Biz bilmeı kelgen shyndyq

Dúısenbi, 2 shilde 2012 0:55

1917 jylǵy býrjýazııalyq-demokratııalyq Aqpan revolıýsııasynan keıingi proletarlyq revolıýsııa dep atalǵan Qazan tóńkerisiniń kósemderi Reseı ımperııasynyń shet aımaqtaryndaǵy ult-azattyq qozǵalysty ózderiniń odaqtasy dep jarııalady. Olar otarshyldyqta ezilgen halyqtardyń bostandyq alatyndyǵyn, elge ózderin-ózderi bıleý quqyn beretindigin málimdedi.

Dúısenbi, 2 shilde 2012 0:55

1917 jylǵy býrjýazııalyq-demokratııalyq Aqpan revolıýsııasynan keıingi proletarlyq revolıýsııa dep atalǵan Qazan tóńkerisiniń kósemderi Reseı ımperııasynyń shet aımaqtaryndaǵy ult-azattyq qozǵalysty ózderiniń odaqtasy dep jarııalady. Olar otarshyldyqta ezilgen halyqtardyń bostandyq alatyndyǵyn, elge ózderin-ózderi bıleý quqyn beretindigin málimdedi.

Ulttyń ózin-ózi bıleýi ult-azattyq kúresiniń eń basty máselesi. Bul jóninde Álibı Jangeldın bastaǵan qazaq bolshevıkteriniń de, Álıhan Bókeıhanov bastaǵan Alash partııasy men Alashorda úkimetiniń de maqsaty bir jerge úılese ketti. Eki jaǵy da avtonomııa alýdy, onyń bılik tizginin qazaqtardyń óz qolyna berýdi murat tutqan. Azamat soǵysy bel ortadan aýǵan shaqta Alashordanyń keregeleri qısaıyp, ýyqtary ydyrap turdy. Onyń esesine Keńestik Qazaq avtonomııasyn qurýǵa qolaıly jaǵdaı týdy.

Ol úshin kóptegen daıyndyq jumystaryn júrgizip, bet-betimen túıe aıdap júrgen oblystyq, ýezdik keńesterdiń basyn qosyp, basqaratyn búkilqazaqtyq bir komıtet  – uıym kerek. Álibı sol oılaryn negizdep 1919 jylǵy mamyrdyń basynda  Reseıdegi  Halyq Komıssarlary keńesine arnaıy hat joldady. Onyń uıymdyq qurylymy, kim basqarýy tıis, músheleri kimder bolýy kerektigi jóninde de naqty usynys jasady. Osyndaǵy: “Meniń usy­ny­sym boıynsha”, – de­ge­nine qaraǵanda, Qazrev­kom tóraǵalyǵyna ózi taǵaıyndalatyndyǵyna Álibı Toǵjanulynyń kúmáni bolmaǵany anyq ańǵarylady. Iá, parasat, bilim, iskerlik qabilet, qazaq jurtyna tany­mal­dyq, onyń aldyndaǵy aby­roı-bedel bárin qosa tarazyǵa tartqanda, sol kezdegi Qazrevkom mú­she­ligine suryptalyp alyn­ǵan kandıdattardyń esh­qaısysyna qoıar kiná joq. Baqytjan Qara­taev, Ahmet Baıtur­synov, Muhamedııar Tunǵashın, Seıitqalı Meńdeshev, Baıqadam Qaraldınniń qaısysy bolsa da qatardaǵy múshelik óz aldyna, Qazrevkom tóraǵalyǵyna úmitker azamattar, laıyqty qaıratkerler. Bul arada Qazrevkom músheligine saılanatyn orys jáne basqa ulttardyń ókilderine toqtalmasaq ta bolady. О́ıtkeni, Stanıslav Pestkovskııdiń kýálandyrǵanyndaı, keńestik ortalyq úkimet basshylary Qazrevkomnyń tóraǵasy jergilikti ulttyń ókili – qazaq bolsyn  dep biraýyzdan kelisip qoıǵan bolatyn. (“Sovetskaıa step”, 4.H.1930). Kimdi qoıý kerek? Áńgime soǵan tirelgen. Joǵaryda aıtylǵan múshelikke kandıdattardyń árqaısysyna jeke-jeke aýyzsha minezdemeler daıyndalyp, talqyǵa túsken. Kimniń kim ekeni sonda belgili bolǵan.

