Qyr asyp ketken aqboz at

Jeksenbi, 15 shilde 2012 0:26

(Kınorejısser Májıt Begalın týraly fragmentter)

Shahań bir ba­dy­raqty  súırelep áke­lip, qýyqtaı tar ból­mege jetelep kir­gizdi; jal­maýyzdyń janaryndaı terezesi tóbesine bitken kúńgirt qujyraly kózi tanadaı meńsiz qara jigit naı tartyp otyr edi, ala keýim kók tútinniń ar jaǵynan kógenge baılanǵan qozydaı jáýdirep ala-qula kıingen botatirsek boz­balalardyń júzi qaraýytady. Qashanda úl­ken-kishige ózimsinip óktem-óktem sóıleıtin Sha­hań, Shahmet aǵa Qusaıynov kıip-jaryp keldi de:

Jeksenbi, 15 shilde 2012 0:26

(Kınorejısser Májıt Begalın týraly fragmentter)

Shahań bir ba­dy­raqty  súırelep áke­lip, qýyqtaı tar ból­mege jetelep kir­gizdi; jal­maýyzdyń janaryndaı terezesi tóbesine bitken kúńgirt qujyraly kózi tanadaı meńsiz qara jigit naı tartyp otyr edi, ala keýim kók tútinniń ar jaǵynan kógenge baılanǵan qozydaı jáýdirep ala-qula kıingen botatirsek boz­balalardyń júzi qaraýytady. Qashanda úl­ken-kishige ózimsinip óktem-óktem sóıleıtin Sha­hań, Shahmet aǵa Qusaıynov kıip-jaryp keldi de:

– Myna qara ketikti tanısyń ba?  – dedi.

– Ketik kóp qoı. Qyryqqa kelip qyrqyljyń tartqan mynaý Sashkanyń aýzynda da bir tis joq, – dedi tana kóz qara jigit. – Tanymasam da tisi shyǵyp qalǵanǵa uqsaıdy.

– Ony ózim de bilem. Tek áldekim sııaqty uzyrpatyr, naqal bolmaǵan soń buıdasynan súırep júrgenim de… Qysqasy munyń myqty bir ssenarııi bar, – dedi Shahań.

– Bolsa tastap ketsin, tanysyp kórelik.

– Joq, tastap ketpeıdi. Bul qazir oqıdy, bárimiz tyńdaımyz.

– Okonchatelnyı varıant pa?

 – Aqanshti barıant dep akti jasaǵan eshkim joq… Syrobato, aqyl-keńes kerek. Kollegııaǵa baryp edik, báriniń aıdarynan jel esip otyr eken.

– Endeshe, meniń de tyńdaýǵa ýaqytym joq.

– Tyńdamasań tyńdama. Biraq, bul qara ketik endi senderdiń qyr sońdaryńnan qalmaıdy, – dedi de Shahań badyraqty taǵy da jeteleı jóneldi.

 Shahań aıtty-aıtpady, qaraketik tana kóz, meńsiz qara jigitti bes-alty jyl ótken soń taqymdap qoımaı otyryp, Qara teńizdiń jaǵasynan qýyp jetken edi…

… Jaǵa qumyrsqanyń ıleýin­­d­eı; kóńiline syımasa kók teńiz de adamǵa tarlyq jasaıdy eken. Tomyrylyp pisken jeli­degi tor qaýyndaı tóńkerilip jatqan kóp qaryn. Kópshiligi ózimizdiń jaqsy kóretin áıel degen ınabatty juraǵat. Alqym men buǵaq maıyn kúnge jalatyp, súıek jutyp qoıǵan sıyrdaı keıkıip turǵandary da bar. Ystyq tabaǵa túsken jumyrt­qanyń sary ýyzyndaı forma­synan aıyrylyp, jaıylyp baryp kókjıekke qulaǵan qulaqty kún de batýǵa aınalǵan. Biraq, tymyrsyq aptap keńsirik jaryp, mı qaınatyp barady; qyryq kún shildedegi qalanyń halyqqa lyq toly gújildek avtobýsynyń átir men ter  ıisi aralas qoıyrtpaq aýasyndaı.

Ol kóńilsiz edi. Sýǵa da shomylmaı kóleńkede jatyp aldy. Mańaıyndaǵy jalańash jurttan da, kók teńizdiń kóbiginen de boıy titirkengendeı jıyrylyp otyr. Plıaj qoltyqqa ornalasqan-dy. Kúndiz-túni ári-berli sabylǵan keme men teńiz barjylarynyń qoqysy, jer maıy da osy betten qalqyp shyǵýda.

– Áı, shyqsańshy endi, jetti ǵoı, –  dedi ol qaraketikke. – Baǵy bir zamanda jaılaýǵa kósh­kende bir shomylyp, qystaýǵa qaıtqanda sýǵa bir-bir súńgigen malshylardy kórip áldekim:  ıapyraı, myna jurt balyq bop ketken be dep tańdanǵan eken… Jetisipsiń!.. – dep kúldi. Sosyn, kreo­lınge toǵytqan qotyr toqtydaı mazýtqa bylǵanyp kelgen qaraketikke. – Qoı, sen balyq bop ketpeı turǵanda elge qaıtalyq.

– Kelgenimiz keshe edi ǵoı.

– Bul jerde ekeýmiz eshqandaı is tyndyr­maspyz. Odan da Almatyǵa baryp aqyldasalyq. Aýyl irgesiniń arýaǵy basqa… Baıqaımysyń, my­naý jaǵa, mynaý sý da qolańsa sasyp ketken joq pa?.

