Ponomarenko sonda ne aıtqan edi?

Jeksenbi, 24 maýsym 2012 12:26

Másele  Jambyl óleńde­riniń tereń máninde. Jambyl óleńderi ǵajap týyndy, maǵy­naly, ǵasyrlyq oılardy tolǵaıtyn qundy sózder. Olaı bolsa, másele tek uıqastyq formada emes. Basqada. Jambyl  óleńderi granıt, al álgi aqyndar sol granıtti qashap, jyl­tyratty, kópke jetkizdi dedi.

Jeksenbi, 24 maýsym 2012 12:26

Másele  Jambyl óleńde­riniń tereń máninde. Jambyl óleńderi ǵajap týyndy, maǵy­naly, ǵasyrlyq oılardy tolǵaıtyn qundy sózder. Olaı bolsa, másele tek uıqastyq formada emes. Basqada. Jambyl  óleńderi granıt, al álgi aqyndar sol granıtti qashap, jyl­tyratty, kópke jetkizdi dedi.

Jurt aýzynda osy kúnge deıin: “1954 jylǵy P.K.Ponomarenko aıtqan sóz ǵajap edi. Respýblıka zııalylarynyń aldynda jasalǵan  sol baıandamany  qazir  taýyp alyp, gazetke jarııalasa ǵoı, shirkin!”– degen pikirler ara-tura aıtylyp qalady.  Osydan bolar,  Tyń ıgerý bastalǵanda Qazaqstanǵa birinshi  basshy bolyp kelgen ol kisiniń atalmysh sózin  biz kópten beri muraǵattardan jalyqpaı izdestirýmen  kelemiz. Biraq,  ókinishke qaraı, baıandama baspasóz betterinde jarııalanbaǵan, mátini esh jerde saqtalmaǵan.  “Onyń basty  sebebi, Panteleımon Kondratevıch el aldynda  qaǵazǵa   qaramaı,  aýyzsha sóılep edi jáne  ol basqosý Ortalyq Komıtettiń pleným, bıýro  sııaqty resmı jumys sharasy emes, ult zııalylarymen ashyq áńgime  bolatyn. Múmkin sodan da tasqa basylyp, taspaǵa túspegen shyǵar”,– deıdi biletin adamdar.

Osydan keıin biz izdestirýdiń ekinshi bir túrine kóshtik.  Ol – sol jıynǵa qatys­qan jandardy anyqtap, taýyp: “P.K.Ponomarenko sonda   ne aıtyp edi?”– degen saýalǵa jaýap bergizý der edik. Tómende  sizderdiń nazarlaryńyzǵa mine, sondaı  bir avtordyń esteligi usynylyp otyr, qurmetti oqyrman. Eger redaksııaǵa  bul taqyrypqa ún qosyp, ony tolyqtyratyn ardagerler hattary kelip jatsa, quba-qup.

1954 jylǵy tamyz aıynyń bas kezi. P.K.Ponomarenko men  L.I.Brej­­­nevtiń Qazaqstannyń ekono­mıkasyn kóterý úshin aqpan aıynan ar­­naıy  Almatyǵa jumys isteýge jibe­rilgen ýaqyty. О́ıtkeni sol  jyldyń basynan elimizde tyń jerlerdi ıgerý qozǵalysy bastalǵan  bolatyn. Bireýi Qazaqstan Kom­partııasy   Ortalyq  Komıtetiniń birinshi, ekinshisi – ekin­shi hatshy bolyp qyzmetke  kiris­­ken.  Onyń ústine P.K.Pono­marenko KOKP Ortalyq Komıteti  Prezıdıým músheligine kandıdat bolatyn-dy. Bul soǵan deıingi Qazaqstan  tarıhyndaǵy basshylyq jumys atqarǵan eń úlken laýazymdy adam  edi. Sóıtip,  respýb­lı­kada qyzý jumystar  júrip jatty. Alma­tydan,  basqa qalalardan tyń ıgerilip jatqan aýdandarǵa kóptegen mamandar jiberildi.