Álibı Jangeldın – 1915 jyldan RSDRP múshesi. Partııanyń tapsyrmalary boıynsha  Qazan revolıýsııasyna deıingi jyldarda Dalalyq qazaq ólkesinde, Qyrymda jumys istegen. Revolıýsııalyq áskerı keńestiń tóraǵasy Lev Davydovıch Troskıı ony 1917 jyldyń kúzinde, ózi Búkilreseılik ortalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp turǵan kezinde arnaıy kýrsta oqyǵannan keıin Qyrymǵa jumysqa jiberilgen kezinen biledi. 1917 jyldyń jeltoqsanynda Halyq Komıssarlary keńesiniń kezekti májilisinde Torǵaı oblysynyń  áskerı komıssarlyǵyna taǵaıyndalǵany úkimet basshylarynyń bárine belgili.    Abyroı-bedelinde daq joq.

Baqytjan Qarataev batyl qaıratkerligimen, sheshendik talantymen tanylǵan belgili zańger. Memlekettik Dýmada patsha úkimetiniń  otarshyldyq saıasatyn, ásirese, qazaqtardyń qystaýlaryn buzyp, ol jerlerge ishki  Reseıden shubyrǵan qara shekpenderdi qonystandyrýyn aıyptap sóılegen sózi V.I.Lenınniń nazaryn aýdarǵan. Onyń biz mujyqtarǵa yǵysyp jer berýge qarsy emespiz.    Qystaýlarymyzdy buzbasa eken degen sózderin Vladımır Ilıch bolshevıkterdiń agrarlyq programmasyna baılanysty maqalasynda mysalǵa keltirilgen   han tuqymy. Aqsúıek. Aqpan revolıýsııasyna deıin patsha úkimetimen jaman bolmaǵan. Romanovtar patshalyǵynyń 300 jyldyǵyna arnap óz aýylyn Romanovka dep ataǵan. Bolshe­vıkter jaǵyna shyqqanyna áli jyl tolmaǵan kez.

Ahmet Baıtursynov Alash ulttyq partııasynyń negizin qalasyp, qurýǵa  belsene qatynasqan iri qaıratker. “Qazaq” gazetin shyǵaryp, aǵartýshylyq baǵyt ustaǵan demokrat. Patsha zamanynda kóp qýǵyn-súrginge ushyraǵan. Álibı Jangeldınniń aıtýynsha, kórnekti ádebıetshi, ǵalym. Keńes ókimeti aldyndaǵy kúnási az emes. Ony shyn moıyndap, Alash partııasynan da, Alashorda úkimetinen de qol úzgeni keshe ǵana.

Seıitqalı Meńdeshev parasatty, bilimdi qaıratker. Bolshevıktik jumystaǵy tájirıbesi az. Oral oblystyq oqý bóliminiń meńgerýshiliginen Qazrevkom músheligine kóterilýdiń ózi az dáreje emes. Qabileti erekshe baǵalanǵanynan usynylǵan. Jańa laýazymǵa tolyq saı keledi.

Muhamedııar Tunǵashın men Baıqadam Qaraldınniń biri burynǵy gýbernııalyq, endi biri burynǵy ýezdik mekeme qyzmetkerleri. Patshadan alǵan shen-shekpenderi, nagradalary bar. Bulardyń keıde bir búıregi Alash partııasyna bursa, bir búıregi bolshevıkter jaǵynda turady (S.Pestkovskıı, “Sovetskaıa step”, 4.H 1930) Ekeýin de Qazrevkom músheligine paıdalaný oryndy.

… Tańdaý revolıýsııalyq jumys tájirıbesi jetkilikti, saıası kózqarasy, ustanǵan baǵyty jaǵynan da senimdi  Álibı Jangeldınge tústi. Ortalyq úkimet pen partııa basshylyǵy ony Qazrevkom tóraǵalyǵyna taǵaıyndaýdy uıǵardy. Bul sheshim týraly I.V.Stalın Á.Jangeldınniń ózin ońasha bir qabyldaǵanda ashyq aıtyp, kóńildendirip te qoıǵan.

