arqar men taýtekeniń úıiri bolar. Álde túngi joryqqa shyqqan maımaq aıaqtyń ózi me eken? Áne, tas taǵy qulady…

Otqa qarap úńilip otyr edim, anadaı jerdegi bóreneniń ústine jyltyń etip barshatyshqan shyǵa keldi. Kózi jáýdirep bizge qarap sál-pál otyrdy da, qaýip joǵyn sezgen soń jolaq jaýyrynyn jarq etkizip aǵash basyna órmeleı jóneldi.

Tún balasynda alaý basynda otyrǵan adam oıshyl keledi. Oıshyl bolmasań da taý túni adamdy eriksiz oıǵa jeteleıdi. Túnniń tylsymy, jumbaq kúı, salqyn samal, taza aýa áldebir jaqsylyq oıǵa boılatqandaı. Kúndelikti kúıbeń tirlik, alańy kóp tynymsyz jumys – taý basynda, alaý qasynda bár-bári beker sekildi. Janyń da, tániń de tabıǵattaı tazaryp salady, ózińdi jas jigitteı ásershil ári keremetteı jeńil sezinesiń.

Ǵafaǵań aıtqan, qazaqtyń arqaly aqyny Ǵafý Qaıyrbekov aǵamyz osy Katonqaraǵaıǵa bir kelgeninde jazǵan óleń joldary esime tústi:

Ardaǵym Altaı, dalamnyń darqan tóri eken,

Allanyń ózi aspannan túser jer eken.

Rasynda Altaı jaryqtyq jerdiń tóresi ǵoı, bekzat kórkine kóńil toıyp bolmaıdy. Mynaý manaýraǵan aıly ańǵar, aǵarańdaǵan Aqbulqaq Arhıp Kýındjıdiń álemge áıgili kartınasyn eske túsirgendeı. On toǵyzynshy ǵasyrdaǵy zııaly qaýymdy qaıran qaldyryp, ónerdiń qaıtalanbas qubylysy bolǵan shyǵarma edi ǵoı ol. Onda Dnepr, munda Aqbulqaq. Ishki mazmuny, qýaty men rýhy keremetteı uqsas sýretter. Kóńilge muń, júrekke saǵynysh uıalatatyn tylsym kórinister.

Taý adamǵa qýat beredi desedi biletinder. О́z basym osy qaǵıdaǵa ımandaı senetinmin. Ol úshin aldymen taýdy sezine bilý kerek, onyń ǵalamat qýatyn, energııasyn boıyńa sińire bilýge tyrysý qajet. Sonda ǵana taýdyń qudiretine, onyń ulylyǵyna boılaýǵa bolady.

Áıteýir, meniń biletinim – taýda bolǵan osyn­daı birer kúniń men túniń bir jylǵa medet. Keı­in qystyń qaqaǵan aıazynda da túsińe kirip, jú­regińdi jylytyp, kóńilińdi nurlandyryp júredi.

* * *

Altaı qoınaýyndaǵy tańnyń atýy da ózgeshe. Keshe keshkisin kún lezde batyp, ymyrt ta tez úıirilgen. Tań da solaı tez atyp, jarqyrap jaryq túse qalar dep edik, olaı bolmady… Taý qoınaýy manaýraǵan qarakók saǵym astarynda biraz ýaqyt býsanyp jatty. Sosyn shyń bastaryndaǵy qarǵa shaǵylysqan kúnniń sút sáýlesi birtindep etekke oıysqan. Sońynan áldebir ádemi kógiljim nur ańǵar ishin aralap júre berdi. Ańǵar ishi uıqysynan enjar oıanyp, shym-shymdap aǵara bastaǵanymen, taý beldeýlerinde shýdadaı sozylyp aqshyl tuman qaldy.

Atqa mingen on alty adam tańǵy bozqyraýdy keship jolǵa shyqtyq.