Bir kúni Almatydaǵy Opera jáne balet teatrynda ıntel­lıgentter jıy­ny ótkiziletin boldy dep estidik. Men ol  kezde ǵylym kandıdatymyn, akade­mııada jumys isteımin. Bizdiń fıloso­fııa sektory sol kezdegi qurylym boıynsha  Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh,  arheolo­gııa jáne etno­grafııa ıns­tı­t­ýtyna kiretin. Instıtýttyń  partııa uıymynyń hatshysy A.N.Nú­sip­bekov, al men onyń  orynbasar­lyǵyna saılan­ǵan­­myn. Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń kommýnısteri esepte turatyn Frýnze aýdanynda, qalada ótkiziletin túrli  jıyn­darǵa baratyn kóbine men bolatynmyn. Bul joly da solaı  boldy.

Teatrǵa kelsem, zal qatysý­shylarǵa lyq  tolypty. Ine shanshar bos oryn joq. Parterdiń ortalaý jerinen bir oryn taýyp otyrdym.  Jınalys basta­lyp ta ketti. Sóz P.K.Ponoma­renkoǵa  berildi. Bul orta boıly, qasqa mańdaı, syrt pishini ornyqty, bet álpeti dana adamǵa uqsas, júris-turysy nyq, ár sózin asyqpaı shegelep aıta­tyn kisi sııaqty kórindi. Sóılegen sózi ara­synda jıy­rma mı­nótteı úzilisi  bar, jıyn tórt saǵattan astam ýaqytqa sozyldy. Bi­raq, aıtylyp jatqan  oı­lar­dy  kelgender jalyqpastan, tym-tyrys tyń­dady. Sóı­legen sóziniń bir  erek­she­ligi: ol kisi bu­ryn qalyp­tasqan daǵdyly ádis­pen kúni bu­ryn jazylǵan tekst boıyn­sha ony oqý má­nerimen emes, erkin oı­laý arqyly pikirin  tilmen jetkizip, qolyndaǵy bloknotqa anda-sanda qarap qoıyp, kisi attaryn, basqa faktilerdi anyqtap, sóıleıtin sózin júıelep turdy. Bizderge sonda bul ádis erekshe áser  qaldyrǵan-tyn.

Sóz basynda  P.K.Pono­ma­ren­ko KSRO-da astyq  máselesin birjolata sheshýde Tyń  ıgerýdiń mańyzyna, onyń ishinde  Qazaqstannyń alatyn ornyna erekshe toqtaldy. Ol úshin búkil­odaqtyq qozǵalysqa barlyq respýblıkalardyń járdemi qajet ekenin, onyń ishinde Reseı, Ýkraınadan adam, tehnıka jaǵynan orasan zor kómek kelip jatqanyn úlken rızashylyqpen atap aıtty. Sóz arasynda, máselen, HIH partııa sezi júrip jat­qanda Prezıdıýmda  otyrǵan I.V.Sta­lın J.Shaıahmetovty qasyna  shaqy­ryp alyp,  Qazaqstanda tyń  jáne tyńaı­ǵan jerlerdi egin úshin ıgerý ju­m­ysyn bastaý kerek ekenin aıtqanyn eske saldy.  Biraq, bul jumysty sol kezdegi Qazaqstan basshylary júrgize  almady, óıtkeni múmkindigi jetkiliksiz boldy, Respýblıkanyń  shamasy jetpeıtini baıqaldy. Sondyqtan KSRO ókimeti bul isti  búkilodaqtyq qozǵalysqa aınaldyrdy, dedi P.K.Ponomarenko.