 Shelek súıretken sarnaýyq sáýdegerden úsh somǵa úsh balyq satyp aldyq. Forel dep maqtaǵan. Foreldiń jon arqasy teńbil shubar bolsa kerek, mynasy “sor” dep atalatyn oınastan týǵan teksiz maıshabaq bop shyqty. Qoly-basty byljyratyp  balyq mújýdi jek kóretin Májkeń onyń tegin surap qaıtsin, áıteýir aldanysh úshin qınalyp otyryp úsh somyn sýyryp bergen. Eki shısha “psoý” teńdengen qaraketiktiń sońynan salaqtap eki “shal” Psoý ózenin jaǵalap keledi.

Kópten beri tútin ıiskegen joq edik. Shyrpy, kepken salyndyny byqsytyp qoıyp endi jaıǵasa bergenimizde jaǵany ıt jetelegen serýenshiler kernep ketti. Baladan góri ıt jeteleý ońaıǵa tús­ken ýaqyt qoı, onyń ústine ıt te jeti   qazyna­nyń biri   desedi. Biraq, tilderi sala qulash taıyn­shadaı dúregeıler kezek-kezek kelip, irgemizdi tý-talaqaı tebe bastaǵanda, qazyna bolmaı ketkirdi qańq etkizip qasqa mańdaıdan kóseýmen salyp-aq jibergiń keledi. Tek amal joq, qolyń qyshy­ǵanmen aýyl úıdiń ıtiniń de quıryǵy qaıqy deısiń de qoıasyń. Endi birde ańǵarsaq, ıintiresken jurt jalaqqa jınalǵan qoıdaı jan-jaǵymyzdan qaýmalaı, oshaqqa ıtingen bizderdi tor ishindegi taǵy­daı qyzyqtap tur eken.  “Jylqy kisinesken­she, adam sóıleskenshe” – deıdi ǵoı, bir-eki aýyz qaǵytpadan keıin dabyrlaı kımelep, aqyry ot basynan úsheýmizdi aıdap shyqty. Qolamtadaǵy eki-úsh mýndırli kartop pen úsh shabaqty saýǵaǵa berip, taǵy da qonys aýdarýǵa týra keldi. Ot basynda óńsheń bir tilersegi qyltıǵan teke saqal­dar gıtarasyn tepeńdetip jer tepkilep qala berdi:

 Úsh adam – bes qol, bes aıaq sandalyp júrip teńiz jaǵasyna qaıta shyqqan. Uzaqty kúnge qus bazaryndaı  shýlaǵan sý-qum endi ǵana tynys alǵandaı. Munartsyz shańqandaı aspanǵa aı da sharshap-shaldyǵyp, manaýrap kóterildi.

– Keń jaılaý – jalǵyz besik jas balaǵa.

Alla asyraǵan pendesi ash bola ma?

Er jetken soń syımaısyń keń dúnıege,

Tynyshtyq pen zar bolarsyń baspanaǵa, – degen ose-ee dep – Májkeń shólirkep qalǵandaı balyq sasyǵan jaǵanyń óńezdeı aýasyn óńeshin jyrta bir simirdi de, oń qolyn úzip alyp top etkizip qum ústine tastaı saldy.

– Ne dediń? – Vasılıı Ivanovıch Májkeńniń kúbirin túsinbeı qalsa kerek, ol da oń aıaǵyn sýy­ryp alyp qumǵa qadady da betimizge bajyraıa qarady.

– Baıaǵyda Abaı degen bir shalymyz qazaqtyń sary dalasyna syımaı, salaqtaı qańǵyryp júrgen kezinde jylap aıtqan bir sózi eken.

– Májke, tórkinin qýsaq Lermontov emes pe?..

– Pyshyldama! Lermontov ondaı óleń jazǵan joq.

Daýdyń aqyrynda Abaıdy ary julmalap, beri julmalap aýdarǵan bop Vasılıı Ivanovıchke júginip edik, qotarmasy qorash boldy ma ol da Lermontovtan mundaı óleń oqyǵan joq edik dep qaraketikti  Májkeńe jyǵyp berdi. Meıli, bireýmen bireý aýyz jalassa úshinshisin qańǵytyp jiberetini qashannan málim, qaraketik týyn jyqty da, qosyn kóterip maıdan dalasyn tastap shyqty…

Keshegi qan maıdannyń surapylyn birdeı kesh­ken eki dostyń tvorchestvolyq sapary da bir bas­talǵan; ónerdegi órisi ár basqa bolǵanymen ómir haqyndaǵy oılary, ózegi birdeı eki muńdas osy joly da úlken qalanyń beımaza shýynan qa­shyp Sý-qumǵa kelip tyǵylǵan-dy; bizderge alys­taǵy tarıh, olarǵa kóz kórdi, qulaq otyqty bolǵan soń osydan jıyrma bes jyl burynǵy Más­keý túbindegi qazaqstandyq batyrlardyń erli­gin ek­ranǵa tartpaq edi. Kórmegen jurt qııalyna júgi­nedi, kórgenniń jóni bir basqa, tegi bastan kesh­kendi qaıta jańǵyrtý qıyn da, ári jaýapty bolsa kerek, ekeýi kelgennen beri quıryq basyp, qalam tarta almaı sendelýde. Qara bastyń qamyn qýala­ǵan kemshin pendege bolmasa bul jer ábiger adam­nyń, ásirese óner adamynyń qonysy emes eken.