Biraq Álibıdiń bul qýanyshy uzaqqa barmady. Stalın qazaq delegattaryn shaqyryp alyp Ortalyq  úkimettiń osyndaı sheshimi bar ekenin, Qazrevkom músheligine kimder kiretinin, onyń tóraǵalyǵy Dalalyq Qazaq ólkesiniń Tótenshe komıssary esebinde kóp jumys tyndyryp, synalǵan bolshevık Álibı Jangeldınge tapsyrylatynyn aıtqanda, delegattar qulaqqa urǵan tanadaı bir sát tym-tyrys bola  qaldy. Sonsoń delegattardyń  arasynan bireýi ornynan turyp:

– Pikir aıtýǵa bola ma? – dep surady.

– Nege bolmasyn. Ábden bolady, – dep Stalın pikirdi tyńdaýǵa yqylasty ekenin bildirdi.

Pikir jaqsy-aq bastaldy. Ol Jangeldınniń Keńes ókimetine, qazaq halqyna sińirgen eńbegin aıtyp maqtaýdaı-aq maqtap berdi. Qazrevkom tóraǵalyǵyna laıyqty qazaq ekenin de óte oryndy dáleldedi. Biraq… Osy biraqtan keıin kómeı belgili bola bastady. Biz qazaq degen keń baıtaq dalada basymyzdy qosamyz dep bas aýyrtpaı erkin ósken elmiz. Qazaq úsh júzge bólinedi. Buryn olardy árqaısysynyń óz handary men sultandary jeke-jeke bılegen. Al júz degenińiz áldeneshe taıpaǵa, taıpalar   rýlarǵa, rýlar atalarǵa bólinip kete barady. Keleli áńgime bolyp, ulttyq, memlekettik mańyzy zor máseleniń taǵdyry sheshiler kezde “bireýi olaı qarap, bireýi bylaı qarap, túgel sózdi tyńdamaıtyn”, biriniń sózine biri toqtamaıtyn halyq dúnıede ekeý bolsa biri qazaq ta, jalǵyz bolsa ózi. Sondyqtan Jangeldın qanshalyqty bıik parasatty, zor bilimdi, isker bolsa da ony  Qazrevkom tóraǵalyǵyna qoıýǵa bolǵyzbaıtyn bir aıyby bar. Ol aıyby – qazaqtyǵy. Meniń Ortalyq ókimet aldyna qoıar ótinishim: Qazrevkom tóraǵasy orys nemese basqa bir beıtarap ulttyń ókili bolsyn!

Sheshenniń Jangeldınge emes, qazaq ataýlynyń Qazrevkom tóraǵalyǵyna taǵaıyndalýyna jan sala qarsy shyqqanyna tańdanǵandaı, oılana tyńdap otyrǵan Stalın endi ne isteýimiz kerek degendeı biraz únsiz otyryp qaldy. Sodan keıin baryp:

– Buǵan ne aıtasyzdar? – dep delegattardy jaǵalaı bir sholyp ótti.

Delegattardyń jańaǵyǵa qosary da, alary da joq bolyp shyqty. Bas ızeýmen maquldap, ózderiniń rızashylyqtaryn bildirdi.

Álibı Jangeldın osylaısha tóraǵa taǵyna otyrmaı turyp túsip qaldy.

Stalınniń qazaq delegattarymen kelesi kezdesýi kóńildi ótti”.   Ol úkimet basshylary ózara aqyldasyp, qazaqtardyń tilegin qanaǵattandyrýdy jón dep tapqanyn, Qazrevkom tóraǵalyǵyna  Ult isteri jónindegi halyq komıssarynyń   orynbasary Stanıslav Pestkovskııdi taǵaıyndaýdy uıǵarǵanyn aıtty. Qazaq delegattar jarysa:

– Durys!

– Durys sheshim. Maquldaımyz! – desip rızashylyqtaryn  bildirdi.  Qazaqtar osylaı qazaqtyń qolyna tıgeli turǵan ult bıliginiń tizginen tartyp aldy da polıaktyń qolyna ustatty.