Budan keıin ol Qazaqstannyń bu­rynǵy basshylary jibergen  kemis­tikter men olqylyqtarǵa toqtaldy. Sózinde  Panteleımon Kondratevıch Qazaqstan tek tabıǵat baılyǵyna, ken kózderine mol  keleshegi zor  respýb­lıka ǵana emes, sonymen qatar máde­nıeti joǵary, ósip jetken  kadrlarǵa jetkilikti respýblıka ekenin atap aıtty.  Biraq osy  baılyq­tardy paıda­lanýda, olardy jónge kel­tirip jumys uıymdastyrýda el basshylarynyń óresi jetpegenin eske  saldy.  Stalın aıtqan ǵoı, dedi sózinde sheshen, “istiń tetigin  kadrlar sheshedi” dep. Shynyn­da da solaı. Stalın kóp­tegen kadrlar­dy joıdy, zııan keltirdi desek te ózi unatqan  mamandardy  saqtap, baǵalaı bildi. О́mirdiń  qaı salasyn almaıyq:  óndiriste, aýyl sharýa­shy­lyǵynda, áskerı iste,  mádenıette Stalın ósir­gen kadrlar barlyǵy derlik talantty  bolyp shyqty. Bireýi  kezdeısoq bol­mady,   olqylyq tanytpady. Máse­len, 24 jasar Kúlásh Baıseıitova 1936 jyly K.S.Stanıs­lavskıı, V.N.Ne­mırovıch-Danchenko, A.V.Nej­danova sııaqty óner tarlanda­rymen qatar Keńester  Odaǵynyń halyq ártisi qurmetti ataǵyna ıe boldy. Basqa iri  óner sańlaqtary G.S.Ýlanova, N.K.Cher­kasov,S.Iа.Lemeshev, I.S.Koz­lovskııler Kúlásh Baıseıitovadan keıin onshaqty  jyl ótkende ǵana baryp bul  qurmetti ataqqa jete aldy. Sonda, osy kezdeısoqtyq pa edi, deı kelip, árıne, kezdeısoqtyq emes, zańdy qubylys ekenin aıtty. Qandaı má­se­le bolmasyn Stalın ábden oılap, pikirin memlekettik turǵydan sheship aıtatyn, kadrlar solaı tár­bıe­lendi dedi. Al, Qazaqstan bas­­shy­lary ata­ǵy álemge jaıylǵan ǵa­jap tarıhı tul­ǵalar: aka­demık-geolog Q.I.Sát­baev pen jazýshy-ǵa­lym M.O.Áýe­zov sııaqty da­ryn­dy ul­da­ryn qolynda ustaı almaı,  baǵalaı  bilmeı,  qys­paq qórsetip, tentiretip jiberdi dedi.  Biz endi ol  daryn­dardy qaı­tadan respýb­lıkaǵa shaqyr­dyq, olar qazir óz jumystaryn atqa­rýda. Máselen Q.I.Sátbaev buryn Qazaqstan Ǵylym akade­mııasy Prezıdenti bolǵanyn aıtpaqpyn deı kelip, Á.Qana­pın­di atady. Ol KOKP Ortalyq Komıteti janyn­daǵy Qoǵamdyq ǵylymdar  akade­mııasyn bitirip kelgen soń, jergilikti basshylar bul kisini  jumys­syz qaldyrypty.  Atalyp otyrǵan adam  Máskeýdegi akademııaǵa barǵansha Almaty oblystyq  partııa  komıtetine  birinshi hatshy bolǵan. Sonda onyń jazyǵy ne,  ol jaǵy belgisiz. Biz ony da jumysqa shaqyrdyq, dep kóp mysaldardyń biri etip aıtyp ótti. Sodan keıin Á.Qanapın Mádenıet mınıstri bolyp biraz jumys atqardy.