Alystaǵy bir saǵynysh Májkeń kóńiline Abaı  óleńiniń bir  shýmaǵymen muń bolyp kirip, bolashaq jasalmysh shyǵarmanyń alǵashqy joly osy shýmaqtan sabaqtalǵandaı edi. “El basyna kún týsa” atty fılmdegi Bozjanovtyń aýzyndaǵy: “Jaınaǵan týyń jyǵylmaı, jasqanyp jaýdan tyǵylmaı” – dep bastalatyn Abaı joly osy edi. Túnimen shabadanyn býyp-túıip, kók teńizdiń jaǵasyn qıǵysy kelmegen jeńgemizdiń torsylyna da qaramaı aýyl qaıdasyń dep tartqan;  bir shýmaq óleńdi eske túsirý úshin samoletpen bir kúnshilik jerge baryp qaıtty deý kórer kózge bolmasa estigen qulaqqa ersileý, árıne. Onyń ústine jalynyp-jalpaısań da bir ssenarııińdi oqymaıtyn Májkeńniń tom-tom kitapty qalaı sińirip qoıatynyna tań qalasyń. Oqta-tekte suraı qalsań: “E-e, qoı kórmesek te eshkili baıdyń qyzy edik”, – deıdi  de qoıady. Kóp áriptesterinen onyń bir ereksheligi – ol árqashan ekrandy kitap  betindeı oqıdy da odan poezııanyń sazyn, aqynnyń arqasyn izdeıdi. Qaı fılmin kórsek te aqyn babalarymyzdyń jyryn tyńdaı­myz, Mahambet te, Abaı  da ánsheıin qyzyl sóz úshin qıýasyz enbeıdi, halqymyzdyń psıhologııasy men rýhynan týyndap, shyǵarmanyń arqaýyna taspa órimindeı sińip jatady. Kıno ónerin ıisi bóten, órisi basqa dep baǵalaıtyn keıbir prozaıkterdiń kóńiliniń muzyn syndyryp, bul janrǵa degen ishtegi janashyrlyqtyń kózin túrtken de Májkeńniń osy aqynjandylyǵy sebep  bolsa kerek.

El tarıhyna qatysy, el taǵdyryna qajeti joq bos qyzyqqa boı urmaıtyn Máj­keńniń ónerdegi  taǵy bir prınsıpi; Shoqan, Baýyrjan, Mánshúk – Májkeńniń kınoda jasaǵan obrazdarynyń qysqasha sany osyndaı. Al “Kimniń izi kókjıekte shubart­qan” (“Sledy ýhodıat za gorızont”) fılmi kó­rermen qaýymǵa ártúrli oı salǵan. Oılamaǵan keıbireýler: “mal baǵyp kórmegen el me edik. Úsh mezgil mal jaıǵap, úsh mezgil as ishkenniń nesi tańsyq” – dep narazylyq ta bildirgen. Sol bir tusta mektep bitirgen jas  ataýlyny malǵa shaqyrǵan uran bolǵan-dy. Jazıra men bala Tanabaı kóptiń biri edi. Basqa tússe baspaqshyldyń biri bolǵysy kelmeı eki jas ta maldy aýyldy tastap ketti. Kómpis Asan kóńiline túıtik almaǵan kúıi qala berdi. Bireýdiń qyzyǵy bireýge ersi, bireý­diń kúlkisi bireýdiń kóz jasyndaı. Sy­nyq shyr­pyny shyǵynǵa sanaıtyn sharýanyń adamyna kóterem toqtynyń ólimi de ýaıym, al malmen birge órip, ermegi de, eńbegi de sol tórt túlik­ke telinýmen ótip bara jatqan jyraq­taǵy Tanabaılardyń ketik kóńilin qaı shyǵynǵa syıǵyzýǵa bolar edi?  Kóretini kók­jıek, kók aspannyń astynda kóńil kúıin sher­­t­iser kóńildes te joq. Bizge salsa bul fılm­­niń atyn “Sary dalanyń muńy” der edik.

… Kókjıek shubar shymyldyqtanyp qapty. Shubar shymyldyqtyń ar jaǵyndaǵy aı súlderi de kómeski. Melshıgen taýlar, sabalaq orman manaǵydaı emes qarańǵylyqqa sińip, dastarhan ústindegi baýyrsaqtaı usaqtap meńireý túnniń betinen súrtilip bara jatyr. Ár úıdiń aýlasynan laq baqyrdy. Laq emes, taýyq eken shaqyrǵan. Bóten jerdiń qorazy da basqasha aıqaılaı ma, shetinen saqaý sııaqty kórinedi. Eki adam tóbemizden tónip kep tur eken. “Ah, dezertıry!” – degen daýysty estigende:

Májıt, qudaı atty!.. Ketelik endi! – dedi Vasılıı Ivanovıch. – Eki “shaldyń” báıbisheleri eken.