Bul jaı osy kezge deıin tarıhshylardyń nazaryna ilinbeı, ol týraly ashyq aıtylmaı keledi. Bilmegendikten emes, árıne. “Áıel desem ájeme tıedi”, degendeı, shyndyqty aıta bastasaq, qazaqty basqarýǵa beıtarap ult ókilin surap alǵan, keıin “dástúrge” aınalyp ketken bar kiná   aýyr zardaptarymen qosa qazaqtyń óz moınynda qalady. Aıtpaıyn deseń sol kezde uzyn sany alty mıllıonǵa jýyqtap qalǵan  irgeli halyqtan laıyqty bir adam taba almaǵan keńestik ortalyq úkimet kináli bolady da. Olaı deýge sol kezde kimniń batyly barmaq? S.Zımanov, S.Dáýletova, M.Ysmaǵulov ózderiniń “Kazahskıı revolıýsıonnyı komıtet” atty kitabynda bul jaıdy qazaq dalasynda Keńes ókimetin ornatyp, ony nyǵaıtý úshin revolıýsııalyq kúreste shyńdalǵan tájirıbesi mol S.Pestkovskıı sııaqty tabandy qaıratker kerek boldy. Qazaq qaıratkerleri arasynda dál ondaı daıarlyǵy bar adam tabyla qoımady. Qazrevkom tóraǵalyǵyna qazaq emes, beıtarap ult ókili taǵaıyndalýynyń basty bir sebebi osy dep túsindiredi.

Kezinde esh jerde jarııalanbaı, aıtylǵan jerinde qalyp qoıǵan sol bir shyndyqtyń shetin S.Pestkovskııdiń ózi  estelik esebinde jazyp, 1930 jylǵy 4 qazanda “Sovetskaıa step” gazetinde jarııalanǵan, joǵaryda biz birer silteme jasaǵan maqalasynda shyǵaryp berip ketti. “Qazrevkom tóraǵalyǵyna jergilikti ulttyń ókili – qazaqty taǵaıyndaý jóninde ortalyq úkimet berik toqtamǵa kelgen edi. Biraq  qazaq delegattarynyń biz ózara kelisip jumys isteı almaımyz ǵoı, sondyqtan Qazrevkom tóraǵalyǵyna orys nemese basqa bir beıtarap ulttyń ókilin taǵaıyndańyzdar dep tilek qoıýyna baılanysty Stalın óziniń orynbasary bolyp jumys istep júrgen meni usyndy. Ortalyq úkimet te, qazaq delegattary da buǵan qarsy bolǵan joq”, – dep jazdy ol.

Álibı Jangeldınniń ómiri men revolıýsııalyq qyzmeti haqynda kezinde kóp jazyldy. Biraq sonshalyq kóp avtordyń bári derlik S.Pestkovskııdiń sóz bolyp otyrǵan esteligine, onyń ishinde Qazrevkom tóraǵasyn saılaý máselesinde qazaqtardyń ózderi ısi qazaqtyń ol orynǵa otyrýǵa qarsy shyqqanyna kóńil bólmegeni qaıran qaldyrady. Eger akademık Serikbaı Beısembaev óziniń “Lenın ı Kazahstan” atty irgeli monografııasynda   keltirmese, siltemedegi gazet maqalasy belgisiz kúıinde qala berer me edi, álde qaıter edi?