Asa iltıpatpen atalǵandardyń ishinde P.K.Ponomarenko Tólegen Tájibaevqa toqtalyp, kezinde ol óziniń iskerligi, bilimdiligimen A.Iа.Vy­shınskıı sııaqty V.M.Molotovpen birge AQSh-qa baryp, Nıý-Iorkte biraz ýaqyt  bolyp, Birikken Ulttar Uıymynyń Assamb­leıasyna qujattar  daıyndaýǵa qatysyp, keremet qabilet­tiligin  kórsetti,  qurmet­ke ıe boldy, qazaq halqynyń maqtanar uldarynyń birine  aınaldy dedi. (Sondyqtan da bolar, keıin bir jyldan soń P.K.Po­nomarenko Úndistanǵa KSRO-nyń Tótenshe jáne  ókiletti elshisi bolyp barǵanda, ózimen birge T.Tájibaevty ala ketip, ony konsýldyq dáreje qyzmetine taǵaıyndattyrdy).

Panteleımon Kondratevıch sóz arasynda HH ǵasyrdyń Gomeri atanǵan Jambylǵa toqtaı kelip,  onyń ǵajap, sýy­ryp salma aqyn bolǵanyn aıtyp, bul kisiniń basqa óleńderin bylaı qoıǵanda “Le­nın­­grad­tyq órenderim” óle­­ńin nemen salys­ty­rýǵa bolady, jaýǵa jasalǵan joıqyn soqqylardyń biri osy bolǵan joq pa dedi. Biz Qazaqstanǵa  jumysqa kelgennen keıin maǵan da, L.I.Brej­nevke de su­ra­nyp qabyldaýǵa kelgender boldy. Solar­dyń ishinen   Jam­byl aqyn emes, jaı saýatsyz, qara­dúrsin adam. Onyń atynan óleń shyǵarǵan onyń Ǵalı Ormanov, Taıyr Jarokov, Ábdilda Tájibaev degen hat­shylary boldy degen adamdar boldy.  Osylaı dep aıtqandardyń atta­ryn qazir atamaı-aq qoıaıyn, biraq biz olardyń solaqaı  pikirlerine qosylmaıtyndyǵy­myzdy bildirdik. О́ıtkeni, qazir  aramyz­da Jambyl joq,  biraq álgi aqyn­dar bar. Olar da, daý­kester de osy zalda otyr. Eger, Jam­byl­dyń aty­nan óleń jaz­ǵan álgi aty  atalǵan aqyn­dar bol­sa, nege olar Jam­byl­dyń óleńde­rindeı óleń jaz­­baı­dy, kózim je­te­di jaza da al­maıdy. Árıne, Jambyl óleńderin álgi aqyndar qaǵaz­ǵa túsirdi, ony Pavel Kýzne­sov orys tili­ne aýdardy. Jambyl  óleń­­deriniń ke­ıbir jer­lerin olar óńdegen de shyǵar, biraq, másele onda emes. Másele  Jambyl óleńde­riniń tereń máninde. Jambyl óleńderi ǵajap týyndy, maǵy­naly, ǵasyrlyq oılardy tolǵaıtyn qundy sózder. Olaı bolsa, másele tek uıqastyq formada emes. Basqada. Jambyl  óleńderi granıt, al álgi aqyndar sol granıtti qashap, jyl­tyratty, kópke jetkizdi dedi. Endeshe Jambyldy jamandap kelgender deńgeıi tómen, tanym sheńberi tar adamdar dep esepteımin dedi. Árkim óz altynyn baǵalaı bilýi  kerek ekenin eske saldy.

P.K.Ponomarenko budan keıin, tyń ıgerýge baılanysty  aýylsharýa­shylyq mamandary, ásirese,  ylǵaly az jerler­de egin egýdiń   mánisin bile­tin adamdar kóp bolýy kerek dedi.  Sóıt­ti de  aýyl sharýashylyǵy  ınstı­týtynyń kadrlar daıyndaýdaǵy róline toqtap, onyń  rektory Á.Jumatov osy zalda otyr deı bergende qyzyq  oqıǵa boldy. Ol kisi bizdiń  qatardan  oryn alǵan-tyn. Teatr ishi  qapyryq tartyp ysyp ketkendikten  Áýbákir aǵa  qal­ǵyp otyr edi. Aty atalǵanda  shoshyp oıanyp, ornynan qarǵyp  turǵany. Buǵan  otyrǵandar dý ete túsip, kúlkige  batty da qaldy.