Eki “shal” oń aıaq, oń qoldaryn kıip aldy da eki jeńgeıdiń aldyna túsip tompańdaı jóneldi…

… Kıno shirkin jyl saıyn týa bermeıdi. Onyń naýqany da,  mezgili de joq. Saýyn berýinen qysyr qalýy kóp. Onyń ústine Májkeń esh ýaqytta daıyn dúnıege qol artyp kórgen emes. Qashanda avtorǵa aqyl qosyp, birge tolǵatyp, bolashaq lentanyń alǵashqy nusqasynan ekranǵa deıingi azaby men ýaıymyn bólip-jaratyn. Biraq, keıbir rejısserlerdeı avtordyń fantazııasyna, ádebıetke qııanat jasaǵan emes. Sonan ba, stýdııanyń boqshasynda jatatyn shıkili-pisili dúnıelerge kirpııazdyqpen qaraıtyn,  ógeı sanadyń dep bul minezin keıbir áriptesteri keshire almady. Keshirsin, keshir­mesin, Májkeń  ózegin jaryp shyqpaǵan týyndyny asyrandy kúshikke balap, baýyryna basa almaı ketti. Sonan soń da Májkeń óziniń tvorchestvolyq qysqa ǵumyrynda bes-aq fılm jasady. Eger onyń keıipkerleri Shoqan men Baýyrjan ekenin eskersek, bes fılmi eki ǵasyrdyń zamany.

Kinázdik – tvorchestvo adamyna minezdik kategorııa emes, darynnyń daralyǵy, tvor­chestvolyq birbetkeıliktiń, tvorchestvo­lyq estııarlyqtyń jemisi. Kıno qyzmetker­leriniń kóbi “shaı ústindegi” kúıbeń tirlikti alǵyrlyq, zerektik dep sanaıdy. Sonyń bári de jorta jasalatyn “pysyqtyq”, árkimniń aýzynan shyqqan túkirik, GIK-tiń aýdıto­rııasynda áldeqashan qap ketken jelbýaz fılosofııa ekenin jasyrady. Osy “minezderin kórgende”:

“… Momynnan jaman qorqaq joq,

“Qý”, “pysyq” degen at qaıda,

Arsyz bolmaı ataq joq,

Aldamshy bolmaı baq qaıda?” – deıtuǵyn Abaı joldaryna eń bolmasa bir dúrkin kóz salmaǵandaryna qaıran qalasyń. Májkeń ótirik pysyqtardy, kúıbeń tirlikti jek kóretin. Aldamshy bolyp, aram baqpen qońsy qonǵan joq. “Aqymaqta dos, ıtte baja kóp” deıdi qazaq. Májkeńde dos kóp bolǵan joq. Onyń  aınymas dosy óner edi. Ol ómiriniń aqyrǵy sátinde de jaryq dúnıemen kıno túsirý  alańynda qoshtasýy múmkin osy jazmyshtan da shyǵar… Kúıbeń tirlikti qalamaǵan soń Májkeń kıno túsirý alańyna tórt-bes jylda bir-aq oralatyn. Keıbireýge ol syńar qolyn qaltasyna shirene salyp bos júrgendeı kórinetin. Májkeń bos júrse, alty aı qys tapjylmaı jatyp kitap oqıtynyn tek kórgen kóz ǵana biledi. Oqıtyny kóbine kóne kitaptar:   kórkem ádebıet, óner tarıhy,  ásirese, el tarıhy.

…Máskeý qysy qashanda bulyńǵyr; qystyń qysqa kúni qala  shetinen kilmıip zorǵa kóteriledi de sol shyqqan ornyna qaıtadan qulaı salady; Eki bólmeli páterdiń bulyńǵyr zalyndaǵy bar  jıhaz – kitap. Eki kisilik taqtanyń syńary gazet-jýrnaldan beli qaıysady. Eki kózildirikti kezek baptap ustaıtyn. Jeńgemiz jelip júrip, qulqyn sáride poshtabaı jáshikten aǵamyzdyń bir býma tańǵy orazasyn ákep beredi. Sonan shańqaı túske deıin lám-mım joq. Bulyńǵyr buryshtan jaltyraǵan kózildirikti ǵana kóremiz. Bulyńǵyr buryshtan syzdyqtaǵan sıgarettiń sylań tútini ǵana shalqıtyn. Keıde telefon shar   ete qalady:

– Áı, Kalhaýn, álgi aǵań bizdiń eramyzǵa jetti me?

– Bilmeımin. Orazasyn ashyp jatyr ǵoı.

– Shýmerlermen be?

– Shamasy, saqtarmen-aý deımin.

– Shúkir, onda beregirek jaqyndap qalǵan eken…

Májkeń gazetten bas alyp, kózildiriktiń tóbesinen tesilip qaraıdy. Kim dep suraıdy. Telefon soqqan adamdy tyńdaýshynyń bet-álpetinen tanıtyn ádeti edi.

– Dáý shalyń ba? – deıtin.

– Iá.

– Qaıdan?

– Osynda. Músápirhanadan soǵyp tur.

–  Báse!.. Shaıyn ishe almaı otyrǵan ǵoı. Kelsin de. Dúkenge baryp kilegeı ákel. Úndi shaıyn umytpa.

Sháken aǵamyz shaıdy ózi baptaıtyn: nilin ózi shyǵaryp, ózi quıady. О́zgeniń qolyna senbeıtin. Birde Káýkendi kilegeıge jumsasa kerek. Qaltasyndaǵy eki shıshany metroda syndyryp alyp, artynan kástóminiń kompensasııasyn daýlaǵan soń kilegeı tasıtyn kirekesh mindeti meniń moınymda qalǵan. Bizge olar saqa kórindi me, jasy elýge tolar-tolmas aǵala­ry­myz­dy erterek “shal” atan­dyryp jiberippiz. Meniń “Dáý shalym” – Sháken aǵamyz. Aǵalarymyz da bizdi qatty erkeletetin edi. Erkelep júrip Shákeńnen tábárikke surap alǵan mazaq esimim – “Kapıtan de Kalhaýn”, Májkeńniń bergen aty – “Ketik”. Onyń ar jaǵynda inilerine úlestirgen “Kısa”, “Búlkil­baılar” taǵy bar.