Qazaq delegattarynyń Qazrevkom tóraǵalyǵyna qazaq ataýlyny saılaýǵa qarsy shyqqany jóninde Álibı Jangeldınniń ózi birer sóz aıtyp ketpedi me eken? 1961 jyly Almatyda basylyp shyqqan “Alıbı Jangeldın. Dokýmenty ı materıaly” atty kitaptaǵy  (qazaqshasy 1975 jyly jaryq kórdi) ómirbaıandyq “Meniń ómirim” jazbalarynan eń bolmasa sol oqıǵaǵa megzeıtin bir emeýrin taba almaımyz. Bul qalaı? 1947 jyly uly Qazan revolıýsııasynyń 30 jyldyǵy saltanatpen atalyp ótkeni belgili. Osyǵan baılanysty BK(b)P Ortalyq Komıtetiniń tapsyrmasy boıynsha revolıýsııadan burynǵy stajy bar kart bolshevıkterdiń estelikteri jazylyp alynǵan. Tarıh ǵylymynyń kandıdaty Raısa Isaakovna Golýbeva Máskeýden stenografıstkasyn ala kelip 1946 jyldyń jeltoqsany men 1947 jyldyń qańtar aıy aralyǵynda Álibı Jangeldınniń qasynda otyryp esteligin qaǵazǵa túsirgen. Sonda ol Ortalyq úkimet ózin Qazrevkom tóraǵalyǵyna usynǵanyn, delegattar munyń ózine emes, qazaqtar ózara kelise almaımyz ǵoı, dep beıtarap ult ókilin surap alǵanyn ashyq aıtypty. Qurastyrýshylar ma? Álde redaktorlar ma? Áıteýir bireýler: “Munyń keregi ne?” – degendeı alyp tastaǵan. Múmkin bul jerde jalǵan namysqa shabý     da bar shyǵar.

Solaı. Aqylǵa salsań qazaqtar qazaqtyń tóraǵalyqqa taǵaıyndalýyna qarsy shyqpasa kerek edi. Jangeldındi dálelin taýyp jaqsy-aq qulatqan. Biraq ortalarynan bireýdi usynaıyn dese, úlken laýazymdy birine biri qımaı, bıik mártebeni beıtarap bireýge berýdi jón kórgen. Uzyn sózdiń qysqasy osy.

Qazaqı qyzǵanysh ult bıligin qurbandyqqa shalyp jibergen.

Eń jamany: qazaqı qyzǵanysh ult bıligin bir jolǵa qurbandyqqa shalyp qana qoıǵan joq. Ortalyq úkimet músheleriniń mıyna: qazaq baıǵus óz tizginin ózi ustaýǵa áli daıyn emes eken ǵoı degen uǵymdy tesip quıyp ketti.

Arada alty aı óter-ótpestegi aýys-túıiste osy uǵym Ortalyq úkimettiń esine qaıta túsip, olardyń bul jónindegi qalyptasqan pikirin birjola bekitip tastady. Olaı deıtinimiz, 1920 jyldyń kóktemine qaraı Polshamen aradaǵy soǵysqa baı­la­nysty S.Pestkovskıı Máskeýge jumysqa shaqyryldy. Mine, dál osy kezeńde Qazrevkom úlken bir “uıymshyl­dyq, iskerlik” tanytty. Ortalyqqa ústi-ústine jedelhat joldap, S.Pest­kovskııdi or­nynda qaldyrýdy ótindi. Qazrevkomnyń bul tilegi qabyldandy. Beıtarap tóraǵany qazaqtyń dám-tuzy ýaqytsha bolsa da taǵy ustap qaldy.

Biraq Ortalyq úkimet óz degenin istemeı qoımady. Arada úsh-tórt aı ótkennen keıin, 1920 jyldyń jaz ortasynda S.Pestkovskııdi Máskeýge jumysqa shaqyryp aldy da, onyń ornyna taǵy bir polıak – Radýs-Zenkovıchti jiberdi. Ol keıin Qazaq keńestik sosıalıstik respýblıkasy qurylǵanda Halyq komıssarlary keńesiniń tóraǵalyǵyna saılandy. Obkom hatshysy bolyp partııalyq bılikti óz qolyna aldy.

Osylaısha Qazaq elin basqarý tizginin “beıtarap ult” ókiliniń qolyna ustatý dástúrge aınalyp kete bardy.

О́tkenge ókinip, san soqqannan paıda joq deımiz ǵoı. Sóıtse de aıtpasqa taǵy bolmaıdy. Bárinen buryn onyń búgingi jáne keler urpaqqa tarıhı taǵylymy qymbat. Qazaq delegattary Álibı Jangeldındi qulatý úshin qazaq ultynyń bıligin qurbandyqqa shalyp jiberdi.

Dál sol kúni qazaq ultynyń bıligi qurbandyqqa shalynyp qana qoıǵan joq. Kóp keshikpeı 1 mıllıon 700 myńdaı   ómiri qosa qıylyp ketti.