Keshegi aıyq kún joq, aspan ala, jer shola. Sálden soń aspan jaryqtyq alasynan da aıyrylyp, múldem surlanyp aldy. Altaıdyń basynan yzǵyryq soqty. Sońynan sibirlep jańbyr jaýa bastady. Naızaǵaı shartyldap, shelektep quıyp ótse jaqsy ǵoı… Onyń aty – ótkinshi. Al mynadaı sibirlep jaýǵan jań­byr­dan bez. Kún uzaqqa, keıde tipti aptaǵa sozylyp, adamnyń zyqysyn shyǵaratyn jańbyrdyń ózi. Sý  ótpes plashtarymyzdy jamylǵanymyz jaqsy bopty, qymtana túsip, toqtaýsyz tarta berdik. Jaılaýdyń butasy men shalǵyny at saýyrynan eken. Azdan soń kıip shyqqan jap-jańa etigimiz shylqyp shyǵa kelgen. Keýdemiz jyly, aıaǵymyz malmańdaı sý. Amal qansha, ishten tynyp, aıańdap jyljı berdik.

Qaptalda qaraýytqan qapsaǵaı taýdy Itólgen ataıdy eken. Adam túgil ıt jete almaı ólgen jerdiń túbi ǵoı tegi. Al mana jolda qyl kópirdeı bir qııa betkeıden ótkenbiz. Tómeni quz, quzdyń túbinde aıǵa shapshyǵan arystandaı Aqbulqaq qaınap jatyr. Onyń ústine tasqa jabysqan aǵashtyń butaqtary jolyńdy shlagbaýmdaı kóldeneń bógep tastapty. Attyń jalyna jabysyp, betti butaqqa osqyzyp ázer ótkemiz. Sol qııany Túıequlaǵan ataıdy eken. Kóship bara jatqan baıaǵynyń bir baıynyń túıesi júgimen shatqalǵa ushyp ketken sekildi. Endi bir jerdi “Qyz ólgen” dep tanystyrdy. Ol ataý bertin, Kókkól kenishi zamanynda qoıylǵan syńaıly. Boı jetip qalǵan bir qyz bala Kókkólde sýyq tıip aýyryp, oıdaǵy aýrýhanaǵa attandyrylady. Qys aılarynda aýyrmaq túgil sespeı qat, seni aq qar, kók muzda anaý Kókkólden tasıtyn keremet joq. Mynaý qyzdyń aýyrǵany qazirgideı jazdyń jaımashýaq kúni bolsa kerek. Sorly qyz sonda da elge jete almaı, jol ortada kóz jumypty. Sodan beri Kókjotanyń bir múıisi Qyzólgen atalyp ketipti.

Birer saǵat júristen soń Aqbulqaqtyń jaǵasyna quladyq. Aqbulqaqtyń jaǵasy shilik pen tal uıysa ósken qalyń toǵaı eken. Tóteleı salyp jolsyzben júrip ketip edik, ústi-basymyzdy shybyqqa syzǵyzyp, ózen jaǵasyna azar jettik. О́zen ústinde taqtaılary shirip, bórenesi qaraıyp ketken atam zamanǵy bir kópir tur. Sonaý qyrqynshy jyldardan beri qalaı shydap kelgenine qaıransyń. О́tkelden ótkizbek bolyp Tursynhan men Eren attardy tómenge jetelep ketti, qalǵanymyz jaıaýlatyp kópirden óttik. Aqbulqaq bul tusta aǵyndy ári tereń, kópir astynda ábjylandaı qystyǵa syryldaıdy.

Kópirden ótken bette qalyń taıga ishine enip kettik. Jalpy qazaqta “taıga” degen sóz joq. Bul sóz qazaq tiline Sibir jazýshylarynyń shyǵarmalaryn aýdarýdan engen. О́r Altaıdyń qazaqtary taıgany “teris” deıdi.

Teriste qylqan japyraqtylardyń túr-túri kezdesedi: samyrsyn, qara samyrsyn, qaraǵaı, sary qaraǵaı, balqaraǵaı. Bylaıǵy adamǵa kóbisi bir-birine uqsas sekildi, biraq zer sala qarasańyz – aıyrmasy tolyp jatyr.

Qara samyrsynnyń butaǵy tómen qaraı salbyraı ósedi, salaly saýsaqqa uqsaıdy. Al butaqtary tike bitken samyrsyndy shyrsha deıdi.