Májkeń Shákeńniń aǵalyq jolyn kesip, ómiri aldynan ótken emes. Biraq, biri aǵa, biri ini bop syzylyp jatpaı, aradaǵy azǵantaı jastyń aıyrmasyn syzyp tastap, dos-jarandaı, zaman­dastardaı qaljyńdasyp, jarasyp ótti. О́kinishi sol, Májkeń de, Shákeń de jas teńestirip, ekeýi de jaryq dúnıede elý alty-aq jyl ǵumyr keshti.

– Májıt, sen bir mezgil shýmerlerden beregirek kelseńshi, beregirek, – deıtin Sháken. Aǵalyq osy bir nazda tek ázil ǵana emes, ókpe de bar edi. Onyń tórkini taǵy da kınostýdııanyń kúıbeń sharýasyna kep tireletin.

Máskeý – kıno qyzmetkerlerine atshaldyratyn beket tárizdi, kúnde sabylyp jatqany. Sabyltatyn – óner qamy. “Qazaqfılm” qashanda ssenarııge ashqursaq: ssenarıı tabylsa – sony ekranǵa tartatyn rejısser joq, al kelimsek keıbireýler kergigende jýansyp kerege syndyrady. Sháken aǵanyń ara-tura Májkeńniń adresine tastaıtyn shymshyma qaljyńy: “Sen aýyr júkke ıyǵyńdy tospaı, qıyr jaılap, shet qonyp jatyp aldyń” degen, juqalap jetkizgen qııastyq edi. Obaly qane, “bizde túk te joq” deıtin keıbir kepıetsiz jurtqa bolmasa, qazaq kıno óneriniń tarıhta qalar jurnaǵy sol jyldary dúnıege kelgen. Aǵalardyń mıy men mańdaı teri, júrek qanynyń lúpilinen týǵan “Taqııaly perishte”, “Atamannyń aqyry”, “El basyna kún týsa”, “Qyz Jibek” sol jyldardyń jemisi. “Jaqsydan – sharapat” deıtin bar, Májkeńniń “shýmerlerinen” búkpesiz aıtqanda, ony kóp oqıtyn, kóp biletin bilimdarlyǵynan bizge de mysqaldaı bolsa da bir nár juqqan sııaqty. Oljastyń shýmerler tarıhyn qoparyp, kóne derekti qaıta jańǵyrtyp, búgingi zııalynyń kózimen paıymdaý jasaýyna aǵamyz túrtki bolǵan shyǵar. Máskeýdegi búkil arhıv ataýlyǵa maǵan ulyqsat qaǵaz ápergen de eki aǵam edi. Arhıvterde shań ǵana emes, altyn da bar eken. Oǵan kúni búginge deıin qaryzdarmyz… Májkeńniń inilerine aıtqan aqyly: “Boıyńdaǵy kemshiligińdi jasyrma, oıyńdaǵy jaqsy nıetińdi jurttan qyzǵanba, bilmegenińdi ótirik bilimdarsyp talaspa, ótirik poza jasama – artynan uıatqa qalasyń”, deıtuǵyn. О́tirik bilim­pazdyq ózińdi ǵana emes, ózińdi tyńdaǵan bylaıǵy jurtty da uıatqa qaldyratynyn búginde eskere bermeımiz.

Shyndyqtyń betine týra qaraǵan adam ómirden qoryqpasa kerek. Qorqaqta prınsıp bolmasa kerek. Qan keship, qan tógip, soǵystyń ot-jalynyn, kórip qaıtqan Májkeń pendelerge orıentır jasamaıtyn, onyń ıdeıasy – eldiń ardagerleri edi, onyń keıipkerleri eldiń ataqty azamattary-tyn. Májkeń ara-tura áńgimesinde: oqýǵa alǵash attanǵanda Muhtar Áýezovtiń tún ishinde áýejaıǵa deıin jaıaý shyǵaryp salyp, kıno óneriniń qazaqta kenje ekenin, ásirese, rejısser mamandyǵynyń tapshy­lyǵyn eskertip, sát-sapar tilegenin aıta beretin. Kim biledi, Muhańnyń sol aq batasy qondy ma, bálkim sol uly adamnyń aq tilegin aqtaǵany shyǵar, onyń boıynan irilikke áýes minezdi, tvorchest­vosynan iri tulǵany kórdik: Shoqan, Mánshúk, Baýyr­jan, Panfılov, Rokos­sovskıı.

Pendeshiliktiń qashanda jaqsyǵa aıaqshaldy kesiri bolady. “El basyna kún týsa” fılmi Májkeńniń biraz júıkesin jedi. “Volokolam tas jolyn” ekrandaýǵa alǵashynda kelisim bergen Aleksandr Bek, romannyń avtorlyq qaqysy dep 2000 somdy boıyna sińirip alǵan soń aıaq astynan shalqasynan tústi. “Erdiń artqy qasyn suraǵan dostyqtyń” qııastyǵynan Býrovsk qalasynda bastalyp ketken sem­ka toqtaldy. Búkil kınoǵa qatysýshylar orman ishinde daǵdaryp qaldy. Eger Baýkeńniń ózi, onyń eńbekteri bolmaǵanda fılmniń ekranǵa jetýi neǵaıbyl edi. Qol ushyn bergen Baýkeńniń konsýltanttyǵy, memýary, sosyn qorjy­nynda qalǵan derekti materıaldary. Oljas, Ákim, fılmniń redaktory, osy joldardyń avtory bolyp ssenarııdi qaıta jazýǵa kiristik, kıno jónindegi respýblıkalyq komıtet tóraǵasy qonaqúı men mashbıý­ronyń arasynda kýrerlikke júrýge máj­búr boldy. Ssenarııdi jaz­dym-aý. Biraq… syrttaı pishilgen ton Májkeńe syımaı qaldy da, Býrovskige barýǵa týra keldi.