Átteń… Átteń! Toz-toz bolyp ketken Qazaq eliniń basyn qosyp, basqarý úshin qurylǵan tuńǵysh mekemeniń basyna qazaq otyrǵanda ol keıin taǵy bir qazaqqa mura bolyp qalatyn edi. 1925 jyly Qazaq elin basqarýǵa Goloshekın emes, Turar Rysqulov, Sultanbek Qojanov, Smaǵul Sadýaqasov, Oraz Jandosov, Seıitqalı Mendeshev, Sáken Seıfýllın sııaqty ultjandy azamattardyń biri otyrsa 1920 jyldyń sońy men 1930 jyldardyń basyndaǵy asyra silteýshilik sonshalyq shyrqap ketpeıtini, qazaq 1922 jáne 1932 jyldarǵy ashtyqtan topalań tıgen qoıdaı qyrylmaıtyny anyq edi.
Sapabek ÁSIPOV,
fılologııa ǵylymynyń kandıdaty.

26 maýsym 2002 jyl.

Túsiniktemeler

1. Álibı Jangeldın, “Dokýmentter men materıaldar”, 1975, 115-bet.

2. V.I.Lenın, Shyǵarmalar. Tolyq jınaǵy, Almaty, 1976 j., 16-tom, 419-bet. Onda bylaı delingen: “Qyrǵyz-qaısaq halqynyń atynan II Dýmada depýtat Qarataev (Oral oblysy) sóıledi: biz, qyrǵyz-qaısaqtar… bizdiń sharýa baýyrlarymyzdyń jerge muqtajdyǵyn jaqsy túsinemiz jáne sezemiz, biz rızashylyǵymyzben yǵysyp oryn berýge ázirmiz (39-májilis, 673-bet), “biraq basy artyq jerler óte az”, al, “qonystandyrý qazirgi kezde qyrǵyz-qaısaq halqyn kóshirip jiberýmen qat-qabat júrgizilip jatyr”… “qyrǵyzdardy jerlerinen emes, olardyń turǵyn úılerinen kóshirip jatyr” (675). “Qyrǵyz-qaısaqtar árqashan oppozısııalyq fraksııalardyń bárine ish tartyp otyrady (675)”. (“Sosıal-demokratııanyń 1905-1907 jyldardaǵy birinshi orys revolıýsııasyndaǵy agrarlyq programmasy” degen eńbeginen).

3. Álibı Jangeldın, “Dokýmentter men materıaldar”, 1975, 129-bet. “Joǵaryda aıtylǵan Dýlatov pen basqalardyń shaıkasyna qarsy jergilikti qazaq áskerleri shyǵyp, Qońyraýly stansııasynda búlikshilerdiń usynysy boıynsha qantógisti boldyrmaý jóninde kelissóz júrgizdi, sóıtip bul shaıka Sovet ókimetin moıyndap, Torǵaı garnızonynyń jaǵyna shyqty. Shaıkanyń basshylary marttyń aıaǵy men apreldiń basynda Torǵaıǵa keldi jáne ózderiniń shyn nıette ekenin bildirý úshin olardyń birin, atap aıtqanda, Baıtursynovty belgili qazaq ádebıetshisi retinde menimen birge Máskeýge jiberdi. Qalǵandary maǵan telegramma joldap, sońymyzdan kele jatqanyn málimdedi, biraq qazirgi jaǵdaıda olardyń jeter-jetpesi belgisiz. Baıtursynov bolsa qazir Máskeýde menimen birge”.

4. KOMA, Álibı Jangeldınniń esteliginen: “Meni qazaq áskerı-revolıýsııalyq komıtetiniń tóraǵalyǵyna saılaý usynylǵan edi. Qazaq delegattary arasynda alaýyzdyq týýyna, olardyń bastyqtyń beıtarap adam bolǵany durys degen talabyna sáıkes Stalın joldas Qazrevkom tóraǵalyǵyna Ult isteri jónindegi halyq komıssarıatyndaǵy óziniń orynbasary S.S.Pestkovskııdi usyndy”. 1363-qor, 1-tizbe, 12-is, 111-bet.