Qaba saqal balqaraǵaılardy bul jaqta aǵashtyń patshasy sanaıdy. Basqa aǵashtar sııaqty basy naızadaı úshkir emes, buı­ra­lanǵan doǵal ári máýeli bıik. Túr-tulǵasy da eńgezerdeı alyp, qyl­qany da salaly uzyn. Bıyl balqaraǵaı mol bolatyny baı­qa­lady: aǵashtyń basynan aıaǵyna deıin jańǵaq samsap tur. Bir aǵash­tan eki qap balqaraǵaı jańǵaǵyn jınaýǵa bolǵandaı. Qazir jı­naýǵa áli erte, sary súıek bop pisetin ýaǵy – qyrkúıektiń ishi.

Seldir túkti, suıyq murt sibir qaraǵaıy teriste ilýde bir kezdesedi. Itólgen taıgasynda da solaı eken. Qylqan japyraqtylarǵa jatqanymen qaraǵaıdyń bul túri kúzge salym sarǵaıyp, qysta búr tastaıdy.

Bul jaqtyń ormany da jemis-jıdekke baı ekenin baıqap ke­le­miz. Ásirese kókboıaý qalyń eken. Tańqýraı men qaraqat ta kez­de­sip qalady. Dertke daýa shyrǵanaq, dolantopshy da jetkilikti kóri­ndi.

Jigitter orman alańqaıynyń birinen qymyzdyq terip, jartas bıiginen raýǵash julyp, qaýjańdasyp at ústinde jep kele jatysty.

Erterekte, sýretshilik ónerge den qoıyp júrgen kezimizde taý men taıgany sýretke salýǵa áýes edim. Jaz boıy birsypyra etıýd jazyp, olardy kúzge salym kórme jasap, muǵalimderdiń tal­qysyna salatynbyz. Meniń jazǵan ormanym kóbinekı Shıshkınge, taýlarym Rerıhqa uqsap jatatyn.

– Shyraǵym, qazaqtyń sýretshisi bolǵyń kelse onda mynadaı taý men tasyńdy umyt. Dalany jaz, qazaqqa dala tán, qazaqtyń boıaýy dalada! – dedi jıvopısten sabaq beretin qazaq aǵaı.

– Sen Shıshkınge de, Levıtanǵa da elikteme. Sen taýdy da, ormandy da qazaqtyń kózimen sal. Seniń orman-toǵaıyńnan qazaqtyń ıisi ańqyp turatyn bolsyn! – dedi kompozısııa páninen sabaq beretin orys muǵalim.

Osy eki muǵalimniń qaısysyniki jón ekenin bilmeı basym qatqan.

Taý dese bar sharýany jıyp qoıatyn stýdent jigitke dalaǵa baýyr basý qıyndaý tıdi. Áli kúnge solaımyz. Almatyda júrgende sez­­begen ekenbiz, irgede aq bas Alataý, arqyraǵan ózeni, ormany men toǵaıy bar, alań kóńilimizge Altaıdy jetimsiretpepti ǵoı. Taý jazǵannyń qadir-qasıetin Arqaǵa kóship barǵan soń bir-aq sezingemiz…

Itólgenniń kindigin bókterlep, birtindep bıikke kóterilip bara jattyq.

Orman ishinde eski arba joldyń soraby baıqalady. Eski joldy belýardan shalǵyn shóp basyp ketipti, ońdy-soldy jyǵylǵan aǵashtar, synǵan butaq-sıdalar. Aǵashtar tazalanbaǵasyn eski jol da bitelip qalǵan, týrıster óz yńǵaıyna buryp jol jıeginen súrleý salyp alypty.

Orman ishi syz, biraq shaıyrdyń ıisi tanaý jarǵandaı eken. О́zgeshe jaǵymdy ıis, saraıyńdy ashyp, keýdeńdi kere keń tynystatady.

– Aýyl artyndaǵy asýǵa ıek artyp, jaılaýǵa shyqqanǵa Altaıdy kórdik dep máz bolǵan ekenbiz ǵoı… Naǵyz Altaı mynaý ma dedim! – dep, mundaıda kóp syr bere qoımaıtyn Dıdahmet te tańdanysyn jasyra almady.

– Solaıy solaı, – dedi Eren Dıdekeńniń sózin quptap. – Bul jaqqa ekiniń biriniń aıaǵy jete bermeıdi. Eń sońǵy eldi mekenniń ózinen júz shaqyrym shyǵyp kettik.

– Eger dál osy baǵytpen adasyp júre bersek Týndradan bir-aq shyǵatyn shyǵarmyz? – dep Ahmetqalı eki udaı saýal tastaǵan.