… Meńireý ormannyń kógildir ymyrty jon arqadan qysyp, kóz sýlandyrady. Aıaz qyryq birinshi jyldyń qysyndaı qaqap tur. О́zenniń arǵy betindegi shaǵyn qalanyń úıleri de búrisip qalypty, tútini alasa ári áljýaz. Orman ishindegi taqtaı baraqtyń qabyrǵasy da sýyqtan qaqyrap túsetindeı. Soǵan jalǵasqan blındaj, transheıalardyń qar astynan nobaıy ǵana kórinedi. Zeńbirek pen myltyq daýysy demeseń, dúrbeleń kútken maıdan shebin eske túsirgendeı muńdy bir úreıli tynyshtyq. Bir táýlik boıy til qatpaǵan Májkeń ekinshi rejısser Saranyń dámdi shaıyna qaramastan, ertesimen fılmniń sýretshisi Ydyrys ekeýimizdi ertip “rekognossırovkaǵa” shyqqan. Májkeń atqa qalaı otyrsa, shańǵymen de atsha jeletin. Bala kezinde fýtbol dobymen Kýchýgýrdiń shańyn qaqqan aǵamyz qyryqqa kelgende de denesin shıraq ustaıtyn edi. Biz mıtyńdap qýyp jetkenshe ol batalonnyń qorǵanys shebin eki aınalyp, ormannyń kúnshýaq jıeginde temeki tartyp otyr eken.

– Iá, Qalhaýn, seniń áskerı sheniń menen joǵary ǵoı, ne kórdiń, ne aıtasyń! – dedi.

Aýdıtorııadaǵy makette, onan qaldy qaǵaz betinde qalammen soǵysqany bolmasa “qýyrshaq” soldat ne aıtsyn. Bul joly qaljyńyn da ótkize almady. О́ıtkeni, aǵa júzi qatqyl, qabaǵy salyńqy edi. Ol úndemegen kúıi sıgaretin sarań­darsha saba­ǵyna deıin sarqyp taýysty da, bizderge sharasyn tepken qoıan kóziniń qıyǵymen ǵana qarady. Sosyn julym-julymy shyqqan ssenarııdi qaltasynan sýyrdy.

– Bári durys, – dedi. –Bári kitapta­ǵydaı. –Aına qatesi joq, – dedi.

– Durys bolsa, endi ne turys?

– Bar kiltıpan sol durystyǵynda tur ǵoı, – dep Májkeń únsiz otyryp qaldy. –Bizge Baýkeńniń kitaby emes, ózi kerek edi ǵoı, – dedi birazdan soń. –Kitapta jazylǵandy oqýshy onsyz da biledi. Jurttyń bizden kútetini kitaptyń syrtynda qalǵan Baýyrjannyń tulǵasy, kitapta aıtylmaı qalǵan Baýyrjannyń sózi men oıy emes pe… – Solaı ma degendeı ol endi maǵan iltıpatpen qarady. – Polıtrýk Klochkovtyń: “Sheginetin jer joq, artymyzda Moskva!” degen urany ańyzdaı tarady. Klochkovtyń sol sózin tyńdap turǵan bireý bar ma eken? Jıyrma segiz túgeldeı qyrylyp ketti degenimiz qaıda. Sonda onyń sózin kim jazyp ala qoıdy eken. Al odan buryn Krıýkovo túbinde: Moskvaǵa otyz-aq shaqyrym qalǵanda: “Maǵan munyń endi qajeti joq!” – dep Baýyrjannyń qolyndaǵy kartanyń ekinshi bóligin kesip alyp tastaıtynyn ekiniń biri bile bermeıdi.

О́ner obektisi bombanyń gúrsili, myltyqtyń tarsyly emes, Baýyrjannyń keıipkerlik ómirbaıany. Májkeńdi qınaǵan da osy edi. Ol sonaý Nevel qalasyna Mánshúkke zııarat qyla barǵan joq, onyń izdegeni batyr qyzdyń ór tulǵasy, el basyna kún týǵan shaqta Otanyn keýdesimen qorǵaǵan el azamatynyń tarıhqa qanmen jazyp ketken erliginiń óshpes iz-tańbasy bolatyn…

… Jol uzaq. Jolaýshy jeteý edi. Jeteý de bolsa jalyqqan sııaqty. Ánsheıinde áńgimeni shýmerlerden bastaıtyn Májkeń de únsiz. Ánsheıinde jatypatar Ábiltaıdyń da “oǵy” taýsylǵan sekildi. Jıyrma shaqty qalany, Ortalyq Rossııa pen Belorýssııanyń biraz jerin sharlap shyqqan “Mosfılmniń” segiz oryndyq mes kerigi sharshaıyn dedi me, ysqyryp-túshkirip, oqta-tekte qalǵyp ketken jigitterdi shoshytyp oıatyp keledi.

– Májke, ánebir jerde shirkeý qalyp barady, – dep Ábiltaı irgege ıek qaǵyp kúldi.