Sóz  sońynda P.K.Po­no­maren­ko­nyń aıtqany:  Qazaqstan jazýshyla­rynyń birinshi  sezi 1934, ekinshisi 1939 jyly ótken eken. Sodan beri 15 jyldaı ýaqyt bolypty. Biz jazý­shy­lardyń úshinshi sezin ótkizýge kelistik. Biraq oǵan odaqtaǵy basqa da respýb­lıkalardan  belgili  qalamgerlerdi shaqyrý kerek. Olar kelip respýblıka­men tanys­syn, atqarylyp  jatqan isterdi kózimen kórsin. El Qazaqstandy M.Áýezov romany arqy­ly ǵana biledi. Ol halyqtyń burynǵy ómiri,  endi sol  ha­lyqtyń búgingisin óz elderine jet­kizsin dep uıǵardyq dedi. Keıin sol  ja­­zý­shylardyń úshinshi sezine Mı­haıl Sholohov, Leonıd Sobolev, Mus­taı  Kárim, Berdi  Kerba­baev sha­qy­ryl­dy-aý deımin. Áıteýir ol úlken bir keleli jıyn bolyp ótkeni esimiz­de.

P.K.Ponomarenko  Qazaqstanda bir jyldaı ǵana  qyzmet atqardy. Sózimen de, isimen de jaqsy áser qaldyr­dy. Biraq basqa jumysqa aýysyp ketti. Onyń sebebin keıinirek baıqaǵandaı boldyq. Sol kezde  bizben jaqyn aralasyp turatyn laýazymdy  bir kisi  (ol aǵamyz qazir de  bar, zeınetker) áńgimelesip  otyrǵanda  aıtqan edi. “Bir kúni,–deıdi ol kisi,–  L.I.Brej­nevten joǵaryǵa jiberiletin shıfrovka tústi.  Onda ol P.K.Po­nomarenko árbir sóılegen  sózderinde Stalınniń atyn  jıi aıtyp, ony danyshpan dep baǵalaıdy, al Hrýshev esimin sırek qoldanady. Sirá, Hrýshev bastaǵan tarıhı betburysty ol túsingisi kelmeıtin bolsa kerek degen uıǵarym týyndaıdy”,–  delingen bolatyn-dy.

Sodan kóp uzamaı P.K.Ponoma­renko Úndistanǵa, elshilikke, odan keıin  basqa  jumystarǵa aýysty­ryldy. KOKP  Ortalyq Komıteti Prezıdıýmy músheligine  kandıdat­tyǵynan ketti, tómendeı berdi.  Al L.I.Brejnev joǵarylaı  bastady. Sirá, bul da tegin  bolmasa kerek. О́ıtkeni  ol kezderde ekinshi  basshy bolǵan adam Kremldiń “qulaǵy men kózi” degen  pikirdi batys  ıdeologtary bizdiń  elge baılanysty jıi aıtatyn.  Jazyp ta jatatyn.

… Oılap qarasam, sodan beri 48 jyl ýaqyt ótipti. Eskertip aıta keteıin, men kúndelik júrgizgen adam emespin. Sondyqtan  oıymda ne qaldy, sony ǵana jazyp otyrmyn. Keıbir  pikirlerdi umytqan  da shyǵar­myn. Biraq sol jıynda aıtylǵan áńgimelerdiń uzyn-yrǵasy  jalpy  osyndaı. Bile bilsek, bul da ótken ómirimiz  ǵoı. Olardy da eske alǵan,  eldiń esine salǵan jón dep oıladym.

Dosmuhammed Kishibekov,
professor.

Almaty.
24 sáýir 2002 jyl.