– Týndrada naǵashyń bar ma edi… Muzdy muhıtqa baryp biraq tirelesiń, – dedi qaljyńbas Amangeldi.

– Ras aıtady. Mynaý orman Sibir taıgasynyń etegi. Taıganyń basy Týndrada jatyr… – dedi Eren.

— Qyzyq eken…

At tizginin shaýjaılap, qıystap joldan shyǵa berip edim, týra aldymdaǵy bir shoq ýjapyraqtyń túbinen par-r etip ular kóterilgen. Astymdaǵy atym jalt berip, meni tastap kete jazdady. Ular qalyqtap baryp, tómendegi myq qaıyńnyń arasyna kirip joǵaldy.

Turlyǵazy tepeńdep ulardyń sońynan qýyp bereıin dep edi, Erekeń:

– Altaı ulary “Qyzyl kitapqa” engen, tımeńder, – dep eskertý jasady.

– Ata qazdaı iri eken ózi! – dep, qusqa qatty qyzyǵyp ketken Turlyǵazy amalsyz tizgindi tejeı berdi.

Qaptaldaǵy múk basqan úıdeı granıttiń jalpaq beti jalt-jult kúnge shaǵylysty. Jaqyndaı bere kórgenimiz – tas beti qaptaǵan epıtafııalyq jazýlar. Tot baspaıtyn aq bolat, qara shoıyn, sur dıýral… Quıylyp jazylǵany, oıylyp jazylǵany bar bárin qatarlap, tas betine  shuryppen myqtap bekitip tastaǵan. Qaza bolǵan týrısterge, alpınısterge dostarynyń ornatqan belgisi, júrek  tebirenter qoshtasý  sózderi. Biri  Katýn asýynda, endi biri Berel muzdaǵynda, úshinshisi Aqbulqaq ańǵarynda, áıteýir jer aty kóp, oqysta mert bolǵandar.

Taıga qatelikti keshirmeıdi, – dep Eren bizge de eskertý jasady. – Alladan amandyq tilep, abaı bolaıyq!

Bir zamatta joǵarydan eresen gúril estildi. Bir-birimizben úzeńgilese tizilgen biz eleńdese tyń tyńdaımyz. Bir eskadrılıa reaktıvti ushaq dál tóbemizden ótip bara jatqandaı qulaq tundyrady, alaqtap tóbege telmiremiz. Jolbasshylar tis jarǵan joq, únsiz bastap ákeldi de, áldebir jarqabaqtyń basyna jete tizgin tejedi.

Mine, ǵajap! Demimizdi ishimizge tartyp, oqys ashylyp salǵan kórinisten kóz ala almaı qaldyq. Arqyraǵan úlken taý ózeni bıik tastan qarǵyp, tómenge, shatqalǵa qaraı ókire qulap jatyr. Shatqal jaqqa ıilip qaraý múmkin emes, júrek shaılyǵady.

Jigitter attarynan túse-túse qalyp, syrtyldatyp birin biri sýretke túsire bastady.

– “Kókkól sý qulamasy” degenińiz osy bolady, – dedi Tursynhan.

Kúnniń kózi jylt ete qalyp edi, shatqal túbinen kóterilgen býmen qosa kempirqosaq oınap shyǵa keldi. Sarqyramanyń daýsy qulaq jarǵandaı, sý shashyrandysy jarqabaq bıiginde atpen turǵan bizdiń betimizdi tershitti.

Bul Qazaqstandaǵy eń iri sý qulamasy edi. 12 tomdyq “Qazaq sovet ensıklopedııasyna” engen áıgili sarqyrama. Ensıklopedııada sýdyń qulaý bıiktigi 70 metr dep jazylǵan. Bulaq pen ózensheniń tastan qulaǵanyn kórip júrmiz ǵoı. Al mynadaı ótkel bermes adýyn ózenniń bıik jartastan qulaýy jon arqańdy shymyrlatar sumdyq sýret eken.

– Biz Tómengi lagerge keldik, – dep Tursynhan qulaqqaǵys jasady.

“Tómengi lager” degenińiz jańaǵy sarqyramanyń ór jaǵynda Kókkól ózeniniń eki jaǵasyna jaıǵasypty. Ár tusta bir qaraıyp úsh-tórt úı tur. Kezinde