Pishenniń shoshaq munaraly tóbesi eken.  Ien qystaýdy kúzetip turǵandaı tóbesine qar telpek kıip alyp seltıe qarady. Aldanyp qalǵan Májkeń Ábiltaıǵa bajyraıa qarady da:

– Pyshyldamaı otyr, – dep ezý tartty. – Eldi úrkitkeni bolmasa, shirkeý men pishen munarasynan adasatyn Mahno deımisin meni?

Shoshaıǵan shirkeý ataýlyny qur jibermeı, shyqqannan beri sanap kele jatqan Májkeńe Ábiltaıdyń birde:

– Májke, kóringen shómeleni qaǵa bersek, elge bıyl jetpeıtin shyǵarmyz, – dep ázildegeni bar.

Pyshyldamaı otyrdyq. Aıaz birde otyz, birde qyryq. Aspan shańyt. Qulaqtanǵan kún qatyp qalǵandaı qaraǵaı basynan oza almaı tur. Qar ja­mylǵan orman da qatyp qalǵandaı meńireý.  Jeltoqsannyń aıaq astynan apshy qýyratynyn kim bilgen. Basta papaha, úste kelte kúrte, jel keý­­lemesin dep jalańqabat shalbardyń balaǵyn báteńkeniń baýymen býyp tastaǵanbyz. Májkeń­nen basqanyń qudalyqqa júrer kespiri shamaly. Ejelden kúmis qońyraýmen aty shyqqan Valdaıǵa soqqanymyzda sývenır satýshy aspankóz ádemi kelinshek túrimizden seskenip, dúnıesin tyqpysh­tady da: – Qońyraýdyń únin estimegenimiz qashan!.. Dúken turmaq shirkeýde de joq, áıtpese Mahno kele jatyr dep kúnshilikten dabyl qaǵatyn edik qoı degen.

Ádemi kelinshektiń aýzy dýaly boldy da, sonan seńseń bórik, tuıyq shalbar kıgen birimiz Mahno atanyp shyǵa keldik. Onan arǵysyn Májkeńniń ózi septegen. Bi­raq, Májkeń áste kisi kemitip, bireýdiń osaldyǵyn mazaq qylmaıtyn, bireýdiń jaryma­ǵan minezi men ja­raspaǵan yrjańyna, áıtpese, boıyndaǵy bar qasıetin jurtqa tosa almaı­tyn ora­sholaqtyǵyna renjip, eptep shymshyp tastaıtyny bar. Tegi, qotıyn adamǵa qasıet qon­baıdy. Qasıeti bar adamnyń qasynda qotıyn júrmeıdi. Májkeńniń ázili maıly, kúlkisi kóńilge jyly, áldekimder sekildi albaty qyljaq úshin beıpil sóıleý onyń leksı­konynda joq edi.  Orys halqynyń eki uly perzenti Pýshkınniń qara ormanyna túnetip, Kalının, Smolensk, Novgorod, Pskov sııaqty kóne qalalardyń tarıhı eskert­kishterin, atam­zamanǵy kreml, shirkeý, soborlaryn túgel aralatyp shyqqanda bizdi ásheıingi ázil men ermek úshin súırep júrgen joq. El tanıtyn, jer tanıtyn jasqa kep qalsa da jigitterdiń kóbi Almaty men aýyl arasyndaǵy qasqa joldan uzap shyqpaǵan eken. Mınskidegi bir kınodramatýrg dosyna Májkeń bizdi sýretshi, jazýshy, rejısser, operator dep atap-atap záýimen tanystyryp edi.

– Estip turǵanym osy, – dep dosy shynyn aıtty. – “Qaırat” degen komandanyń baryn bilem, biraq onyń quramynda da jalǵyz-aq fýtbolshylaryń bar edi, – dedi.

– Tımýr degen sol jalǵyz fýtbolshymyz seniń “Dınamońnyń” qaqpasyna qarymtasyz eki dop soqqan joq pa! Al on biri túgel qazaq bolsa ne jandaryń qalady?! – dep Májkeń dosyn ázilmen buqtyryp, bizdiń namysymyzdy qorǵap qalǵan. –Solaı, meniń inilerim jalqy da bolsa dara!– dep aıaǵyn nyǵyzdap taǵy  bir túıdi.

Ázilden utsa da Májkeń bylaı shyǵa oılanyp qaldy. Fýtbolshyny bilgen tysqary kózdiń qulaǵy óner adamynyń esimin nege estimeıdi?  Áldebir ezýinen mıkrofondy eki eli jibermeıtin ánshisymaq “sheptýndardyń” ataǵy qulaq sarsytqanda tvorchestvonyń azamattaryn qalyń jurt kózge ilmeıtini qalaı? “Atyń barda jer tany jelip júrip, asyń barda el tany berip júrip”, – dep qazaq aıtqan. Sóıte tura, keıde bizdiń jurt baılyǵy asyp-tógilip jatsa da beretin asyn durystap kórsete almaıtyn keıbir berekesizdiń dastarhany sııaqty dep aǵamyz ókingendeı boldy. “Basqanyń jaltyraǵyna tamsanyp, basqanyń joǵyn bardaı qyp badyraıtýǵa shebermiz de, ózimizge kelgende únimiz shyqpaı qalatyny bar”, – dedi. Baıaǵy sol enjarlyq. Bárińe saraı aqyny kerek. О́ıtip, bálsinýge búgingi ýaqyt kútpeıdi. Jaspyn dep, alda ǵumyr bar dep el taný, jer tanýdy, ózińdi tanytýdy keler kúnniń enshisine qaldyratyn ádetimiz. Al ataǵyń shyqqansha jasyń ozady, jasyń ozǵan soń kádiriń tozady, onan  sońǵy aýyl arasynyń aıranynan artpaıtyn qara basyńnyń bedeli kimge dári. Áýeli inilerine, sosyn ózine-ózi ókpelep alyp aǵamyzdyń tomsaryp otyrǵany osy edi.

Endi maıdan jolymen kelemiz. Osydan jıyr­ma tórt jyl buryn qan maıdannan Mánshúk jaz­ǵan hattardyń izimen kelemiz. Danasynan bala­sy­na deıin jaýǵa qarsy oq atqan, qalasynan kish­kentaı Hatyn sııaqty derevnıasyna deıin órt pen oqty basynan keshken belarýs jerinen qazaq qy­zy Mánshúktiń zıratyn, soǵysqan tóbesin izdep kelemiz.

Aspan shańyt. Qulaqtanǵan kún qatyp qalǵandaı qaraǵaı basynan oza almaı tur. Shańyt tumandy tesip-tesip aspanǵa shanshylǵan Nevel qalasynyń shirkeý munaralary da sereıip-sereıip qatyp qalǵan sııaqty edi. Qalyń ormannyń aıaǵy buıralanyp, oıdym-oıdym qurdymǵa aınalyp barady. Qalyń ormannyń sheti Mánshúktiń surapyl soǵysty jetkizip salyp kóz jumǵan jeri. Mánshúktiń anasyna jazǵan hattary da osy jerde úzilgen. Májkeń osy úzilgen hattardyń jalǵasyn jazbaq edi. Ańyz bop ketken zamandasynyń er tulǵasyn ekranda qaıta jańǵyrtpaq oıy bar.

… Vysota nomer… Bul áskerı tilde. Áıtpese tóbeniń aty tóbe. Nevel qalasyn ońtústik batystan orap jatqan búkir jon eken. Jalańash. Jalǵyz jarym aǵashy áli jaraly, jas shybyǵy jetile qoımapty. Kók shybyqtyń arasy qaptaǵan or. Mánshúk eń sońǵy hatyn qaptaǵan ordyń qaı qýysynda otyryp jazdy eken?..

Tóbeniń basy sýyq eken. Kúnniń yzǵary emes, mynaý astań-kesteń búkir jonnyń qoınynda qalǵan osydan jıyrma tórt jyl burynǵy surapyldyń yzǵary dene túrshiktiredi. Sosyn, aıaýly jan qaı tómpeshiktiń basynda sheıit boldy eken degen bir oı, kórmesek te  qaıran qarynda­symyzdyń qımas júzi kóńilge qaıaý salǵandaı… Májkeń Mánshúkti kórgen eken. Almatyda, áskerı komıssarıatta kezdesken eken. Biraq, bizge jarytyp eshteńe aıtpady. “El qorǵaý azamattyń boryshy. Biraq soǵys degen tabıǵatqa sımaıtyn, tabıǵattan tys zaýal ǵoı”, – dedi de qoıdy. Onyń ersiligi de osynda dedi. Jalpy Májkeń maıdanda boldym, qan keship, el qorǵadym, qaırat qyldym dep eshýaqytta aıtpaıtyn edi. Ol on segiz jasynda maıdanǵa attanǵanyn, qan keship, el qorǵaǵanyn, qaırat qylǵanyn eshýaqytta mindet qylmaıtyn. Ol surapyl soǵys jaıly óz dastanyn, “El basyna kún týsa”, “Mánshúk” atty fılmderinde ekranda jazǵan.

… Vysota nomer… Bul áskerı tilde. Áıtpese tóbeniń aty tóbe. Biraq týǵan jerdiń tómpeshigi de qasıetti. Adamǵa eń qymbattysy ómir eken, al eń qasıetti nárse – týǵan jer úshin adam eń qym­battysy – ómirin qıǵan. Nevel qalasynyń parkindegi baýyrlar zıratynda on kók tas. Onnyń úsheýi qazaq. Sonyń ishinde týǵan jerdiń topyra­ǵy­nan úzilip túsken qasıetti bir tómpeshik­teı bop Mánshúk te máńgilik uıyqtap ketipti.  Nevel sııaqty qanshama qala, qanshama baýyrlastar zıraty bar. Sonyń onnan biri Mánshúkter. Ekran bolmasa, óner bolmasa Májkeń ol týraly dastandy jyr etip te taýysa almas edi.

… Árqaısysy bir jarym saǵattyq lentanyń syrtynda ónerdegi Májkeńniń jazylmaǵan ómirbaıany qap etti. Biraq onyń aıtylmysh sózin, oı-armanyn keıipkerleriniń aýzynan estımiz, elikteımiz, tvorchestvosyn áli de úlgi tutamyz, át­teń, ózi aıtpaqshy bizge keregi onyń óz tulǵasy edi.

“Ondaı ýaqyt keledi áli” atty fılm­degi Shoqan ómiriniń sońǵy sátinde aqboz atqa er salyp, quıyndata qyr asyp ketken. Sondaǵy at ústindegi dýbler Májkeńniń ózi edi. Qımas aǵamyz áli kúnge qazaqtyń sary dala­synda saǵym bop kezip júr­gen­deı kórinedi de tura­dy…

Qalıhan YCQAQ,
jazýshy. 

31 tamyz 2001 jyl.